(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Kurtulus Savasinda Sarikli Mucahidler"

Sultan Vahiddettin, Mustafa Kemal 
ve hilafet meselesi hakkinda 

muthis. vesikalar... 

Ulemanin vatan yolundaki 

muazzam fedakarliklan... 

Zafer ve sonrasi... 



ISBN 975 - 7480 - 00 - 2 



KadirMisiroglu 




SebilYayinevi 




-SARIKLI MUCAfflDLER- 



HER HAKKI MAHFUZDUR 



)UR| 



ALL RIGHTS RESERVED 



KAD'IR MISIROGLU 



KURTULU? SAVA§INDA 



SARIKLI 



• • A • 



MUCAHIDLER 



DOKUZUNCU BASIM 



J 




Sebil Yayinevi 

Bab-i Ah Cad. Vilayet Han Kaf.l 

Cagaloglu - iSTANBUL 
Tel: 526 38 96 - Fax: 527 20 99 > 



SEBlL YAYINLARI No 
KAPAK TERTlBi 
DiZG! 

BASKI - ClLT 
MONTAJ 



IlkBasun !967 



: 152 

: AYZINGORGON 
: UKAZ 

: UYGUN MATBAACILIKTESiSLERl 
: HUSEYlNTURAN 



Cataloging In Publication data 

Misirogly, Kadir, 1933 
Kurtulus Savasinda Sankli Mucahidler ■ 
1. Turkey - History - Revolutions 91 8 - 1923 
i. little 



956.102 



ISBN 975 - 7480 - 00 - 2 



ISTANBUL 1992 



IQiNDEKiLER 

lkinci Basimin Takdimi 11 

Onsoz 13 

BIRiNCi BC-LUM: GJRiS 

Bir Kehanet • • 19 

Talihsiz bir Padi§ah 35 

JK'lNCi BOLUM: iZMIR'IN iSGAUNDEN, ANKARA'DA 
MILL? MECLISiN AQILISINA KADAR 

- MlTlNGLER ve KONGRELER 101 

izmir Mitingi 101 

Istanbul Mitingi 118 

Erzurum Mitingi 123 

Balikesir Mitingi 140 

Sivas Mitingi 148 

II- CEPHELER VE BAZI SARIKLI MOCAHlDLER 155 

Aydm Cephesi ve Denizli Muttijsu Ahmed 

Hulusi Efendi 155 

Qal Muftusu Ahmed Izzet Efendi 164 

GOnuy Cephesi .- 172 

Vezir Hoca 176 

111 - BAZI SAHADETLER .', 183 



UQUNQU B6LUM: ANKARA'DA MJLLf MECLJSiN 
AQILI§INDAN ZAFERE KADAR 

I- MECLlSlN AQILI§J 

Hafiz Ibrahim Demiralay " 232 

§ukru Qelikalay 2 37 

Huseyin Bayik Efendi 24 

Ozbekler Tekkesi '",' 

Hatuniye Dergahi ZZZ, 266 

En buyuk Manevi Destek : Feteva-yi §erife 274 

Bediuzzeman Said Nursi 285 

Abdulhakim Arvasi ZZZ. 2 93 

Nursinli Seyh ZiyaOddin Efendi 300 

Mehmed Akif Ersoy 

Seyh Ahmed Es-Serif Es-Siinusi ZZZZZZZ. 32? 

Kurtulus Savasi ve Islam Alemi ... ,„ 

EsatHoca '" 

Ali Riza Acara . 

349 

Hafiz Sevket 6zalp " 355 

' Digerleri 

357 

DORDUNCU BOLUM: ZAFER VE SONRASI 

I- ARAYIS VE TEREDDUDLER DEVRl 363 

IlkTavirlar 

. ^ 363 

Lo/an'm Get.rrdigi Dar Ge?it ■ o« R 

II- INKILAPLAR DEVRl ; 6 

> 388 



ITHAF . 

Yuksek islam Enstituleri, 
imam - Hatip Mektepleri ve Kur'an-i 
Kerim dershinelerinin milli §ahsiyet 
ve mefkuremize ddnu§u saglayacak 
mustakbel mucShidleri, nQr yuzlu 
genglerimize !... 






1 



KISALTMALAR : 



Sh. 


sahife 


C. 


: cild 


P. 


: page(sahife) 


V. 


: Volume (cild) 


s. 


: Sayi 


a.g.c 


adi geceri eser 


v.d. 


ve devami 


mUt. : 


miiteakip 


a.y- : 


ayni yerde 


a.g.t. : 


adi geccn tcfrika 


a.g.m. : 


adi gecen makale 


bkz. : 


bakiniz 



MOELLlFiN YAYINLANMI? ESERLERi : 

• ISLAMCI GENQLlGlN EL KlTABI (1981) 

• CEMRE(1992) 

• HlCRET (1990) 

• ALIsOKROBEY (1978) 

• ZAFERDEN ZAFERE (1978) 

• OSMANOGULLARI'NIN DRAMI (1974) 

• LOZAN ZAFER Ml, HEZlMET Ml? C.I. (1965) 

• LOZAN ZAFER Mi, HEZlMET Ml? C.ll. (1973) 

• LOZAN ZAFER Ml, HEZlMET Ml? C. III. (1979) 

• YUNAN MEZALlMl (TURK'UN SlYAH KlTABI) (1966) 

• MACAR iHT'LALl (1966) 

• AMERIKADAZENCi MUSLOMANLIK HAREKETl (1967) 

• KURTULUS SAVA§INDA SARIKLI MUCAHlDLER (1967) 

• MOSKOF MEZALlMl C.I. (1970) 

• MOSKOF MEZALlMl C. 11.(1 972) 

• MUSUL MES'ELESi VE IRAK TURKLERi (1972) 



k 



DAHA ONCEKl BASIMLARDA l§BU ESER 
HAKKINDAKl MAKALELERl DERLEYEN BlR 
BOtUM VARDI. MUHATAPLARIMIZIN EKSERi- 
YETLE DAR GELlRLl TALEBELER OLDUGU 
DU§UNULEREK GlTGlDE COGALARAK MALlY- 
ETi ARTIRAN ESERlMlZ HAKKINDAKl YAZILA- 
RIN IKTIBASINDAN BU DEFA SARFINAZAR 
EDlLM[§TlR. 



11 



IKINCi BASIMIN TAKDIMI 

Yakin tarihimizin gerceklerini girift bir bilmece haline 
getiren, yalan ve tezvir kampanyasmin resmi ve hususi 
amilleri, deh§etli bir hiisranla kar§dasmak iizeredirler. Ha- 
kikaten elli yildan beri devlet imkanlarinm kullamlmasi su- 
retiyle nisyan ve karanhga bogdurulan ger?eklerin §afagi 
sokmek uzeredir. 

Bu keyfiyetin en aldatmaz delillerinden biri de bu na^iz 
eserin gordugii muazzam alakadir. Ger^ekten "Sultan Va- 
hideddin", "Kurtulu§ Sava§i" ve bu sava§in kazanilmasinda 
"dinin rolii" etrafindaki hakikatleri 50k eksik bir surette 
ifade eden "Sarikh Mucahidler"in birinci tabi dort ay gibi 
50k kisa bir zamanda tamamen tiikenmi§tir. Ne yazik ki ya- 
ymevimizin mahdud mali imkanlara sahip olinasi sebebiyle 
vaki israrli taleplere ragmen ikinci tab'i bir 50k ilSvelerle 
birlikte ancak §imdi yapdabilmektedir. 

Birinci tab'mdan bu giine kadar gecen zaman zarfinda 
ele gecen bircok yeni ve ehemmiyetli vesika bile bu eseri ek- 
siksiz bir hale getirmeye kifayet etmemi§tir. Ciinkii aradan 
oldukca uzun bir zaman gectikten sonra yapdan bu tesbit ve 
ara§tirma birgok canh §ahidin, artik silinmeye yiiz tutan za- 
yif izleri iizerinde yurunerek ortaya cikarilnugtir. Zaferden 
sonra dine ve din adamlanna kargi takmilan yaki§iksiz ve 
zalimane menfi tavnn tabii bir neticesi olarak, evlerin basd- 



12 



digi ve Kur'an-i Kerim'lere kadar dini temayiillerle ilgili 
her §eyin su$ siiyildigi inkar mevsiminde hie. bir hoca efendi, 
ortaya cikarak hizmet ve fedakfirhklanndan bahsedemedigi 
gibi, gogu tavan aralan nev'inden izbe k6§elerde saklanan 
bircok vesfiik de mahvolup gitmisrtr. Hi/.metlerini sirf Ce- 
nab-i Hakk'in rizasmi elde etmek icm ifa etmis. bulunan din 
adamiannin §iar ittihaz ettikleri tevazu ve istignalan da bu 
netieeyi kolayla§tiran miihim bir fimil oImu§tur. Bu itibarla 
okuyuculanmizdan bu eseri itmam ve ikmale yarayacak va- 
sifta olmak iizere karsdasacaklan vesfuk ve hatiralan adre- 
simize postalamalan hususunda birinci tab'da vaki ricalan 
mizi bir kere daha tekrarlamak isteriz. 

Bu vesile ile biitiin okuyuculanmiza en candan te§ek 
kiirlerimizi takdim eder, Cenab-i Haktan, idrak etmekte ol- 
dugumuz uyanisi, islam'i ebedi payidar kilacak hizmetlere 
amil olabilecek viis'at ve kuvvete iblag buyurmasini niyaz 
eylerim. 



13 



Kadir MISIR06LU 
20 Agustos 1969 
Serencebey- ISTANBUL 



6 N S O Z 

Cibril'in miibiirek Hira DagYna kadar sonsuz bir mesa- 
feyi tarayan tiil kanatlan, Kainatm Fahr-i Ebedisiyle, 
Rabb'in mutlak varhgi arasinda en saltanath esrar ve ger- 
ceklerin akimini saglayacak nurani bir serare teskil eylemi§- 
ti. Bu mecradan, O'nun nuiazzez varhginda biitiin insanhga 
liitfedilen, nasiplerin en biiyiigii KUR'AN'di. MiiteaTin 
"kelam"la zarflandinlarak beseri idrake yakla§tirdan esrar 
ve iradesinin ummani olan KUR'AN... O esrar ve irade ki; 
topraktan halkedilmis, bulunan insanin gitgide annip §effaf- 
la§arak Rabb'e ulasmasimn, biitiin insanhga samil mes'ud 
usul ve esasiyla kurtanci davetini ihtiva etniektedir. insan 
i ? in §ereflerin en biiyiigii, once bu davete biitiin mevcudiye- 
tiyle icabet etmek, sonra da iman armasini ta§iyan temsilci- 
ler kadrosuna katilmakdir. 

Maveraiinnehir'in ye§il vadilerini kusatan bembeyaz 
cadirlarda ilk biiyiik metafizik ihtilacjarim ya§ayarak 
islarn'm ebediyete varacak olan miicadihler kafdesine kati- 
lan buyiik Tiirk Milleti, mill! tarihinin bin yihni bu §erefli 
davete tahsis etmek gibi mustesna bir mazhariyete nail ol- 
mu§tur. Bu mazhariyetin §anh gazileri, islam'i sahislannda 



14 



SARIKUMOCAHIDLBR 






en derin ve asil bir seviyede yn S ay, P temsil etmek suretiyle 
gaza meydanlaftna "i'hi-y, kelimetullah" daVfiamn Sk vl 
heyecamyla atdmislardir. u*vawmn ask ve 

Bizi, tslam'i boylesine temsil ve muhataza mevkiinden 
nzaklajt.rmak icin miisterek bir "Cihan-, husumTr h ,inde 
hareket eden H.ristiyanhk Dfinyas., Birinci Cihan Ha b"n 
muteakiben en son ve kudretli darbeyl vurmak icin bS 
b r f irS at elde etmisti. Ctt-Mb tarihin yeniimefS' i S 
bir had.se o an "sanayi lnkilabi»n, zamamnda gerceE 
ememek yuzunden perisan bir halde id! ."Cihan., S22S 
bu netkeyi elde edebiimek icin iceriden ve d.sandan aTr ar- 
ea cahsm.s ve bu suretie, bir birine eklenen du § manl,k ve h -j 
yanetlenn semeresini toplamak mevsimine gelmist" 

Turk Kurtulus Savagi, islam temsilcisi Tiirk'ii bu mev- 
k.den uzakast-rmak gayesini guden sald.r.slann bu en son 

d r MmT h mC "'"'J' P a,nh,ra§ bir kar *' koyma harek " 
d r. Mdlet, bu mucadeleyi biiyiik imkans.zhklar icinde bu- 
unmasma ragmen emsalsiz bir zaferle sonucland.rabi mis- 
t.r. Fakat manevi rehberlerden mahrum bulundugu idnTu 
kayganm ic maksadm, kavrayarak ona kars, gerekh edbt" 
len a amad, ndan diismamn menfur emel ferine kend lira 
desiyle ramolmus ve bu suretle islam temsilciligindenleta 
« a eylemistir. Daha dogrusu, zafer sarhosu bir kaSronun 

ffSfSfir ,Cra *?? b " istlfaya kar §' S>k,lamam,s, dehset 
li bir infer s,yasetinin tedhis ve hengamesi icinde TurkTn 

S S&lf ft* b " cserde hizm <* ve fedakarhklar, nakledi 
ten SarikJ, Mucahidler" asd zaferi bir manevi cidale bafla- 
mak ve onu gerceklestirmekte maalesef k. S ,r kamX 

t3E2tt»*i ***** celadeti, memleketin gS 
Islam ahUk ve man.smdan uzaklastmlmas, karsismda veni 
den ortaya koyamam,slard,r. O kadar ki; £ g§ Buyl 



KADlR MISlROtiLU 



tf 



Millet Meclisi'ni bir papatya tarlas, gibi siisleyen bembeyaz 
sankhlardan bazdari cesjUli ifsad ve ihanetlere alet olmak 
mevkiine dii§mekten dahi kurtulamamisUr. Yetisme sartla- 
n, tarih muhasebesinden mahrum bulunmalan ve teknik te- 
rakki kar§,sinda esash bir tavir alarak amme vicdanim tat- 
min edecek dogru bir izah ve degerlendirme yapmaya 
muktedir olamamalar, gibi ce§itli sebepler yuzunden onla- 
nn kuramadiklan bu cephe, Tiirk Milleti tarafindan - 
kismen pasif ve kismen de aktif bir surette- kurulmus, ve bu- 
giine kadar devam ederek "islSm'a kars,," biitiin taarruz ve 
tahrip hamlelerini akamete ugratmigtir. Bugiin, her tarih ve 
din §uuruna bagh vatanseverin katilmaya mecbur bulundu- 
gu bu manevi sava§, onlarm bir cogunun kavrayamadig,, 
bazilannin da daragacjannda veya $ekildikleri uzlet ko§ele- 
rinde maglubiyetini temsil ettikleri; Tiirk'iin kendine don- 
me, milli §ahsiyet ve mefkuresini devam ettirme savasidir. 
Bu, ayni zamanda islam 1 , n, Rabb'in kefaleti altinda bulu- 
nan temadisine ve biiyiik Tiirk Milletinin "i'lfi-yi kelime- 
tullah" davasindan vazgecirilemeyecegine dSir mucizevi bir 
tecelli ve delildir. 

Kara giinlerin agir badirelerini atlatabilmek icjn gerek- 
li olan azim, teselli ve iimidin yegane kaynagi dindir. Tari- 
hen sabittir ki; biiyiik ve harikulade §ahlani§lar sadece bu 
menba'dan fi§kirabilmektedir. Maddi ve akli hesaplar, ira- 
deye ister istemez bir tutukluk verirler. Din ise; kitleleri ma- 
nevi miikafatlann cazibesiyle sihirleyip co§turarak milyon- 
larin, biiyiik bir i§tiyakla ate§ ve oliimleri kucaklamasim 
saglar. Esasen maddi oliime meydan okunmadikca manevi 
oliimden de kurtulu§ imkani yoktur. Bu yiizden milletlerin 
hayat-memat Mdirelerinde yegane istinadgShlan, azim ve 
fedakarhklannin kaynagi olan dindir. Bu iimili harekete ge- 
tirerek onun "te'minat fonksiyonu"nu ger^eklegtirenler din 



16 



SARIKLI MOCAHlDLBR 



adamlandir. Gercj boyle fevkal'ade hallerde dini bir sifati 
haiz olmiyan,hatta §ahsi hayatlannda dindfirane ya§amayan 
sMr Iiderler bile halk psikolojisinin tugyani icin bir din ada- 
mi gibi hareket ederler. Tiirk Kurtulu§ Savasmda da boyle 
olmustur. Bu mevzuda kumandanlann bir 50k duali mera- 
sim ve beyannamelerinden, Bayar'in ba§ina bir sank sara- 
rak Galip Hoca adiyia ortaya nkmasma kadar bir 50k 
vak'a zikrolunabilir. Fakat halk, otedenberi bu vasifla tani- 
madigi kimseleri once cok yadirgamis, ve bu tereddiid, mu- 
teber din adamlanni onlarin yamrida goriinceye kadar de- 
vam etmistir. Bu gercegi zamanmda ve cok iyi bir surette 
gdren Mustafa Kemal'in Samsun'dan Ankara'ya kadar her 
adimmi attigi yerde ilk ugragi miiftiiluk daireleri ve camiler 
olmustur. Onun gibi diger bircok kuvva-yi milliyecinin de 
boyle hareket ettiklerine dSir kitabumzda pek cok vak'a 
zikredilmi§tir. 

Vatan sevgisi ve cihadi, bir iman vecibesi olarak benim- 
semis bulunan halk ve hak rehberi din adamlan, her yerde 
milli kurtulus hareketinin ilk tatbikatcilan olmuslardir. Bu 
yuzden dogrudan dogruya imanin eseri olan "zafer"de en 
biiyuk hisse onlanndir. Kurtulus Savasi'mn gayesini halka 
anlatarak herkesi davaya ve kumandanlara inandinp hare- 
kete gecirebilecek olanlar gercekten, dini heyecana alem- 
darlik eden sankhlardi. Fakat, bizi bin yillik mefkuremiz- 
den uzaklastirmak isteyenler, sanklilarin sahsinda islam'i 
itibardan dugiirmek icin bu gercegi tamamen tersine $evir- 
misterdir. Bu maksatla yakin tarihimizde resmi ve hususi 
her vasita kullamlarak ulema ham ilan edilmi§ ve bu husus- 
ta insafsiz bir iftira kampanyasi acrimi§tir. Halbuki, onlar- 
daii bir cogunun, diismamn asil maksadinin bizi madden 
degil fakat daha ziyade tabii goruneh bir gelisme ile manen 
i§gal etmek oldugunu kavnyannyarak, askeri zaferlerden 



17 



KADtRMISIROGLU 



sonra bu harekSti manevi istikametlere tevcih edememek ve 
tarih suurunu yok edici davramslan onliyememekten baska 
hicbir kusurlan yoktur. Buna mukabil maddi ve fiih sahada 
en biiyuk fedakarhk ve kahramanhklar onlar tarafindan 
gosterilmistir. Bu, henuz canli §ahidleri tamamen kaybol- 
mamis bulunan tarih! bir gercektir. Biiyiik b.r haknas.nas- 
iik teskil etmek iizere bu gercegin gene nesillere naklinde 
cok i-ec kahndigini esefle belirtmek gcrekir. Ehmizdeki ki- 
tapta ulemamn muazzam hizmet ve fedakarhklarmdan um ; 
manda bir katre nev'inden nakledilenler bile, onlara reya 
gorulmiis olan haksizhgm anlasdmasina kafi gelse gerektn. 
Balkan Harbi'nden itibaren on yda yakm bir miiddetle ue- 
vam etmis, maddi ve manevi k.ymet ve kuvvetlerin flasina 
miincer olmus cetin bir miicadeleden sonra kitlenin yek- 
viicud bir halde yeniden sahlanchnlmasi ve bu suretle vata- 
n.n kurtanlmas. bin yillik ahskanhklar sebebiyle ancak on- 
lar sayesinde miimkun olabildigi halde "Vurun Kahpeye 
ve "Gavur imam" gibi sefd iftiralar, bugiine kadar 
maalesef cevapsiz kalmishr. 

Maddi basanlan manevi zaferlerle taclandirmadikca 
neticenin gerektigi §ekilde tecelli edemiyecegini, bu sankh 
miicahidlerin hikayeleri dolayisiyle bir kere daha kavrayip 
deeerlendirmek firsatim buluyoruz. Hakikatte maddi ve as- 
keri zafere ragmen ruhlan kemirmekte bulunan asagdik 
duygusu yenilememis ve bu yuzden isgal ve istila kuvvetlen- 
nin dahi cesaret edemiyecegi dlciide Islam'in tahnbine §ahid 
olunmu§tur. 

Bizi milli ve tarihi §ahsiyet ve mefkuremizden kopar- 
mak maksadini giiden dahili ve harici dusmanhklann simdi 
sekil ve kihk degistirmis, olan tasallutundan korunmak icm 
bir hayat-memat miicadelesi icjnde bulunmaktayiz. Bu mu- 
cadelenin sankh sanks.z biitun miicflhidleri bu kitapta 



18 



SARIKUMOCAHIDLER 



h kaye eddenlen basiret ve ibretle mutalea etmeli ve aym 
hatt ara dujmekten konmmal.d.rlar. Aksi halde diigrjna 

S£f b8§an,ar ' ba§ka kimse ™ dfivalara hukuki 
ve manev, b.r musten.dat olmakta ve ters neticeler vermek- 
icuir. 

Cenab-i Hakk'dan bu yeni cidalin sava§cilanna biiviik 
ve lereHi bajanlar dilerken ancak bir k 1S m,n,n hi'metve 
kahramanbkiann, ibret nazarlamnza sunabildigimiz Kur! 

sihhat ve ajlamet, vefat etmig b'ulunanlanna da rahmet ve 
magfiretniyazederini. e 



Kadir MISIROGLU 
9 Agustos 1967 
Serencebey-ISTAiNBUL 



19 



BlRlNCt BOLUM 



GiRt§ 



Bl R KEHANET 

GOk ve deniz van acilmis, bir midyenin iki kabugu 
gibi masmavi yanmkureler halindc ufukta birle- 
§iyordu.Gelip gecen bembcyaz yelkenliler ise, on- 
lar arasmda panldayan incileri andiriyordu. Ki§i, he- 
men hemen hi? hissetmeyen bu sehirde, taze bir yesillik coskun bir 
akis. halinde sahile vurarak denizin koyu mavisi ile kucakla§iyordu. 
Tabiat, insani her tiirlii me§gale ve sikintilarindan alarak sihirli gti- 
zellikleriyle oyalayip dinlendirmek igin bu sehirdcki kadar belki de 
hi? bir yerde cazibeli degildi. Fakat "Zeytinlik Ilk Mek 
t e b i" nin bitisjgmdeki gahsma odasinin penceresinden Karade- 
niz'in Urpertici giizelliklcrine dalan gene miralayin zihni, kar§ismda- 
ki manzaranin sihrinden uzak bir alemdc dola§iyordu. Hakikaten, 
gayet gamh ve du§unceli gOzUkuyordu. Bakiyor, fakat gOrmuyordu. 
Bu sehir vaktiyle, butun islam Dunyasi'm Turk'Un liderligi altinda 
toplayip birlestiren, Buyuk Cihangir Yavuz Selim Han'in 
§ehzadeligini gecirdigi Trabzon'du. Kac gundtir, burada O'nun 



20 



21 



SARIKU MOCAIIlDU'R 



KADlR MISlROfiLU 



dovaxfi hayallcri laralmdaii kovakmiyormusaisma iirpcrlilcr tcindcj 
dola§iyordu. Sanki her sokagm dOnemecinde O'nunla karjilagacak vc 
hesaba cckilccckii. Imparatorlugun "cbed miiddet" iiamh tahuna otu- 
runca biitiin Diinya'yi ikiidanna az gorecck kadar co§ktm bir cihangir- 
lik meyli gtts'teren bu ceiadeUi padi§ahla bir kar§ila§sa, O'na nc cevap 
vcrcbilirdi. Dtfrt ccphede doytt§en ordular artik yorgun vc pcrismidi- 
lar. Din, vaian vc milletin mQ§terek vc miibarck variiklan ile birliktc 
Tiirk'un tarih sahncsiiulcki iiibanni da korumak icin cldcn gclcn her 
gayrct sarfcdilmi§ti. Yaln.z "C a n a k k a I c "nin corak sirtlannda bu 
cmclin gcrccklcsmcsi icfn dOrtyttz bin yctismi§ valan evladi, §chadct 
§crbctini icmcgi varligma scref saymi§u. Nc yazik ki; Ittihatc.lar, dev- 
leii hakikaicn cok'l'cna idarc cdiyorlardi. 

Tamamen gizli vc korkunc kuvvci " y a h u d i" yc labi idilcr. Bu- 

nu, biiyiik imparator Gfizi Sultan Abcliilhamid Han'i (ahiian indircn 

hcyctc safkan yahudi vc fitnc kumkumas. olah Emanuel Karasu 

Efendi'yi dahil clmcklc ac.ga vurmakia hie bir bcis gi)rmemi§lerdi. ilk 

ieraat olarak da Yiidiz Sarayi'ni "y a g m a" ctmcklc i§c basjamiskir- 

ch.' Gene miralay "Bu rcsrni soygundan itibarcn Initiate, giiruhunun 

icraati hep ayni gaflct vc $ckavctle yiiriiyor" diyc dQ§UndU; Zihni, ya- 

km hadiselerin ibrcl kcsimleri iizcrindc gczinmege ba§ladi. Hakikaten, 

hcr§cy lttihatcilar'm destarilagah ahmakbguu gostcrmcktcydi. Bunun 

en ibrclli misali dc muhakkak ki, Birinei Cihan Harbinc giristeriydi. 

Giinun birindc iki alman harb gemisi, " G o b c n " vc " B r e s 1 a v " 

Istanbul Liman.'na siginarak bizim icin tchlikcli bir durum meydana 

1- Bu resmi soygunun tafsilati icjn bkz. ikdam Gazetesi Nu: 7929 
17 Nisan 1335 (1919) tarihli nusha. Gergekten bu o kadar asiri ve cir- 
kin bir. hareketti ki, kendilerini btitiJn mevcudiyetiyle desteklemis bulu- 
nan Tevfik Fikret bile: 

"Yiyin, efendiler, yiyin bu han-i i§tiha sizin. 

"Yiyin, yemezsiniz bugiin, yarin kahr mi kimbilir 

"Bu hakktdir gazSnizin evet o hak da elde bir! 

"Doyunca, tiksinnca, catlayincaya kadar yiyin!..." 
diyerek isyana mecbur kalmisti. 



getirmisjerdi. Buna, dahi (!) Ittihale. lidcrlcr, gahane bir 0»W« 
Si Bu gcmilcr, guya geciei olarak bizim Uiraf.m.zdan kira anmisti. 
Baslarma bircr fes giydirilcn zabitan vc murctlcbat da Q*^"B» 
tine drmislcrdi (?!..) Rus, Frans.z vc lngiliz scf.rlcr.nm bir cok miira- 
caat rprotcstolan hie bir netiec vememisti. Ha.buki bunlar, savas 
sonuna kadar tarafs.z kalmamiz §ard ile mulk! iamam.yel.m,z .e.n ga- 
ranti vermislerdi. Bu vak'a Alman Erkan-i Harb.yesVn.n brr tc-rubud, 
Gayc bir emrivaki ile Osmanh Dcvlclfni harbc sokarak Almanyamn 
vukuml hafinctmekti. Bu s.rada illihatci liderlerdcn k«h^ 
Balkanlardaki kay.plar.m.z, telafi icin Rusya'dan cm. n olarak hareket 
ge cbilmck maksad.yle Rus sefiriyle temastayd. Alman entehjans 
una haber aid* ieindi ki; derhal bir cmrivak. lie b.z. kend, «f,nda 
savasa sokmak carclcrini aram.s. ve bu laktigi burnetii. Pck tab . Ola- 

bu gemilcrin murctlcbat vc zabitammn basjanndak. festcn baska her- 
scylcri Almandi. Gemi kumandan. Suson (Souchon) Pa§a guya ma- 
SS yapmak maksadt ile Karadcniz'c ac.lm.su. Ilk harekct o ara* b.r 
Rus nakliye gemisine hiicum euni§. sonra da S i v a s t o p o 1 u bom- 
balamt oLler, alt.yuz elli y.ldan beri Cihan ufuklarmda serefle 
£SU ' O s m a n 1 i S a n c a g . -» ta,yorlard.. Bu sebeple, ar : 
uk ok yaydan ciknus. ve Tarkiye bu emrivaki ile Almanya safinda har- 
be girmi§ti. 

Osmanh Devleu gibi yttzydlardan beri yerlesmis. idfire ve siySset 
an'aneleri bulunan bir devlcte, bu dcreee basit ™^ K ™*™ J 
rebilecek kadar hesapsiz ve tedbirsiz bir kadronun hak.m olabdmesi, 
IdTye kadar asla g 5rUlmcmi § d. Bu <3yle g6zU kara ve hesaps.z b.r 
EST** Id; ituhat ? .larm her biri M*?&g^ 
ogrendikleri zaman cilg.na d5nmu § lcrdi. Ba^kumandan Vekd Knver 
p a§ a, Harbiye Nezaretinin buyQk ye tantanah salonlar.ni ? .nlaurcasi- 

2-AlbayHusamettin ERTURK - Iki Devrin Perde Arkasi, Istanbul 

1957, sh. 121. 






22 



SARIKUMOCAHIDLUR 



na Bu bir alcakhkt.rL." cliye bag.nyor, sadrazam Prens Said Halim 
i m toe, acanden hungiir hiingtir agliyordu. Fakat aruk is i stC n gcc- 
m^He^ylen ilc Alman olan ve baslanna fes giydirmek.e Osmtnl, 
- Turk meniaatlcnn, dusiinur hale gciirilcmcycccklcri muhakkak bulu- 
m bu gcm.lorm murcttebatmm Alman mcnfaalinc gore harckct ctmc- 
n en normal jeyd, Bunu bile hesap ctmcktcn aciz olan ittihat ve Te- 
r-kk. kodamanlan, art* hadisclcrin akmhlannda yalpalayan dumensiz 
b.r gem, gib, mukadderata boyun egmek mecburiyctindeydilcr. Fakat 

2Zt M k ? ndi M ri i,C bidikte bQlUn bir Mi,,ct,i de bu ladireye su- 
i 5 " Mm * ■* bir -'"ctin kaderi iizcrinde bu 51cude 

tehhkeh b,r kumar oynamak imkani, bugiinc kadar Alman Amira.i 
Suson'dan baska hie bir ccncbiyc nasip olmam,st,r. 

,n , Mi '!. C V??^ C r " 2 " 1Cn yC<li CC,,hcde dokuz ordus " ilc tarihinin 
c buyuk fedakarlddann. yapmak suretiyle vWhgm, koruyabilm k 

da ba § , sank!,, eh tcsb.hli, mubarek ve pfrifam ihtiyar din adamta, 
arf r d u - y u HDraayu n'un harckctinden ewcl -zafer" icin 
zafcrdensonrada " 5 fikar» icin gazilorin Online gecer ve riyaz L' 

su Z u up lmi§ e ^ rini ka]dirarak m eder ^ d . ^^y «ft 

Islam H-ayaf Nizam," mn yaydmas, ve korunmas, icin kurul- 

mu § en rntiessu te muessese oidugundan, temelinde de bu mubarek 

dm adarn ann.n dua ve mujdclcri bulunmaktaydi. Butun milli tarih bo- 

yunca Allah'm yace namm, duyurup tanumak icin giri s i,mis bulurl 

c ad,n kaynag, ve kuvveti, dint heyecand,. Bu yuzden Biiyk S. 

atorlugumuzun en kudrctli askeri te § kilat 1 olan " Y e n i c e r i 

Uk ,n kurulusunda, devrin manevi sultan,, Hac, Bektag-, Veli 

Hazretlen ne dusen vazife, -umumiyetle kabiil cdilen bir g5ru§e naza- 

ran- bu yen, teskilat askerlerinin s.rtlann, s,vazhyarak: »L„L m fe. 

™ y e n , 9 e r i olsun, Allah yiizlmni ak et S in!...KoIIar,n, gudii 

duasindan ibaretti. K»sin.... 

Gene Mirafay, "Halbuki bu giin oyle mi?" diye dusundu. Art* 



23 






KADtR MISlROtfLU 



ba§i sankh, eli lesbihli insanlar bile, vatanm kar§ila§t,g, bu buyuk 
felaketten kurtulabilmesi icin kilica sanlmis. bulunuyorlar. Bugun dm 
adamina du§cn vazife; sadece zal'cr icin vcya zaferden sonra §Ukiir 
icin el acip dua etmck degil, Mchmctcigm onunde sehadcl serbeim, 1?- 
mege buyuk bir i§tiyakla atilmak suretiyle O'nun ruhundaki iman vec- 
dinico§turupgalcyanagetirmcktir. lslanbul'dan aynlmadan Oncebu 

Jf\- ■'■■ t ,' 1 .<«' wVj; 




Ney Qalarak cepheye giden "mevlevller" 
+ Reslmli MOnih Mecmuasinda + 



24 




Miicahidin-i Mevleviye Alayi Kumandan Vekili 
Abdulbaki Efendi (sagda) mucahid arkada§lanyla 



25 



KADlR MK1RO0LU 



maksadla Harbiye Ncz arct i'nin kapisinda yapilmi§ bir 
merasim gttzUnUn Onune gckli.Nuvcsini tstanbul'un muhtclif scmtlc- 
rindeki "Mevlevi Tekkelcri" mcnsuplarimn ie§kil ettigi 
bir "Miicahidin-i Mevleviye Alayi u kurulmu$lu. Bu alaya mevlevi 
§eyh ve dcrvifjlcrdcn ba§ka hemcn hcmen biiliin tarikallann mensupla- 




MUcahidln-i Mevleviye Alayi Alay Kumandani 
VeledColebi (izbulak) Efendi 



26 



SARIKIJ MOCAHlDLBR 



nda katilmi$lardi. Fakal cogunluk mcvlevi olanlarda idi. Vatani ate§Ie 
ku.$aain Cihan Harbi'nin gclirdigi biiyilk fcISkctin anlaUlabilmcsi igin, 
yillarca siikfincl vc levekkulle kchribar icsbihlcr iizerinde gezinmi§ 
bulunan bu miibarck cllcr, bircr kihc kabzasma yapi§mi§ olarak 
" H a r b i y e N c z a r e i i" ttnllnde toplanmijlardi, Hepsinin ba- 
§inda mcvlcvt sikkcsi, sirtlannda dcrvi§ ciibbcsi vardi. Kurtanlmi§ ve 
siikuneti tcsis cdilmi§ vatan Ostiindc dcrinlc$lirmcgc mcmur bulunduk- 
Iari iman, a§k vc icfckkiiriiniin canli timsallcri olan bu mana crlcri, i§ 
ba§a dii§iincc bircr dclikanh azim ve karari ile ccphcyc gOnderilmck 
uzcrc bu alayi tc§kil cimi§lcrdi. Alayin sancagi, Alay Kumandan Ve- 
kili Yenikapu Mevlevihanesi §eyhi Abdiilbaki Kfendi'yc mcrasimle 
tcvdi edilmigti, Alayin kumandani isc, Konya'da oluran ve Mev- 
Icvilcrin en biiyiigii sayilan Veled Qelebi (l/.budak) Hazretleri idi. 
Alay Harbiyc Nczareli kapisinda (ijimdiki Istanbul Onivcrsitcsi Mer- 
kcz Binasi (oniindc) yapilan bu merasimden sonra yola cikanlmi§ti. 




Dordiincti Ordu emrinc vcrilcn Mevlcvtler bir talim esnasinda 

(Harb Mccmuasi s.10) 




27 



c 

"2 
'o> 

$ 



:Z3 

CO 



"8 






I- 



> 
> 
2 



28 



SARIKUMOCAHlDLHR 



Yol boyunca digcr zaviye vc lekkc mcnsuplannm da kendilerinc 
katilmasiyle Konya'ya kadar alabildigine gcni§Icyip kalabahkla§an 
Miicliidin-i Mevleviye Alayi, Hazret-i Mevlana'mn lurbesi oniine 
vannaca durmusai. Burada blitlin Konya halkmin da istirakiyle ycni- 
dcn bir mcrasim yapilmi§u. Fetih SQresi okunmu§, Hazret-i 
Mevlana'mn vc biiliin mancviyat kahramanlannin himmelleri niyaz 
olunduklan sonra, alayin zafcr aycllcri ile donaulmis. sancagi, May 
Kumandani Veled Celebi Hazrelleri'ne teslim cdilmi§li. O'nun ku- 
mandasi altinda yola cikan Miicahidin-i Mcvlcviye Alayt, karargahi 
"§am"da bulunan Dordlincti Ordu cmrinc vcrilmi§ti. Fakat muntazam 
bir askcri Uilim gormcmis, olan bu alay, mccburen diger birliklere bircr 
iki$er dagitilmak surcliyle savas. halUna sokulmusjardi. Esasen onlarin 
asil vazifclcri, askcrlcrin din! hcyccanlarim galcyana gctircrck 
celadetlcrini artiirmakti. 

Miilctin, lo§ tckkc kosclerinde Allah a§k ve tnuhabbctiylc fcrden 

derinlc§mc yolunu tutan bu en sakin ve kendi dunyalannda tevekkiille 

ya§ayan fertlcrini dahi, savas. saflanna ko§turan bu korkung badire 

acaba atlaulabilccck miydi? Artik harbin son demlcri yakla§mi§ go- 

ziikmcktcydi. luihatgi kodamanlann her biri, ihtimal nereye kagacak- 

larini hcsaplamakla mc§gulduler. Altiyiiz clli yilhk biiyiik ve azametli 

imparatorluk, tcmcllcrinden sarsihyor ve gosterilcn Olgiisiiz fe- 

dakarliklara ragmen ufukta miithis, bir tehlike beliriyordu. Gene Mira- 

lay, akhna gelcn kotii ihtimallerlc magmumla§an yilziinii Onundeki ya- 

n agik pcnccrcnin bir ayna gibi §cffaf caminda seyrcdiyor, fahri yaver 

sirmalan ve birgok madalyamn parlak renklerini solmus, ve matla§mi§ 

gibi goriiyordu. Eger misafir bulundugu evin biti§igindeki " Z e y - 

t i n 1 i k II k M e k t e b i " nin kiigiik gocuklan biiyiik bir avaze 

ile simflanndan bo§alarak O'nu, dcrin ve sikintdi du§iincelerinden ali- 

koymasalardi, kimbilir daha ne kadar du§iinecek ve hayal kuracakti. 

Fakat bu cocuklar da gergekten cok yaramaz ve giirultiicU idiler. Sa- 

rayin altiyuz yildan bcri siiziilUp incclcn zarif ve asil iislubu iginde 

yeti§en Geng Miralay'a bu halk gocuklanmn birbirlerine kan§an 



; 




29 



CO 








T3 

(5 


■2. 




i,i 


c 

3 


CD 


a> 




CO 


'e 


'■>> 








■ CO 












■o 


CD 


'c 




(5 


> 


x> 




3 

e 


CD 

C 


55 




E 






O 


CD 


o 




J£ 


I 


v> 






3 
T3 


E 




CD 


o 


<ca 




0) 




4-» 


N 

3 


JZ 


:3 


^> 


a. 


U 


'S2 


o 


c 

:3 


c 


3 
</) 


CO 


•a 


c 


i— 




■o 

Q 

t 


« 

C2. 

3 


o 


a. 


CD 


(/> 


D> 


3 


> 


C 





</) 




CD 


C 


C 
CD 

E 




E 


0) 

(/yl 


a! 


E 

0> 


I 

< 


(0 


5 




S 




k_ 


CD 


"5 
CC 




CD 
ID) 


>> 




'^5 


CO 
CO 


3 
J3 












ID) 
CD 


!a 


CD 

X) 




T3 


CD 


E 




E 


■o 




i- 




'oi 




<D 


i.. 


0) 




















> 
CD 




'32 
to 




> 


3 


T3 




I 


cc 

■ 


CO 


, 




S 


3 

> 




| 


q 






"O 








rt 








</) 









30 



SARIKLI MOCAHlDLIiR 



vflveylUlan, tahamnifil cdilmcz bir asabiyct ve sikmti veriyordu. Elinc 
kalcmi alarak mcktcbin mlldUrtlne iki salirlik bir tc/kcre yazdi: 

"Mektebtnlzin, yaliudi havrasmdan farki yok. Bu giiriiltii is- 
tlkbalde sine-i vatanda kopacak Isyanin mukaddeme-i ihzarltti.mi- 
dir?" 

Faliri Yavcr-i Hazrcl-i §chriyarl 

Scfi /adf Miralay Cemaleddin 3 

Bu adcta bir kchanctli. CUnkii 30 Ekim 1918 de imzalanan " M o 
n d r o s MiiUirckenamesi" Tiirk'lin tarihi dti§manlannin kolayca kOlii- 
yc kullanilabilcccklcri pck 90k tchlikcli hlikumlcr ihliva ctmcktcydi. 
Bilhassa ycdinci maddcsi "Mtittefikler emniyetlerini lelidid edecek 
vaziyet zuhurunda herhangi bir sevku!cey§ noktasini i§gal hakkmi 
haiz olacaklardir" tarzmda kdtiiye kullanilmaya gayct miisaid bir 
ifade ta§iyordu. Uzun siircn Birinci Cihan Harbi boyunca pck 50k in- 
sanustQ fcdakariiklara kallanmi$ bulunan Turk Milled, sulh olacak di- 
ye scvinirkcn vatani, harimine kadar ku§atacak olan asil biiyiik fclakct 
ve yangin mcgcr ycni ba$lamaktaydi. 

Bu maddcye istinaden 13 Kasim 1918 dc "1 1 i 1 a f D e v 1 e 1 1 e 
r i " nin donanmalan sava$arak gecemcdiklcri Qmakkale'yi masa ba- 
. §inda cldc clliklcri bOylc hileyc miisaid bir imhlnla gccip iic grup ha- 
linde Istanbul Limani'na girdilcr. "Dolmabahcc Saray i"nin 
kar§isma gelip loplanni saraya dogru ccvirdilcr. Burada onemle belir- 
lilmcsi gcrckcn tarihi bir hakikal vardir ki, da ,bir ihanete kurban git- 
tigimiz " F i 1 i s t i n C e p h e s i" haric tutulursa, her tarafta ba§a- 
nlimildafaalarla vatanimrzi koruyabilmis. olmamizdir.Yani, harb, Tiirk 
Ordu'I&Ti'nnV : yenilinesi ilc dcgil miittcfiklerinin daha evvel silah bi- 
rakmasi scbebiyic sona ermi§ti. Ordulanmizm goslerdikleri insanustu 




.11 



3- Kazim KARABEKJR - istiklal Harbimiz - Istanbul 1960 sh 21 



-Millet boyle aldatildi!...- 

Zaferden sonra.fakat henOz hakim-i mutlak kesilmeden Konya'yi 

ziyaret eden M.Kemal Pasa basinda mevlevl siklesi ile 

Konya Mevlevileri arasmda... 

Bu tavir.zaferi muteakip "halife" olmak istedi^i devreye aiddir. 

Eserimizin son sayfalannda "Libya" kiyafeti ile ve hocalar arasmdaki 

resim gibL.O'nun uzerine de kendi el yazisi ile "MefkQre hatirasi" 

ibaresi yazili oldu§u malumdur. Acaba bu "mefkure" 

su nahud "laiklik" mi idi?l... 



32 



SAR1KU MClCAHtDLIiR 



kahramanhk vc fedakflrhklara ragmen liarbc Ick ba$irmza devama 
imkan olmadigi icin mUtarckc istenmisri. 

Gcrccklcn Bulgarlar, heniiz harb devarri ctmcklo iken 28 Eyliil 
1918 dc mullcliklcrlc bir miitarekename imzalayarak ccphc disjna cc- 
kilmisjcrdi. Bu durumda Osmanli Ordulan'nm, Alman vc Avusturya 
kuvvcllcri ile irlibali kesilmi$ti. 8 Ekim 1918 dc hiikumct cckilcrck 
MillcL'i harbc sokmus, olan lttihatci lidcrlcr basjanrun carcsinc bakma- 
ga koyulmu§lardi. Sadrazamliga gclirilcn Tevfik Pa§a, kabine kurma- 
ga muvaffak olamacli. Daha sonra 14 Ekim 1918 de "F 11-1 s t i n He 
z i m c t i " dttnu§ii Adana'nm "B a h c c Kasabas i"ndan 
M.Kemal'in Saray'a cckligi tclgrafla tcklif cttigi csjia'sla kurulan izzet 
Pa§a kabinesi dc i§lc bu tchlikcli miilarckenamcyi imzalamaya mcc- 
bur olmusui. Tahtui, Osmanogullari ailcsinin en biiyiik fakat en talih- 
sizlcrindcn bin oiurmakia idi. Sultan Vahideddin. 

Bu cscrdc maksadimiz Tiirk Kurtulus. Saya§i'nin larihini yazmak 
dcgildir. Bu yiizden biitiin vak'alan tefcrruatiylc naklctmcge girismcy- 
cccgiz. Ucbucuk yd siircn vc lopyckun bir millctin miicadclcsi olan 
"Kurtulus, S a v a § i"nin bir numarali faktOrll, dinin vc bu faktorii 
harckctc geciren ba$i sankli kahraman din adamlarinm muessir vc 
mustcsna rollerini bclirimcklc ikiifa edecegiz. Fakat bu miicadele, ya- 
picilanna sagladigi itibarla, sonralan ictimai hayatimizda meydana gc- 
tirilcn dcgisjkliklcr i^in adeta bir scrmayc olarak kullanildigindan pek 
cok hakikatlcr laklik icabi dcgi§tirilmi§ vcya saklanmisUr. 

Bu iclimat dcgi§ikliklcrin yerlcsjp oturmasim temin icin hakikate 
kiyilmis, vc Kurtulu§ Sava§inin gcrcck yuzunu 5rtcn §al, aradan elli 
yildan fazla bir zaman gecmis, olmasma ragmen hala bir tiirlii kaldm- 
"lamami§ur. kadar ki; kurtulu§tan sonra mcmlekctin mukadderatina 
hakim olanlar, Kftzim Karabekir Pa§a gibi menkup olan bir cok 
silah arkadasmin bile, bu mevzudaki nesriyat ve bcyanlanna taham- 
mul edememisterdir. O'nun, istiklal Harbimiz isimli degerli eserinin 
ilk defa gun yiiziine cikmasi demck olan 1930 lardaki iptidai (muhta- 
sar) tab'i toplanhp yakilmi§, cok sonra ve asd huviyetiyle ortaya ko- 
nan yeni tab'i hakkmda da toplanma karan vcrilmis olmasi, bu yonde- 






KADlR MtSIROflLU 



33 



ki muannid vc hakikate saygisiz tatbikati gttstcrcn bir misaldir. 4 Ne 0, 
nc baskalari vc nc dc bu satirlarm naciz. muharriri, Tiirk Kurtulus, Sa- 
vas/nin gcrcck vechesi iizerinc rcsmen cckilinis bulunan ortiiyii kal- 
dirmaga muktcdir dcgildir. Kanunlar, bu giin icin boyle bir §cye asla 
imkan vermemektcdir. Fakat biz kimscyi tahkir ctmeden ve kanunlann 
cevaz hududlarinm azamisi icindc bu ortiiyii aralamaya calr§arak bircok 
miiphem nokUinin okuyuculanmiz larafindan anlasjlmasim temin ede- 
cck ipuclan vcrcccgiz. Bu ipuclan Tiirk Kurtulii§ Sava§i'nin vcO'nu ta- 
kiben girisjlmis, bulunan inkilap hamlclcrinin anla§ilabilmcsi icin bircr 
nircngi noktalandir. Bunlann miimkiin oldugu kadar bclirtilmcsini, mii- 
ccrred hakikate sevgi bakimindan oldugu kadar, yarmki Tiirkiye'nin 
cmin bir islikametc tcvcihi icin dc son dcrccc liizumlu saymaktayiz. 

KanaaLimizcc Tiirk Kurtulus, SavasYitin boyle nirengi noktalan- 
nm ba§inda Sultan Vahideddin'in durumu gclir. Hala mcktep kitap- 
lannda " V a t a n s a t a n bir a 1 c a k (!)" olarak anlatdan bu bii- 
yiik Osmanli sultaninin, "S c v r S u 1 h P r o j c s i" teklifi alimnca 
buna kar§i ilk tcdbirlcri du$iiniip planlayan, bunun icin M.Kemal Pa- 
§a'yi fcvkalade selahiyctlcrlc donatip Anadolu'ya g5ndcrcn hadiselcr 
geliserck "Tiirk Yunan H a r b i" ne miinccr olunca ortaya cikan 
Tiirk Kurtulus, Sava§i'nin tcmclinc boylccc ilk harci koymus, bulunan, 
ba§anya ula§abilmcsi icin dc " H i 1 a f c l" ve " S a 1 ta n a t"in kendisi- 
ne sagladigi biitiin sclahiyct ve imkanlan kullanarak tcpesindeki i§gal 
kuvvetlerinin iic yd siircn baskdanna gogiis gercn biiyiik bir vatanse- 
ver oldugunu ne yazik ki; Turk cocuklarina sOylcyip rjgretmekten hala 
korkuyor ve yalan tarih okutmayi miibah sayiyoruz. Rcjimin heniiz 
oturmamis, bulundugu yenilik zamanlannda bu tutum ho§ goriilebilse 



4- Mezkur eserin on seneye yakin bir miiddetle devam eden bir 
muhakeme safahatindan sonra nasil getin bir miicadele ile serbest bi- 
raklinlabildigini dgrenmek igin bakiniz: Tahsln DEMIRY - istiklal Har- 
bimizln Mudafaasi - istanbul, 1969. . 



34 



SARIKIi MOCAHtDLER 



dahi buglinc kaclar dcvam cdip gclmcsini izah elmeye imkan olmadigi 
meydandadir. O dcreccdc ki; aradan buhca zaman gectikten ve ortaya 
bir yigm vcsika ciktiktan sonra her nasilsa Sultan Vahideddin hak- 
kinda nispclcn miispcl bir ifadc kullanan "Tiirk Ansiklopedisi"ne kar§i 
yaylim atcsjnc gccilmi$tir. Gcrcckicn mezkur ansiklopedisinin "Fe- 
rid Pa§a" maddesinde Sultan Vahideddin'e "zcki vc namuslu" den- 
mesine sinirlcncn bir devrimbaz resmen nc§redilcn bOyle bir ansiklo- 
pedide bu ifadenin nasil ycr alabildiginc bir hayli hayiflandiktan sonra 
"bclgclcr" diyc malum vcsikalan ickrarliyor; Bunlar; M. Kemal ve 
arkadasjan icin malum idam kararlan, fetvalar vs....dir. 

Bir ba§ka solcu yazar da Sultan Vahideddin etrafmdaki gcr- 
ccklcrin ortaya cikmasina kar§i duydugu Ofkcde o kadar ileri gidiyor 
ki; Suudi Arabistan'dan Amcrika'ya kadar tczvirine had hudud tanimi- 
yor. 6 Halbuki, mantigmi bu dcrccc zorlayacagi yerdc, biraz ciddt ara§- 
tirmaya ytinclse bclki gliliinc duruma diismckten kurtulabilirdi. Biri 
cikip da, bu yazarciklara biraz tarih, biraz da hakikat sevgisi dcrsi ver- 
se acaba faydasi olur mu? Nc dersiniz!... 

Bu vesile ile "Hilafct" gibi dini bir milesscscnin roliiniin belirtil- 
mesini de mevzuumuz bakimindan liizumlu saymaktayiz. Bu da bfjyle 
bir dim miiessesenin iktidanni clinde tutan§ahsm, Turk Kurtulus, Sava- 
§i kar§isindaki durumunu belirtmeyi icap ettirir. Ancak yakm tarihimizi 
en calib-i dikkat vc ibrcUi noktalariylc alakadar eden bu meseleyi ileri- 
de miistakil olarak ele almayi du§tindiigiimuz i?in, burada hulasa olarak 
ve sirf asil mevzuumuzla alakah husu'slan kaydetmekle iktifa edecegiz. 



5- Bak: Saml N. 6ZERDlM - Turk Ansiklopedisi ve Sultan Vahi- 
deddin - Milliyet Gazetesi 9 Haziran 1 960 tarihli nusha. 

6- Bak: ilhan SELQUK - Diinki) Peyam-i Sabahtan Bugunkii Pe-. 
yam-i Sabahlara - Cumhuriyet Gazetesi 15 Aralik 1968 tarihli nusha ve 
ayni yazann, ayni gazetede 15 Aralik 1965'de yayinlanan "AP ile Vah- 
dettlncileff ittifak Halindedir" isimli makalesi. 



35 



TALiHSIZ BIR PADISAH 

"BUBIRFELAKETL." 

Sultan Vahideddin 25 Ramazan 1336 (4 Tcmmuz 1918) de tah- 
ta cikmistir. O zaman harbin biunesinc sadecc birkac ay kalmi§ti. Bu 
durumda O'nu ugranilan felakctlcrdcn mcs'ul tutmaga mantiken imkan 
yoktur. Devrin her tiirlii musibctinden, devlct idaresini bir maccra he- 
vesiyle yufuten tttihatcilar mes'uldurler. Bunlann her biri, biiyiik ve 
azamedi Turk Imparatorlugu'nu batirdiktan sonra, uzak bir ulkeye ka- 
carak orada kendilerinin eski silahlan olan komiteci usullerine kurban 
gitmek suretiyle, hayat ve maccralarini tamamlamisjardir. Sultan Va- 
hideddin ise, kendinden evvel devlct dizginlcrini baskin suretiyle ele 
gecirmis, bulunan bu giiruhun mes'uliyeti gcrcktiren hie bir yanh§ina 
katilmis, degildir. Vak'alarm kisa vc mantiki tahlili bunu riyazt bir 
kat'iyyelle ortaya koyar. 

Tahta ciktigi gun, " B t a t M e r a s i m i" icin maiyet erkam ile 
birlikte "Topkapi Saray i"na-gilmisti. O esnada clli sekiz ya- 
§inda ve romatizmadan muzdarip bulunuyordu. Bu yiizden sarayin ka- 
pi^indan ilk adimim atmi§ti ki; mfiiyct crkanindan bastonunu istedi. 
Etrafta telash kosu§malar oldu. Gttguslcri panluh yavcr sirmalan ile 



36 



SARIKU MOCAHlDIJiR 



KADtR MISIROflLU 



37 



suslii pa§alar, acz vc tcla$ iginde bastonun "CengclkBy ii"ndc 
unutulmu§ oldugunu haber vcrdilcr. Mflzmin romatizmamn verdigi is- 
tirapla yuriimektc gayel giicliik cckcn padi§ah "bu bir felaket (!)" di- 
ycrck yoluna dcvain clti. 7 Bu O'nun padi§ah sifaliylc "To.pkapi 
S a r a yi"na adimini attiktan sonra stiylcdigi ilk sta olmu§tur. Oylc 
bir s5z ki; adcta, dcvrinin en yakis,an bir ifadcylc tavsifidir. Fakal Ci- 
han Uirihinin en biiyiik imparalorlugunun tahlina oluran, altiyiiz elli 
yilhk sallanat hancdanmm mensubu vc andan ilibarcn dc hukumdari 
Olan bir §ahsin, bu badiscclc bir kusur payi olabilir miydi? Elbetle bas- 
tonunu kendisi dU§ltallp haurlayacak dcgildi. Bundan; azamelli tahli- 
nm ctrafinda, Dolmabahcc Sarayi'ndan vatan topraklanna kadar dcrc- 
cc dcrccc halkalanan " a 1 a k a 1 i c I r a flan bagkasi mcs'ul olabilir 
mi? Bu vak'anin bir kusur olarak biitiin bu alakalilara nispcti miimkUn- 
' diir, fakat padi§aha asla. O'nun durumu sadece bir §cref tcmsilciligidir. 
Hcrseyi hazir bulur vc sirf dcvlcti tcmsil cder. Padi^ahhgin icabi ve 
manasi budur. t§te bu baslon hadisesi oylc bir "t i p h a d i s c"dir 
ki; Sultan Vahideddin'i vc O'nun cirafindakilcri anlayip tanimaya 
son dcrcce yarar. Yavuz devrinde Oylc bir ihmal, ihtimal ki bircok 
kcllcyc mal olabilirdi. Bu yuzden de bclki bOylc bir unutkanlik zaten 
ortaya cikmazdi. Sultan Valiideddin, daima bu ilk Mat merasiminde 
bastonunu unutmus olan "etraf'in kurbani olmu§tur. Fakat aradan 
a§agi yukari altmis, - yctmi§ yd gibi uzun bir muddct gectikten sonra 
da gcrcekler bbylesine gizli kalmis olmali miydi? Rejimlerin hatir ve 
icabi icin sahislarin harcanabilecegini kabul etsck bile bu isjn zaman 
ve zemin bakimindan bir sinin yok.mudur? 

Tarihi gercckleri s5ylc bir halirlayarak insaf ile du§unelim; §u 
Osmanogullan ailesi bizim yiizumiizden nelcr cekmcmi§tir: iclerinde 
normal bir ccel ile vefat cdcbilenleri parmakla sayilabilecek kadar az- 
dir. Bir kismi "Hikmct-i' H u k u m c I "in garip bir cilvesine 
kurban gidcrek nizamulalcm endisesi ile hayatlannin baharmda, hatta 



7- Ali Fuad TOKGELDi - Gorup l§ittiklerirn - Ankara 1 9,5.1, sh. 138 



bazilan da kundakla iken tilduriilmijslcrdirL.O kadar ki; lahla oturan- 
lann bile ba§i musibcttcn ckscriya kurtulamarmsUr. Sirasi gclmisken 
§u hususii da bclirtclim ki; " c v 1 a t v c k a r d e § k a 1 1 i " oylc 
ulu orla tenkid cdildigi gibi bu ailcnin bir kusunracgil, bilakis millet 
icin katlamlmis biiyiik fcdakarhklarindan biridir. Insanlik icabi ortaya 
cikmasi miimkiin olan taht ihiiraslan sebebiyle millet fcrdlcrinin ikiye 
aynlmalari vc birbirlcrinc silah cckmclcri ancak vc miimkiin mcrlcbe 
bu yolla Onlenebilmistir. Bu yuzden bizim tarihimizde ba§ka milletler- 
dc oldugu gibi yaygin ve dcrin ic harplcr gttriilmcmi§tir. Egcr bOyle 
bir taht kavgasi zuhur cdip dc, millet ikiye bOluncrck birbirlcrinc silah 
cekmis olsalardi, ihtimal cvlat vc kardc§ katli ccvazma istinaden 5ldii- 
rulmu§ bulunan schzadclcrin adedini milyon kcrc asan masum insan 
olebilirdi. 

Muhakkak ki; her kaidc gibi bunun da sui istimal cdilmis olmasi 
miimkundur. Fakat yinc dc muhlcmcl biiyiik ve dcrin ihtilaflan Onle- 
mesi bakimindan scrlcrin en chveni oldugu gibi Osmanogullan 
ailesinin millet yerine fcdakarhgi kendi sinclcrine cckmclcrinden ba§- 
ka bir mana ifade etmcz. Bu itibarla, bu kaideden olsa olsa " O s m a - 
n ogu 1 1 a r i ailesi" miistcki olabilir. Halbuki onlar bugiine ka- 
dar her fedakarhgi din vc vatan icin sercf telakki ederek, hie bir 
sikayette bulunmamislardir. BOyle oldugu haldc biz bir taraftan onla- 
n kotiilerken, bir taraftan da millctc gclccek zarari bertaraf etmek icin 
aile olarak katlandiklan bu fcdakarhgi sanki onlari miidafaa etmek 
maksaduu ta§iyormusuz gibi aleyhlcrine kullanmak gibi iki katli bir 
haksizhk icinde bulunmaktayiz, Tabiatiyle bizi bu tarzda dii§unmege 
sevk eden telkinler, ustahkla kOrpc dimaglara zerkedilerek, milletimiz- 
de tarih §uur ve mirasindan kopma gibi devasi pek giic bir illetin zuhu- 
runa amil olmu§tur. Bu evlat ve karde§ katlinin hakiki mana ve ehem- 
miyetini sokak adami haline gelen bugiinun yan miinevveri anhyamaz 
ve anhyamamaktadir. Cunkii onun sakat tarih goni§ii ve devlet 
teiakkisil)una manidir. 

Su bir gercektir ki, biiyiik Tiirk Milleti'nin tarihi devamhliginin 



38 



SAR1KLI MOCAHlDLHR 



KADlRMKIROfiMJ 



39 



tcmini igin hcmcn daima en biiyiik fcdakarliklan bu aile g5slcrmi§lir. 
Vc ne hazindir ki: kcndilerinc kusur olarak izftfe cclilcn hcmcn her §ey 
onlann misilsiz fazilctlcrini gttslcrmcktcdir. Bunlardan biri de, On- 
lar'm rejim ve pok kavgalanni tinlemck icin ckscriya yabanci 
ailclcrdcn kiz almalan, ycrli ailclcrc sadece kiz vermi§ olmalaridir. 
Ostclik dc taht iizcrindc iddiaya mcdar olabilccck bir maddi vc ma- 
ncvi kuvvct vc lavir ka/.annialanni Onlcmck icin ayni aileye iist iistc 
bir kac kiz vcrmcmcyc dc son dcrccc dikkat ctmisjcrdir. Ihiimal ki, bu 
tcdbir olmasaydi tarihimizdc Kavalali Mehmet AH Pa§a'nin pck 
90k cmsali bulunacak vc dcvlctcok daha cvvcl parcalanip dagilacakti. 

Bu ailcnin durunuinu en realist bir §ckildc Sultan Vahideddin 

ifadc clmiijlir. "Bizim hancdanimi/.dan her liirliisii gclmi^lir; sarho§u 
gclmi$lir; zalimi gclmi§tir, dclisi gclmi^iir; aptali gelmi§lir; fakat din- 
sizi gclmcmisUr. Icimizdccn miibalaLsizi olan Sultan Abdiilaziz bile 
"son nefesinde Kur'an'a sanlarak Oylc tcslim-i ruh cuni§tir. Kani ile 
miilcmma olan Mushaf-i §crifi Yildiz Kiituphancsindc siz de gOzleri- 
nizlc gttrdiiniiz. 8 " Ustclik, Sultan Aziz mcrhum da din bakimindan 
en miibalatsizi degil, bilakis en dindarlanndandir. Sultan Aziz, merhu- 
mun muanz ve hasimlan, Sultan Vahideddin'in hasimlannin yani 
Kcmalistlcr'in bir ncvi miibc^irleriydilcr. BOylc oldugu haldc O'nun da 
bir takun kasdi telkin vc propagandalann tcsir ccmbcri disjna cikamadi- 
gi bu bcyani ile anlasdmaktadir. Ama ncysebahsi dcgi§urmcyclim. 

Bizim climizden en 50k cza ve ccfa ccken ve haksiz ithamlara 
ugratilan Osmanogullann'dan biri de Sultan Vahideddin'dir. O'nun 
devrinc aid bircok vak'alann canli §ahidlcri heniiz aramizda mevcud 
bulunmaktadir. Buna ragmen O'nun hakkinda hakikali tcrs cevirmek 
surcliylc korkakhklan, vaUm saticiligina kadar uydurulmadik yalanlar, 
yapilmadik iftiralar birakilmami§ur. Bu gorgu §ahidlerinden pek cogu 
sukuiu tercih cderck rejim endisesi ile konusmamis. ve yazmami§ ise 
de; konu§up yazanlar, O'nun vatanseverligi ve hakkmdaki ithamlarm 
yersizligi hususlannda birlcsmektedirler. Ancak uzaktan ve yeni reji- 
min miidafaasmi iizerine almis, bulunan bazi kalemler O'na hiicum et- 
m ckte, fakat gergege saygih halirat sahipleri, biiyukliigu iizerinde itti- 

8- All Fuad TORKGELDI - a.g.e. sh. 278 ,. .,. , 



fak etmcktcdirler. Sultan Vahideddin'in baskatipliginde bulunmus ve 
hatirali da yan rcsmt bir miicsscse olan Tarih Kurumu larafmdan 
basunlmi§ olan Ali Fuad Tiirkgeldi, O'nu, larih ttnUnde beraat etur- 
mi§tir. Ali Fuad Tiirkgeldi'nin mii§ahedcye istinad cden "Goriip 
I§ittiklerim" isimli kitabinda Sultan Vahideddin'in gergek hiiviyeti- 
ne aid beyanlar ccrh cdilmcdikce hala O'nu hain ve korkak gibi sifat- 
larla tavsif ctmck ilmi dii§iinceyc de, cdep ve insanliga da aykindir. 

Ali Fuad Tiirkgeldi O'nu Sultan Re§ad ile kar§ila$tinrken §u 
calibi dikkat bilgiyi vcrmektcdir. "...Sultan Vahideddin ise, bilakis 
cin fikirli vc seriulintikal olup yanina girincc ruhundaki inbisat ve in- 
kibazi gtizlcrindcn hisscder vc bugiin sizin caninizm bir sikintisi var 
derdi." 9 Bircok kcrclcr Dahiliyc Nazirhgin'da bulunmu§ olan A. Re- 
§id Rey'in hatiratinda da ayni $ckilde O'nun zcka vc dirayctinc §eha- 
det cdilmektedir: "Tab'an oldukga zcki, fakat fazia mutcenni ve mute- 
redditti. Diycbilirim ki zihni idrak vc iniikaldc scri, karar ve hareketle 
bati idi." 10 Ali Fuad Tiirkgeldi gibi hem Sultan Res,ad'in ve hem de 
Sultan Vahideddin'in basjcatipligindc bulunmus, olan Liitfii Simavi 
Bey de, O'nun dirayet ve zckasina dair ce$itli 5rnekler vermektedir. 
Degerli tarihei Ismail Hami Dani$mcnd, Sultan Vahideddin'in 
§ehzadeligi zamaninda Almanya'ya yapugi seyahat dolayisiyla Liitfi 
Simavi Bey'den §u bilgiyi naklctmektcdir: "Bu seyahat hakkinda 
Liitfi Bey Sadaret Makami'na gOndcrdigi bir raporda da 
Miisjiruhileyh Hazretleri'nin Viyana'ya vuku bulan memuriyetlerinde 
Devlet ve Millet'in "§an-u scrcf ve haysiyetini i'la buyurduklanni ve 
kendileriyle temasta bulunanlara kiymctli bir hatira biraktiklanm ar- 
zetmeyi bir vecibe-i vicdaniyye addcltiginden bahsetmektedir. l§te.bu 
"vicdani" te'minattan dolayi , Liitfi Simavi Bey, Istanbul'a geldigrza- 
man Dahiliye Nazin Talat Bey, kendisine: Size biltiln memleketin 
emniyet ve itimadi vardir. Bu saurian ba§kasi yazmi§ olsaydi inan- 
mazdim. Demek ki Vahideddin Efendi tahminimiz gibi degihni§! 
diye, Ittihatcilann onu kendileri gibi dirayetsiz ve zekasiz bir sey zan- 



L'\. !'i ~> l 



. 9- Ali Fuad TURKGELDi - a.g.e. sh. 274 
10- Ahmed Resjt REY (H. Nazim) GordOUarim 
istanbul 1945, sh. 256-. ........ 



Yaptiklarim 



40 



SARIK.U MOCAIllDLHR 



41 



nctmis, olduklanni iliraf etmi§lir. Gene Liitfi i*ey .Veliahd Vahided- 
din Efendi'nin Almanya scyahalindcn bahsedcrken : 

" Musarunilcyh Hazrctlcri'nin mcflur okluklan nezaket, akl-u 
kiyasetvc cvsaf-i bcrgiizTdciscJmparalorHazrcllcri'ndcnbcd ilekendi- 
lcriylc tcmasta bulunanlarca fcvkaladc takdir olunmugtiir demigtir," 

Dcvrinc aid kusurlann hemen hepsi ctrafma aiddir, dcmiglik. Bu 
ciraf icindc en mcs'ul vc hatali olanlardan biri Damad Ferid'lir. Gcr- 
ccktcn gayct bilgili vc kuvvctli bir gahsiyete sahip olan Damad Ferid 
Paga kal'iyycn hain olmamakla beraber burada izahi imkansiz olan 
cegitli sebeplerle cok hatali bir siyasct utkip ctmi§tir. devrin pek 
buhranh olan gartlarinin gclirdigi gagkinlik ve mccburiyctlerin tahlil 
vc mlliiakagasina bu cscrdc imkan yoktur. Ancak $u kadanni bclirt- 
mcklc iktifa cdelim ki, Sultan Vahideddin'in O'nu birkac kcre arka 
arkaya sadra/amliga gclirmig olmasini ulu orla tenkid cdcnler, tsten- 
bul'da hergeye hakim olan iggal kuvvctlcrinin baskisini unutmakia 
vcya bilmcmczliktcn gclmcktcdirlcr. AH Fuad Tiirkgeldi bu noktayi 
da aydinlatacak bir vesika vcrmcktcdir. O'nun sdizadcliginde Damad 
Ferid icin §u bcyanda bulundugunu biklinncktcdir: "Diinyada Uc 
mclun vardir. Bunlar sacayagidir; Biri bizim hcm§irc, biri zevci olan 
Ferid Paga, digcri dc oglu Siimi" 12 Hakkmda boyle bir kiymet hiik- 
munc sahip bulundugu bir insani birkac kerc Sadrazamhk Makamin^a 

11-ismail Hami DANISMEND - Izahli Osmanli Tarihi Kronolojisi 
-Istanbul 1961, Cild IV, Sh. 441 

12 - AN Fuad TURKGELDi - a.g.e. sh. 273 Namuslu bir adam 
olan All Fuad TURKGELDi ' nin naklettigi bu beyanin Sami Bey ve 
annesi hakkmda dogru olmasina imkan yoktur. Zira Sultan Vahided- 
din merhumun gurbette olene kadar beraber bulundugu kizkardesj Me- 
dina Sultan ve O'nun oglu Sami Beyle yakinhk ve ba£jliligi burada 
izahi imkansiz bir tafsilati gerektirir. 

Sultanzade Sami Bey'in de Sultan Vahideddin gibi §edid bir "It- 
tihad^i du§mam" olmasindan dogmu§ bulunmasi muhtemel olan bu 
sozun ayrica uzun uzun tahlil ve tamiki gerekir. Esasen Ali Fuad Bey 
de "Refjk Bey"den isittiCjine nazaran" diye.rek rivayetin kayna^mi agik- 
lamaktadir. 




S. M. I. le SuJtan MEHMED 



VI 



Talihsiz bir padisah 
SULTAN VAHiDEDDlN 



II 



42 



SARIKLIMOCAHlDLBR 



43 



getirmi§ olmasi clbctte sebepsiz dcgildir. Ozaman hukumet, i§gal 
kuvvctlcri clinclc bir ncvi kukla durumundaydi. Hiikumeti bu duruma 
gctircn dc nc Sultan Vahldeddin, halla nc dc Damad Ferid Pasa idi. 
Bugiin kabahati bunlara yikan kalem§r3r vc politikacilann iistadlan 
olan hlihalcilardi. Sultan Vahldeddin, Damad Ferid'i bilhassa Ingi- 
lizlcrin zoruyla isbasinda tutmustur. Bircok kcreler O'nu bu makam- 
dan uzaklasiifmissa da i§gftl kuwctlcrinin icban ile yeniden tayine 
mccbur kalmistor. Damad Ferid Pasa da her nasilsa tngilizlerc inan- 
ml§, onlann asil maksadlarmin "Ankara Hiikumeti'ni degil, "Istan- 
bul Hiikftmeti'ni suclu duruma sokarak " H it ft fe t"in yikilmasim 
tcmincimck oldugunu anlamakia cok gee kalmistir. Hukumet merkezi 
i§gftl edilmis. vc clinden her ItlrlU sclahiyct ve iktidan fiilcn ahnmis 
bulunan bir hUkftmdar, bftyle bir ccbir alunda Ferid Pasa'yi sadrazam- 
hga getirmis. bulunmaktan dolayi kinariamaz. Ustclik, O, Damad Fe- 
rid Pafja riyasetindeki hilkumct'in bircok icraaUna icabinda kar§i cik- 
mak surctiyle §ahsiyct vc vatanscvcrligini mumkun oldugu kadar 
gostcrmckien de gcri kalmamisur. Bu davranisjann basmda "Scvr 
Muahcdcname Projcs i"nin tasdik makaminda imza edilme- 
sine kar$i gosterdigi direnmc gclir. 

Bugiine kadar iizcrindc durulup hakki verilmemi? olan bu hareket, 
6zencbczcnemcydanagetirilen' , Scvr Sulh MuahedeTekli 
f i" 'nin kuvveden fiile cikmasim onlcmis, ve onu "P r j e" halinde bi- 
rakmisUr. 13 Bu muahedenamenin lek basma bir tarafini tc§kil eden Tiir- 
kiyc'nin bu suretle tasdiklcn imtina ctmesi sebebiyle diger devletler de 
bunun tek tarafh olarak, imzalanmis olsa bile bir hiikum ifade etmeyece- 
gini miilahaza ederck tasdik etmemislcrdir. Bu yiizden Yunanistan, 
Sevr Muahedenamesini tasdik eden yegane devlet olarak yapayalmz 
kalmistir. Hukuken mulebcr birvesika haline getirilemiyen SevrMua- 
hedenamesini bOylece Sultan Vahldeddin bertaraf etmisUr. Memle- 
ketimizin isgaliise ",Sevr Projesi"ne gore degil, "Mondros 

13 - Prof . Dr. Charles GROZAT - Devletler Umumi Hukuku /Is- 
tanbul 1950, C. I. sh. 399 




Namuskarane beyanlanyla Sultan Vahldedden'i tarih sahnesinde 

beraet ettiren en yakin musahid Mabeyn Baskatlbl 

ALi FUAD BASGELDi 



! 1 J I' 



44 



SARIKU MOCAHlDLER 



KADlR MISIROdLU 



45 



MUtarckcnamcs i"nin ycdinci maddesine isunaden vuku bulmu.?- 
tur. GunUmuze kadar dcvam eden Utfih tahrifkarligi, O'nun bu vatan- 
scvcr harckctini unutturttiugiur. Ustclik musahedelerine istinaden ko- 
nusan vc ya/.an birkac ki§i hilalina, o dcvri kotiilcmck maksad.ndan 
harekct eden kalemgOrlet Damad Ferid hukiimctlcrinin veballenm dc 
O'na yuklcyc gelmi§lerdh\ Nc gariptir ki; .vaiamn i§galine gayct tchh- 
kcii ycdinci maddesi hukukl mesned teskil cdcn " Mondros"u imza- 
hyanlardan mcsclfi Rauf Hey (Orbay) c toz kondurmayip kendisini 
Baswkillige kadar yUkscltmis, olanlar, bu i§gallere esas olmayan 
Scvr'i iistclik tasdik cuticmck icin dircncn Sultan Vahideddin'i 
hain ilan etmekten gcri kalmam.sjardir. Asil fclakcic scbcp olan miita- 
rckenamcyi im/a cdcni sojlamadiklan- halde hi? bir fiili notice vermc- 
ycn bir muahcde projcsini, hem dc tasdik elmeyenin hiyaneline huk- 
mcylemcleri ne Olcude hissl vc kasdl hareket ctiiklerini gostcrcn tipik 
bir misaldir. 

Sirasi gclmiskcn §unu da bclirtmek istcriz ki, " S c v r"den dolayi 
Ferid Pasa ve hiikQmctinin dc ittiharm pek oyle sanildigi kadar hakh 
bir tenkid degildir. Bu mev/.uda gelgcc siyasctin hususi maksadlar ve 
hislcr uzerine kurulmus. kiymet hUkumleri vc tclkinlerinden azade ka- 
larak du§iinursck goriiriiz ki, bu kotii sulh projesi istiklal savasma za- 
man kazandirarak imkan vermigtir. Soylc ki, Ingiliz, Fransiz ve Ita- 
lyanlan saf di§i edcrek bizi sirf Yunan'dan ibaret bir hasimla 
ugrasmak gibi bir imkana nail ctmistfr. Sultan Vahideddin ise, Itti- 
hatci hiikumct erkaninin baski ve israrlarina ragmen muhakkak ki, iyi 
bir diplomas! vesikasi olmiyan Sevr Muahcdcnamesi'ni tasvip etme- 
mekte israr ctmistir. Buna dair red ve cerhi imkansiz bir delil zikrede- 
lim O devrin Dahiliyc Nazirlanndan ve Scvr Konferansi'na giden sulh 
murahhaslanmr/dan Re§id Rey Bey, 1945 yilinda Istanbul'da hatira- 
lanni "Gordiiklcrim, Yapliklar.m" ismiyle yayinlamisbr. Bu kitaptaen 
selahiyetli bir mUslhid sifatiyla Sultan Vahideddin'in Sevr 
Muahedcsini imza ctmcmck icin hukumetc ragmen direndigi belirul; 
misdr. Adi gecen escrin 299 ncu sahifesinde bu busus.hic bir tefeddu. 



de meydan vcrmcyecck bir sfirclte oriaya konmustor: "Zat-i 
§ahanenin bu muahcdeyi Sadrazamm ibramina ragmen tasdik- 
ten suret-i kat'iyede ictinap ettigi giipheden bcridir." M Mcmlcke- 
tin en secjkin simalarmin kalildigi bir isli§ari loplanti olan "Saltanat 
§urasi"nda bile bu muahedenin sadece bir tek muhaljfe mukabil 
topyckun kabul cdilmcsinc ragmen, Sultan Vahideddin'in bu 
muahedcnameyi iistclik dc hukumclin israrma ragmen, tasdiktcn imti- 
na etmesi hi9 mi takdire deger bir harekct ve hizmct degildir? Buna 
ragmen yeni rcjimi ycrlcsurmck vazifesini iizcrine alanlar, bilcrck ve- 
ya bilmcycrck gcrccklcri talirifle tcrsyUz edip onu koiiilcmcktcdirler. 
Vak'alar hakikaten vahim ve lstirap vcricidir. Fakat Sultan Vahided- 
din vatansever bir insan olarak daima yapilabilccek olani yapmaktan 
gcri kalmamisur. 

Daha tahta ciktigi giin, Eba Eyyiib-el Ensari Hazretlerinin Tiir- 
besinde yapilan an'anevi "k i 1 1 9 k u § a n m a m c r a s i m i " nde 
mcrasimin vekar ve icabini unutarak hungiir hiingur aghyordu. Va-' 
tan hududlarindan gclcn maglubiyct habcrlcrinin dcrin istirabi ile kiv- 
ranarak "Bu giinlcr icin mi kihc kusaniyoruz?" diyordu. Devrin ba§i 
goklerde, din adami §eyh Siinusi Hazretleri tarafmdan yapilan bir 
dua ile kendisine Hazret-i Omer'in Kilici takilirken 0, aglamaktan 
merasimi takibedemez bir hale gelmis, ve Yaver Omer Pasa'nm, bu 
tavnn padisahhk vekar ve mehabetine yaki§miyacagi hususundaki 
niyazim kulagina fisildamasi suretiyle kendine gelebilmisti. Fakat 
O'nun saltanati muddetince aglamasi yalniz bu gune inhisar etmis, de- 
gildir. Izmir'in Yunan ordulan tarafmdan i§galinden sonra vatamn 
selametini temin etmek iizerc liizumlu tcdbirlcri ittihaz icin memleke- 
tin ileri gelenlerini "Yildiz Sarayi"na davct ctmi§ti. Saltanat §urasi 
adi verilen bu toplantida yaptigi kedcrli konu§madan sonra da hungiir 
hungur aglami§ ve ancak son halife Abdiilmecid Efendi'nin koluna 
girmesi sureti ile salondan gucliikle cikabilmi§ti. Bu hadise Ali Fuad 
Tiirkgeldi'nin hatiratinda §Oylc anlatilmaktadir: " Yunanhlarm izmir'i 



14 - A. Re§id Rey - a.g.e. sh. 299 



Hi 



46 



KADlR MISlROtf LU 



47 



„. s -i v •> \ v v j 




1 






CQ 



U. > .):>,! I ' *. -CI 



CO 


C 


(0 


CO 


c 


x> 


CO 


c 


c 

CO 


i 

Q. 

3 






c 


.*: 




0) 


"2 


E 


n> 


j£ 


>C3> 


CD 


CO 


T3 




N 


c 


'E 


1— 


:> 


C 
CO 




C/» 


' 


3 


"55 


-*: 


s 


y 


V) . 1 




3 


5 


j= 


c 


c 




'c 


c 


1 


73 


■O 





CO 


111 


IE 




CO 


£ 


> 


> 


c 

CO 




*-» 


XI 


3 


3 


</) 


E 'ii 


„ 


£ 


c 


CO 


'c 


5. 


T3 


CD 


JZ 


■a 


I 


<co 

[M 


:D 


£ 


s> 


0) 


:Q 




Dl 





i§gal ve Anadolu i9erisine tecavUze ibtidar etmcleri ttzerine Zat-i 
Sahane ahval hakkmda teati-i efkar vc itlihaz-i karar cdilmek iizere 
Sarayda bir Suray-i Saltariat akdini irade ctmisti. Heyct 26 Mayis 
1336 tarihinde Yildiz Saraymm list kat.ndaki biiyiik salonda igtima ct- 
U. Ictimadan evvel hcy'ci-i viikela, Sarayda Viikela odasmda loplan- 
mislardi. Bazi hanimlann ezciimlc Halide Edip Hanim'm ictimada 
bulunacagini haber almi; olduklanndan bunun ccvaz ve adcm-i cevazi 
hakkmda beyinlcrindc miinaka§at ccreyan eyledi. Mcclis-i vukelaya 
memur, Resid Akif Pasa, kadinlann mcclise i§iiraklannm adem-i cc- 
vazindan bahsetmckte, Ciiriiksulu Mahmud Paga , bunda beis gOrmc- 
mekie idi. Nihayet kadinlann gclmiyccegi anlasilmca mlinakasaya ni- 
hayct verildi. Hiinkar, rcfakatindc Vcliahd Abdiilmecid Efendi 61dugu 
halde bizzat hazir olarak atidcki nutukla mcclisi kii§ad eylemi§tir. 

"Devlctin ducar oldugu vaziyct-i haziraya dair miisavere edilmek 
uzerc viikela, ayan vc mutehayyizan-i memlcketi davet ettim. Dcvlet-i 
Osmaniyycmizin maruz kaldigi mii$kilat hakkmda acilen lazim gelen 
tedabiri ittihaz eylemeleri ve huzzar-i kiramin her birerlerinin layih-i 
hatin olacak fikirlerini ve rc'y-u mUtalcalanm bcyan etmeleri itibariy-* 
le bu ictirhai miiteyemmen ve mes'ud addediyorum. Bu meclisi, ciim- 
lemiz hakkmda bais-i intibah ve hidayet buyurmasmi Cenab-i va'hib-Ul 
ataya'dan niyaz ederim. Riyaseti, Sadr-i 9zam Pa§a'ya havale ettim." 

Ben meclis salonunda olmadigrnidan nutk-i hUmayunu ve 
miizakerat-i vakiayi bizzat istima edemeyip ertesi giinki gazetelerin 
nesriyatmdan itula hasil eyledim. "Bu mebhasi dercden maksadim 
ise nutkun iradini miiteakip Hiinkann, meclisi terk ettigi sirada 
re'yiilayn gormiis oldugum bir halini tasvirdir: Musariinileyh 
meclisten cikarak Abdiilmecid Efendi de koltuguna girerek, orta 
kattaki daire-i hususiyyelerine avdet ctmek uzere melul ve mah- 
zun bir halde servis merdiveninden inerken, iki goziinden yas 
akip "Kanlar gibi aghyorumL" diyordu. 15 

1 5- AM Fuad TORKGELDi - a.g.e. sh. 21 5 



48 



sarhciimOcahidlbr 



KADIR MISIROfiLU 



49 



Muhakkak ki Sultan Vahideddin valanm icine diistagu 
fclakcllcr karsisinda sadccc boyle aglamakla iktila ctmis. dcgildir. O, 
icpcsindcki i§gal kuvvcllcri kumandanlarmm lahakkiimlenne ragmen 
millctin i§gal vc islilalara kar«ji birlesjp kendisini kuruirabilmcs. icin 
elder, gelen hcrscyi yapmijur, Bu giinc kadar, Anadolu'da nulll b.rki- 
yarn hazirlayarak vaianm kurtulu§unu tcmin eden kadronun ba§inda gd- 
zUken M. Kemal Paga'yi bu hareketememureden insanin Sultan Va- 
hideddin oldugu pek ya/.il.p sttylenmiyordu. Bu da rcjim bak.m.ndan 
5 imdilik ac.klanmamas. gercken nazik bir nokta iclakki edilmckie idi . 
Fakal son giinlcrdc yayinlanan bir kac cscrlc, birkac dcgerli had- 
rat bu gercegi dc art.k ortaya koymus, bulunmaktadir. Esascn bu du- 
rum otcden bcri o devri yasamt§ insanlar larafindan kulaktan kulaga 
■husust mcclislcrdc fisilU halinde dola§«yordu. Fakat bir UlrlU yazilami- 
yordu: Halbuki gcrck "Birinci Biiyiik Millet Meclisi"ndc vc gcrckse 
"Er/.urum Kongrcsi"ndc bu hususta pek cok mUnaka§alar ccrcyan ct- 
misti Oriadaki mcvsuk vaziyctc ragmen M. Kemal Pasa da bu tarzda 
hareket etmigtir. QUnkU TUridye'de bin yilhk bir idarl ve siyasi rejim.n 
an'anclcrini kaldinp atmak icin "Halite" vc "Sultan" sifatlanni haiz 
bulunan Vahideddin'in hain gosterilmesi icab ctmcktc idi. 

Tabiatiylc her rcjim, kendini oturiup yerlc§tirmck icin evvelki 
idarcyi usul vc kadro itibariyle kotiilcyip baurmak mcvkiindedir. Bi 
iSte cok kcrc ifrala gidilmcsi dc tabiidir. Zira cski rcjimin dogru vcya 
yaiis yerle§mi§ ah§kanjiklanni yikmak clbctic kolay dcgildir. Sultan 
Vahideddin'in lalihsi/.ligi dc buradan dogmaktadir. Yoksa Turkiyede 
"Saltanat" kakhnhp, ycrine "Cumhuriyet" kurulacak olmasa veya di- 
gcr bilincn ink.laplar gcrccklc§tirilccck bulunmasaydi, hi? kmise ci- 
kip da Sultan VahidcddhVi kbtulcmek ihliyac.ni duymayacakti. Ev- 
vela §unu belirtclim ki, vcliahdligi zamamndan ben tamdigi 
M Kemal Pasa'ya itimad ctmck. vc i§gal kuvvetlerini aldaUp,gozlenm 
boyayacak sunl bir mcmuriycl ihdas eylemek suretiyle onu Anado- 
lu'ya bizzat Sultan Vahideddin gondermisUr. Uslelik M. Kemal 
Pasa busirada Anadolu'ya gilmcyi degil, kabineye girmegi dii§unu- 



yor ve bunun icin gah§.yordu. 1(i tzzet Paga'nin sadnazam, kendisinin 
de Harbiyc Nazin olmasini tcmin icin harckclc geemfc bulunuyordu. " 
Bu durumda onu Anadolu'ya gitmcye razi ctmck icin Sultan Vahi- 
deddin'in giiciiik cckligini, yavcrlcrindcn Ali Nuri Bey bize saraha- 
tcn ifade etiigi gibi N.Fazil Kisakiirek Bey'e dc tckrarlamis. ve bu 
gcrcck, O'nun " Vahiduddin" adiyla yayinlanan eserinde §u § ekilde 
ycr almisnr: 

"...Mustafa Kemal Pasa'nm huzuruna kabul edilijindcn bir iki sa- 
at sonra Ba ? yavcr Naci Pa§a (Naci Eldcniz) yavcrler odasina gcldi ve 
haykirdi: "Hunkar Mustafa Kemal Pasa'yi iknacdebildi!... Buhayki- 
n? kclimesi kclimcsinc kulaklanmdadir. " Ikna " labiri yerindedir." 18 

Sultan Vahideddin'in Mustafa Kemal Pasa'yi Anadolu'ya gon- 
dermck icin cok ugra§tigini vc "israrla ikna edcbildigini" o zaman ka- 
binedc bulunan Seyhiilislam Mustafa Sabri Efendi dc sarahatcn te- 
yid ve ifade ctmektcdir. 19 

Ancak unutmamak gcrektir ki bu "ikna edi§" Milli Mucadele " 
igiri degil, "serv"in ishahini tcmin cdcbilccck bir takim protesto hare- 
ketleri icindi. Yunan'in tzmir'e cikartilmasi vc bundan dolayi bir "Mil- 
li Mucadele" ihtiyacimh dogmasi , Kemal'e bu vazifc vcrildiktcn son- 
ra Percpalas'ta olan bir takim gi/.li pazarliklarin cseridir ki bunun izah 
edilecegi yer burasi dcgildir.. 

Sultan Vahideddin bununla kalmamis "bu is. icin liizumlu para- 
yi da sahst atlanni sa tarak" tcmin etmi§tir. Cok iyi bir binici olan Sul- 

16 - Kazim KARABEKiR - Istiklal Harbimiz - Istanbul 1960, sh.18 

17- Sultan Vahideddin merhumun yaverliginde bulunmus olan Ali 
Nuri Bey (Sadrazam Tevfik Pasa'nm oglu) Mustafa Kemal'in bu sira- 
da. Harbiye Nazin degil sadrazam olmak icin faaliyet gosterdigini soyliiy- 
or. Bak: N. Fazil Kisakiirek - Vahiduddin - Istanbul 1968 sh 154 

18- N.F. KISAKIIREK : a.g.e. sh. 154 

19- Seyhiilislam Mustafa Sabri Efendi - Mevkuf-ul Akli vel ilmi ve 
Ahm mm Rabbilalemiyn ve ibadihil Murseliyn - Kahire 1950 c.1 sh. 468 



i 



50 



SARIK1.I MOCAHtDLBR 



KADIR MISIROtiLU 



51 



tan Vahidcddin, gayct kiymclli yan§ atlan beslerdi. Bu surclle elde 
cdilcn kirk bin alum M. Kemal Pasa'ya vcrcrck, 20 O'nu Mill! Miica- 
dclcnin basmda ma'ncn oldugu kadar madden dc tcchiz etmistir. Bu 
kadar biiyiik bir mcblagin normal bir harcjrah vcya miifetlisjik vazife- 
siylc alakali hcrhangi bir tahsisat Iclakki cdilmcsinc dc imkan yoklur. 
Ustclik halcn Fransa'da ikamct ctmcklc bulunan "Osmanh Hancda- 
ni"nin cok dcgcrli bir fcrdi: Mahmud §evket Kfendi 21 bu mcblagin 
miitcaddid yardimlarla "DOrtyttz bin alun"a yiikscldigini ifsa ctmi§- 
tir. 22 DOrtyllz bin akin lira nc dcmcklir du§uniinijz... Ustclik bir baska 
dOrtyiiz bin lira mcs'clcsi daha var. Onu da M. Kemal Pa§a bizzat iti- 
raf cdiyor. Aydin Ccphcsinin ihtiyaci icin kullanilmak iizcre "Donan- 
ma Cemiyeti"nin clindc bulunan paralardan dortyiiz bin lira" lalep et- 
mi§, Istanbul Hukumcti dc bu istcgi ycrinc gctirmisUr. 23 

Bu kadar parayla nclcr olmaz. Buna bir dc biraz ileride naklettigi- 



20- ATSIZ - Turk Olkesi - istaribul 1 956, sh. 86 

21 - Mahmud Sevket Efendl, Sultan Abdulazlz Han'm 
evlatlarmdan Seyfeddin Efendi'nin oaiudur. Gurbette gecen istiraph 
hayatmda daima mill) duygularla me§bu olarak Turkiye ve Tiirkler icin 
cirpinmi§ vatansever bir Osmanoglu'dur. Misir'da bulundugu siralarda 
oradaki Turk talebelerine karsi sahip oldugu imkanlarla kiyaslanami- 
yacak derecede maddi ve manevi muzaheret gbsterdigl bu talebelerin 
ifadeleri ile sabittir. Bu muhterem §ehzade cesjtli hastahk ve sikintila- 
ra musab olan biricik evladi Nermln Sultan Efendi ile birlikte Fran- 
sa'da ikamet etmekte ve mill! asabiyeti yuzunden Fransiz tabiiyetini ka- 
bul etmedigi icin her turlu i§ ve sair imkanlardan mahrum bulundu - 
Qundan sikmti iginde ya§amaktadir. Son gunlerde barendigimize na- 
zaran da evinde resim yapip satmak suretiyle hayatini idame ettirme- 
ge cali§maktadir ki, bu durumun Turk Milleti hesabtna ecnebilere karfi 
cidden yuz kizartici bir keyfiyet oldudjunu soylemeye hacet yoktur. (Bu 
degerli §ehzademiz ne yazik ki, aziz vatanina kavusamadan 31 Ocak 
1973 tarihinde vefat etmi§ ve Bangols Sur Ceze kasabasi'nm mezarh- 
gina defnolunmi§tir. Mevla rahmet eyleyel) 

22- Tercuman Gazetesi - 5 Temmuz 1 967 tarihli nilsha. 

23- Mustafa Kemal: Nutuk - Ankara 1927, sh. 206 



miz "Ferman-i Humayiin"u cklcrscniz, kurlulu§ savasmin ana isti- 
nadgahini kavrarsiniz. Birakin M. Kemal Pasa vc arkadasjan hakkin- 
daki idam karanni da, cl altmdan isjeyen deslcgc bakin. Sultan Vahi- 
dcddin zahirdc Kuriulu§ Sava§i'njn alcyhinde gttzukmesc vc oyle 
harckct ctmcscydi, i§gal kuvvctlcri bunu kendisinc neye mal edcrlcrdi, 
hesap edcbilir misiniz? Size bu hususUi Tiirkiyc'dc ilk olarak M. Ke- 
mal Pa§a'ya Sultan Vahideddin'in cmriyle vcrilcn bu paralardan bi- 
rinc aid olup Mustafa Kemal larafindan tanzim ve imza cdilmig mu- 
vakkat bir makbuzu sunuyoruz: 

DAHiUYE NEZARETI 

HUSUSI Adct 

1.000 

Yalniz bin liradir 

Asayi§-i dahiliyyedc gSrulecck lilzum tacrine sarf edilmck ve 
ba'dehu tcferruatlt hesap ile tcbdil olunmak ilzere i§bu balada muhar- 
rer bin lira-yi Osmaninin Dahiliye Nczaret-i Celile'sinden ahndigini 
miibeyyin makbuzdur. 

Dokuzuncu Ordu Kiiaati Miifetti§i 
Mirliva 
Mustafa Kemal 

Anlasddigina gore hangi vekalctte ne kadar para varsa toplayip 
kendisinc vermi§lcrdir. Zira sagdan soldan baska makbuzlar da ortaya 
gikmaktadir. Bunlardan birini daha zikredelim: M. Kemal Pa§a Anado- 
lu'ya giderken kendisinc makbuz mukabili olarak Dahiliye Nezareti, 
tahsisat-i mesturesinden yirmibe§bin lira vermis, bulunan o zamamn Da- 
hiliye Nazin Mehmed Ali Bey sonradan "yiizellilikler" listesirie dahil 
edilmi§tir. Fransa'da yasamaya bajlayan Mehmed Ali Bey orada "Zin- 
cire Vurulmus. Cumhuriyet" (La Rcpubliquc Enchainee) isimli bir 



52 






"S 






tt> 












» ) ^* ^> 






-t-> 



-A> Is 



'..*». 



V 



^ 






■+<* 



- *V< 



4 < £> f 



*•& 



■ '■■ ' < 



~V 



M.Kemal'in Anadoluya gonderilirken Dahiliye VekaMetinden 
aldigi paraya kendi elyazisiyla tanzim edip verdigi makbuz 




53 



-GURBETZEDE BtR BUYUK §EHZADEYLE 

(MAHMUD §EVKET) YADELLERDE HASBlHAL- 

Efendi'nin bu resmin arkasina kendi ei yazisiyla du§tugu not: 

"Qok kiymetli Kadir Misiroglu evladima ... 2 Kanun-i sani 

1968 tarihinde (Banyol) kasabasi'ndaki evimizde birlikte gikardi- 

gimiz fotografimiz... Acaba o mes'ud gun bir daha gelecek mi?! 

28.12.1968 
(Imza) 
En gCizide Osmanli §ehzadelerinden biri olan Mahmud 
§evket Efendi (1903-1973) Hazretleri ile bu eserin miiellifi Ka- 
dir Misiroglu'nu Giiney Fransa'da kugiik bir kasaba olan Bag- 
nols Sur Ceze'de vaki mulakatlan esnasmda tespit eden bu re- 
sim 1968 yih Ocak ayinin ikinci gijnu gekilmi§tir. 



54 



SARIKUMOCAHlDLKR 



ga/cle fikardi. Bu gazelcdc bir cok vesika meySninda mezkur 
mcblaga aid makbuzun fptokopisini nc$rctmisUr. 24 

M. Kemal Paga'yi Anadolu'ya gondcrcn hiikiimclte seyhijlislam 
sifatiyle vazifeli bulunan Mustafa Sabri Efendi dc O'nun para, fer- 
man, gcnis. imtiyaz vc selahiyctler vcrilcrek gttndcrildigini, clinc vcri- 
len bu fcrmanm Mondros Miilarckesi muvacchcsindc gayct gizli tutul- 
dugunu sarahatcn tcyid eylcmcktcdir. M 

Mahmud §evket Kfendi, kcndisiylc roportaj yapan gazeteci 
Murat Sertojjlu'na 26 bu hususta chemmiyctli iki vesika tcvdi ctmi§, 
bunlar Tcrciiman Gazctcsinin 5-6 Tcmmuz 1967 tarihli sayilannda ya- 
yinlanmi^ur. Bunlardan biri Sultan Valideddin'in Mustafa Kemal'e 
vcrdigi vc dti§mana kar§i "asker", "memur" vc "halk"in yekvucud 
olarak lruicadclc ctmclcrini bildircn halt-i hiimayundur: 

Hatt-i Hiimayun sureti: 

Yavcran-i schriyarimdcn Erkan-i Harbiyc Mirlivasi Mustafa 
Kemal Pa§a'ya: 

Harb-i umuminin miillcfikin hcsabina ziyai iizcrine tahassiil eden 



24 - Bak: Sabahaddin SELEK - Anadolu Ihtilali - istanbul sh. 127. 

25 - Bkz: §eyhulislam Mustafa SABRi - Mevkuf-ul Akli vel ilmi 
vel Alim min Rabbilalemiyn ve Ibadihil Murseliyn - Kahire 1950, cild 
l.sh. 469 

26 - Bu roportaj "Gurbette bir §ehzade" adiyla Tercuman Gaze- 
tesinde 27 Haziran .- 4 Temmuz 1 967 tarihleri arasmda yaymlanmi§tir. 
Murat Sertoglu, ilk defa burada Turk umumT efkanna aciklanmis bu- 
lunan vesikalarm Mustafa Kemal ve Sultan Vahideddin hakkmda ah- 
§ilmi§ kanaatler muvacehesinde hazmedilip ho§ gorulebilmelerini te- 
min igin Sehzadeye Mustafa Kemal mevzuunda soylemediklerini de 
soyletmek mecburiyetinde kalmistir. Bu hususta muhterem Mahmud 
§evket Efendi'nin Turkiye'deki bir dostunayazdidji, mektup .mahfu- 
zumuzdur. Hala "gee yiQitim gee" uslubuna mahkum olu§umuz memle- 
ket fikir hayati bakimmdan elem verici bir keyfiyettir. 



1 



> 



KAD1R MlSlROOLu 55 

Sen,yemi„ karari vecfiile iayin oJ nduLf^ 6 *^' Hm '^ 

def-i saile bczl-i cchd-u gaSS„^? Unu men ' i,e «fen 
ve miilkunun eyfldi-i rnoSS!^ "asuniyetini teyid 
JM cdiJmcsini, seJ ami j£g£? « ^ ^^ ° larak h ™~ 
&™ iradc ettim. ' C 8Sker ve memQrine ve ahaliyc tebli- 

r •. Mehmed Vahideddin 

nhidir. Kemal '" harekeunden iki gu„ Oncesinin ta 

Bilhassa gcnclcrin, bir bu "H<m u-- - 
memleketinsaldmacllerden vliH Hu ™yun"daki "... miJJet ve - 
«* olarak ^reket^l^^T'" ^^ ** vekv « ! 
™ara ve halka tebligini ir a* Sj! f^ ' C bir,ikte a ^ere, me- 
okuduklar, yalanlan haurtayiptLS' f^""' bk de mek ^ 
gerektirL. dy ' P ^"^tirmalar, hayli aiaka cekici olsa 

* k )Sa bir izahatta bulunmat Lvnr « r* W"' baWn <*«*«- 
»* ^reti, Bahriye Nazai ve b r ' f' mamn va y< nl 4i- 

™ ft*a kendisini Anadolu v' t ?? ■** de * udur; M. Ke- 
reken cmirleri vcrebilmek 1 b*2^*^ ^"damna ge . 
yazrii bir emir istemi§tir . £j *J Jf *» gcmi kap u mina hita ^ 

««■ bff ihtiyat olmak lizere M. K ema » P^" ' mn ^ VCm,ek,e b ^- 
suretini al,p fnfzetmisrJr SomadTl I ? '" C, ' ndcki ferma "'" bir 

- £ «M^ SELEK . ^ iutaa . |aanbuM966TO 



56 



KADlR MISIROGLU 



57 



V\¥'i ^ '* ? - 



) 




&o( 




c 




3. : 


n 


a 


c '§ ; 


> s 


*» CO ■ 


E c ' 


CD 3 ' 


£ c ; 


hi »• 


I & 


to £•' 1 


"O QrfU 




CD *9| 


CO ^B 


CD H^B 


"* 9 


>5> j. 


^ #5 ' 




CD LL 


. > - — rf ' 


CD ^ 


— c r 


<W <B 


E 4= 


CD CO ' 


^ CO" 


r] c 


-S 1 - 


c — 


•.- CD 


C = j 




"O ">fl 


"O n! 


o> COV 


."2 >f 


£ -fiM 


CB T 


> 1 




C 1 




™ i 




■*-* 








3 1 




(/.) 1 





gelmi§tir. 

Esasen SeyhulislAm Mustafa Sabri Efendi'nin bu fermanm.n 

^jsss?? ok,ugunu beyan etmi§ b -«- - 

bir sS clt v ah '" de I ddin Ctraf, " daki bmn ^ ekl - ^delieJ 
u cr M Ke^ , "'"^ °*" ***^ ^rde gCriilecegi 
tare M. Kema! »le saray aras.nda ehemmiyeffi rolii oynayan Avni 

MKe2T GayCt d " rUSt blr inSiW1 0,a " Avni «** " ? i i 

SSSS SC?m t Si> Padi§ah " S3drazama "i eiel, bir 

or a 1 " Yin : ^ r km ' 5 hJkayCSi UZm bk Vak ' a olarak o « 
tan ve n ',1 W***W Qzere, son gune kadar aid* 

ZZZ1 ■ , T mCn Anad ° ,U ' ya 8itmCmek * in di ™» M. Ke 

o"a y la h r g n " ^^ teVkif «*«**' h °«»™da § ayi 
olan yalan habcr uzcrme g.tmcye razi olmasma ve bu babda Avni Pa 

amn gayret ve faaliyetleri ile Ingilizler, M. Kemal P 2 v Sarav 

r;: d ^^ 

haJe aln AL S ,' fan ^; ,hideddin,in *** ayni zamanda veliahd (son 
hahfe) Abdulmecid Efendi'nin bile Kurtulus Savas, ile ne olciide 7 

g«| bulundugunu teyid eden su saurian da ibret naza^na Itai" 

ede m ivo C r 1 du ht R n\ bd t ,meCid EfendI ' muhakta,k W; » ^ammul 
edem yordu. Baska bir yaz.rn.zda tafsilat.m nakledecegimiz vechile 

ZSSSP? Sa, r n ' da fzmir ' in «■* ^ *ES - 

Islnf t, '^ mUVaCehesinde **■ hatip Su.eyman NasiP in hi- 
tebe m dmlcdig, zaman, ayaga kalkarak hatibe hak verir mahiyette 
konusrnaa, butun iggal ordnlan kumandanlannm hayretini muc n o 
mU? ' Su,ta " Vahid ^"' * Veiiahdini ondan sonn, I Siyt 

deva™." ?eyM " S ' am Mustafa Sabrl ffendi a .«.« ... 469 i . 



58 



SARIKUMOCAHIDLER 



herkesten ve herscyden "mecburen" tccrid eylemisti. Yam, 2 Abdul- 
meed EfendTnin Anadolu'ya g^k arzusu da Liml idi Topkap 
v^ehremin, scm^rinde ilk mim tc^ihlt. kurmus olan arkadjm S 
y"Z**m Emln A,i Bey' c miiracaat eden R u§ en jgRj 
Vel.ahdm bu istcgini ac.klam.s, fakat Anadoiu ile yap.lan LhaS 
neucesmde Muslafa Kern,, P asa daha HavzadaX ImnTdtm 
kald.nlacagm, beyan etmi S oldugundan bu hususta verilccck ce" 
bin menf, olarak icccili eyleyecegini biliyorduk. Emm Ali Bey 2 

tT b rr i r k R,,§en ^ *&*#'** ^ «**& •£ 

e mi§ , ben do kendisinc "Mustafa KemaTin fikirleri asikard.r Bu 
malum ,kcn Vehahd, Anadolu'ya gecirmege kalkarsak memleket iki 
S;i° glZ> ^^ ^ tCkIif,n »»* -icelen m eyecc g ini 

Bunlardan baska Veliaht Abdulmecid Efendi'nin Seccadecibas, 

Zek. Bey g,zl, teskiladnuza dahildi. Bana mUteaddid defaiar, Veliah 

din Anadoiu Va gecmek istedigirii s«ylemis her dcfas.no. kend isi bu 

arzunun rtahakkukuna imkan olmad* yolunda ikna eylemistim Bun 

dan baska Ismail Hami Danismend Beyefendi'nin LicSetoe 

re Istanbul halkma tevzi cttirdigi Memleket gazetesin* V £ TZ 

dulled Efendi'nin Padisah Vahideddin' e takdim etmi oWu& 

layihan.n sureu vard, Burada Veliaht, Mill! Mucadele hLS 

afikcataraftaroldugunubildirmekteidi." nareketme 

f« ic Su, * a " Vahideddi ""in vatanin kurtulu 5 una memurettigi Musta- 
fa Kemal'e kars, goziiken sonraki tav* ve harekederini nasdizah Z 
bd^mjz sorulabilir, Ewela su husus bilinrnelidir ki; Sultan Vaht 
deddm, M Kema. Pasa'nm "Saltanat" ve "hi.afet"e baghhk ifade 
eden beyanlanna onceleri tamamen inanm.st, Ha.buki o, bu vazi el 
Anadolu'ya gOnderil mcden cok ewe, Saltans da, Hilafetin de Ley! 

bu, 1 SA A s'h ba 3 y i8 £iSameddin ERT ° RK - lki Devrin Perd * Arkaa, Istan- ^ 



KADlR MISIROtfLU 



59 



hinde bir hissiyat tasnnaklaydi. Bu hususu, eski tcskilat-i mahsusaci- 
lardan Albay Hiisamettin Ertiirk'e 90k daha once Akaretlerdeki 
evinde aciklamis. bulunmaktir. 30 Aynca M. Kemal Pa§a'nm Sam- 
sung muvasalatindan sonra Rus heycli ile Havza'da yaptigi goriismeyi 
de naklcdcn Albay Hiisamettin Ertiirk, bu goriismelerde de onun 
gun icin mevcud olan rejime karsi dii§unceler tasidigim ve Rus heyeti 
ile bu hususta anla§malar yapugini beyan clmcktedir. 3I 

Havza, O'nun Anadolu'ya ilk ayak basligi yer demektir. Daha ilk 
adimmda hilafct ve Saltanat alcyhtarligim-zimni de olsa- ortaya Icoy- 
unca, Sultan Vahideddin elbctte kendisine cephc alacakti. Onun sirf 
§ahsina kar.51 olan bu tavir ve hissiyatinda da kendi acisindan hakh sa- 
yilmasi gcrekir. 1§ bu §cklc girincc, 0, mill! harckctin basma Hane- 
dandan birinin gecmesini ar/.u euni§ ve bu maksadla Seh/ade Omer- 
Faruk Efendiyi Anadolu'ya gondcrmi§tir. Vcyahut da Omer Faruk 
Efendi'nin rc'sen Anadolu'ya gitmis. oldugu kabul edilse bile Sultan 
Vahideddin'in en azindan bu harcketc muvafakat etmis. kabul edilme- 
si gerckir. Cunkii M. Kemal Pasa tarafindan gcri cevrilerek Istanbul* 
gondcnlen Omer Faruk Efendi'yi huzuruna cagiran Sultan Vahi- 
deddin'in O'na cevabi §u olmu§tur: 

"-Seni kabul etmeyeccgini biliyordum, oglum!... Fakat M. Ke- 
mal Pasa'nm "Saltanat" ve "Hilafcfe karsi kotu emeller besledigi bir 
kcre daha tccyyud et ti." 32 Demckle iktifa ctmi § Ur. Izni veya muvafa- 

30- Albay Hiisamettin ERTURK a.g.e. sh.79 

31 - Albay Hiisamettin ERTURK - a.g.e. sh. 79 

32- §ehzade Omer Faruk Efendl tarafindan Misir'da ?ehzade 
Mahmud §evket Efendi'ye bizzat nakledilen ve O'nun tarafindan da 
Fransa'nin Bagnols sur-ceze §ehrinde bize anlatilan bu vak'a Sultan 
Vahideddin'in M. Kemal Pasa'nm istikbalde, yapacagi isleri dodru 
olarak tahmin edebildigini ve bu sebeple O'nun sahs.na karsi itimadini 
kaybettigmi gostermektedir. Bu durum, Vahideddin'in Kurtulus Savasi- 
na "karsi" goriinen hareketlerinin daha dogru bir surette anlasilmasin- 
da oldukga muhimdir. Demek ki, Sultan Vahideddin harekete defiii- 
M. Kemal Pasa'ya kar§i olmustur. Nasil harekete kar§i olabilirdi ki ba- 
§mdan beri onu bizzat tedbir eylemi§ti. 



60 



SARIKUMOCAIIlDLBR 



kati haricinde gitmig olsaydi O'na ccza vcrmesi icab ctmez miydi? 
Boyle buhra.il) bir zamanda hanedana mensqp vc Padi§ah'in damadi 
olan bir sehzadenin Ariadolu'ya gilmesi, elbeueki bir 90k tefsir vc ha- 
disclere yol acabilirdi. Du§Unup ta§inmadan yapdabilccek basit bir is 

dcgildi. * 

Yukarda bahsi geccn vc §ehzflde Mahmud §evket EFehdi ta- 
raflndan levdl edilen ikinci vesika da bu hususu aydinfatmaktadu' 
Sultan Vahideddin'in "Mill? Harckcl"in, ba51nagcc.ne.si maksadiyla 
Anadolu'ya gonderdigi Selizf.de Omer Faruk Efendi inebolu'dan 
gcr. ddnmiistu. Bunun scbcbi dc M. Kemal Paja'dan ald.gi su siyasi 
(!...) tclgrafti: 

6/497 Makinc basmda 
incbolu'da sclizadc-i necabetpcnah Omer Faruk Efendi 
Hazrctlcrinc: 
Ankara: Bila 27 Nisan 1337 16/15 Abdi. 

"Tclgrafname-i nccabctpcnahilcrini kemali memnuniyetle aldik. 
Zati fahimanclcrinin Anadolu'yu tejrif buyurmalan, emsali miiessife-i 
larihiyyc delalcti ile sabit oldugu iizrc erkan-i saltanat-i seniyye ara- 
sinda bazi su-i tclakkiyata mahal vercbilcccgine ve vahdet-i milliyeyi 
ycnidcn teswviise diisiirmck surctiyle dc fcvkalade dai-i ma^az.r ola- 
cagi muhakkak oldugundan vatan ve milletin biitiin Hanedan-i Salta- 
nat-i Seniyye crkaninin hizmetlerinden istifade edecekleri zamanin 
hululiine intizaren simdilik Istanbul'da temdid-i ikamet buyurmalan 
meftur olduklar. muhabbet-i vataniyye iktizasindan goruldiigii maalih- 
. tiram arzolunur efendim." 

Tiirkiye Biiyiik Millet Meclisi Reisi 
Mustafa Kemal 

27 Nisan 1337 




62 



SARIKI.IMOCAHtDL.nR 



Bu tolgrafin larihine dikkal edilirse 27 Nisan 1337 (1921) ol- 
dugfl gOrUliir. Yani hcniiz hi^ bir zaf'cr kazamlmis. degildir. Meclis 
acilah da hcniiz 4 gun blmu§tur. 

Bu tclgraf M. Kenial Pa§a hakkmdaki §iiphclcri kuvvctlcndir- 
mis, vc Sultan Vahideddin'i asla talmin ctmemi§ti. Hatta Turkiye 
Biiyiik Millet Mcclisi'ndc "Ikinci Grup" nami ile anilarak muhafa- 
zakarliklariylc icmayiiz ctmis, bulunan muhalif mcbuslann israr ve 
siki§lirmasi uzerine Meclis adina Mustafa Kemal imzasi ile butiin 
millcte hiiabcn bir.,bcyannamc dagiUlmi§u. 33 Digcr bircok tarihi 

33 - "BUYUK MILLET MECLlSl'NlN BEYANNAMESl" 
Anadolu'nun her ko§esinden gelen Vekiilerinizin te§kil ettigi Buy- 
uk Millet Meclisi, olani biteni dinleyip anladiktan sonra millete hakikati 
soylemege luzum gordu. Ingilizler tarafindan satin alman ve milleti bir- 
birine du§urmek maksadini guden bazi hainler sizi aldatmak icin turli"' 
yalanlar soyluyorlar. Izmir Vilayeti'nin, Antalya'nm, Adana'nin, Ayintap 
ve Mara§ ve Urfa havalisinin du§manlar tarafindan i§gali uzerine 
silahma sanlan milletdas ve dindaslannizi yine size mahvettirmek icin 
Padi§ah ve Hallfeye Isyan s6zunii ortaya atiyorlar. Millet Meclisi 
Hallfe ve Padlsahimizi dusman tazyiklnden kurtarmak, Anadoiunun 
parca parca §unun bunun elinde kalmasina mani olmak, payitahtimizi 
yine Anavatana baglamak icin calisiyor. Biz veklllerinlz Cenab-i Hak 
ve ResQl-l Ekreml namina yemln ederlz kl: Padisaha, Halifeye isy- 
an sozil blr yalandan Ibarettlr, ve bundan maksad"vatani mudafaa 
eden kuvvetleri, aldatilan MusliJmanlar'in elleriyle mahvetmek ve mem- 
leketi sahipsiz mudafaasiz birakarak elde etmektir. Hind'in, Misir'in ba- 
§ma gelen halden mubarek vatanimizi kurtarmak icin Ingiliz casuslan- 
' na sizi aldatmak uzere uydurduklan yalana inanmaym! izmir'ini. 
Adana'sini, Urta ve Mara§'ini, velhasil vatanin dii§man istilasina ug 
rami? kisimlanni mudafaa edenleri, din ve milletlerinnin §erefi icin kar, 
doken kardesjerinizi arkadan size vurdurmak isteyen alcaklan dinleme- 
yin ve onlari Millet Meclisi'nin karari uzerine cezalandiracak olanlara 
yardim edin, ta ki din, son yurdunu kaybetmesin ta ki milletimiz kole ol- 



KAD1R MISIROGLU • 



63 



i vesAalarda oldugu gibi, btinda da Hiiafct vc Sahanat'a baghhk 
a^ teyid olunuyor ve bu hususta millete ka^, "^ ' 
Resulu ad,na yemin " dahi ediliyordu. Esasen ta » Erzurum Kong- 

masm Biz birlik oldukca dusman uzerimize gelmiyecegini resmen ilan 
etti. Onun candan 6zledi 9 i aramizda nifak ve sikaktir Allah, n la S 
du § rnana yadim eden hainlerin u.eine o.sun ve rahmet ve Si «i 

d :;::i^ 

Buyuk Millet Meclisi emriyle 
Reis 
MUSTAFA KEMAL 
(Zabit ceridesi c.l, 6 celse, Ankara 1940, sh. 60) 

J Bir de Meclis tarafmdan sultan Vahldeddln'e arz edllmek Oze- 

anzim ve Mec„s KOrsusun'den okunan su man,dar arizay, d . 

kat.nn.ze sunal.m ki; basta Kemal Pasa oldugu halde butun me- 

REiS ^h" T " t,Ca 6tmekte ° ldUk,ari daha W an,Zn: 
TL ?' ekSen ' yetimiz h§s " oWu. Celseyi kusad ediyorum. 
3-Mecl8naminahak.| pi-yl ^hahaye jakllen telgrai : 

m-H I ■ ■ M ° SaadeniZ,e ddrd0nc " "»*>• kiraat edilmeden ewel 

re" "riz t'Td *"" ™ * "** ^ ^° *-** ^ 

Halu, h ^ K h 7 R 9mredilmi§ti - DiVan -'' RiyaS6t **«■ M --denizle 
Hamdullah Subhi Bey tarafindan okunacak 

Bendimrzl... Istanbul'™ mall „ ,»,„„ ^ 



A 



64 



SARIKU MOCAHlDIJBR 



e Sa SSiS, & if? Cminal VCri,mck suret * ,e Maka ™ *et 
J^djnMW^ kmci maddesinde bu husus §u § ckildc ifade edil- 
ve temin etmek maksad,yle bu defa Ankara'da Buyuk Millet Meclisi ha 
nde an ettik A nado.unun du ? man istilas, a.t Ja JSffiS 
smden geten ve Millet taraf.ndan salahiyet-i fevkalade iie techiz edien 
m*u*r muttefikan ittihaz ettikleri bir karar ile sOdde-i seniyeie ne b z 
hakay lk , arzetmeyi kendiierine bir vecibe-i sadakat ve ubudiyet bildile 

h J , § Ma ' UmU Sen, ' yye,eridir - * Hanedan-, saltanat-, 

humayuniannm cedd-i m ubarek-i mubecceli olan Sultan Osman ta h 

T:t:t v : m * eyemmen biv gecesinde ^™ ** 

a » 6 w ^ ^ ^"^ ° ^ nin ' ^ Rlta -'One golgesi i 

salan ve altmda yuz milyonluk bir alem bar.nd.ran kudsi aflac.nL art k 
buyuk dallar kesilmis ve ortada yaln,z muazzam bir govde k C O 
govde Anadoludur ve onun k6k.eri cok derine gitmek Lre Z liable 
nrn l z 1 n,c l ndedir.Ecdad-,kiram,nR U me„-dekendiba ? ,na bir cihanZ 
-ralan fetih ve istila ederken ordulann, bu Anadolu to ? prak,aL dd ae 
eder ve uzak memleketlerin buyuk ana hatlanm, askeri yollann, muha a 
za etfrrnek uzere yine Anadolu'dan ahali celbeder ve en mu rn . 

arda ,skan ederlerdi. Bu halk kutleleri Bosna Hersek ve Mora i 9 e e 
kadar .ncnld,. Suriye ve Filisti, yollannda taraf taraf yerlestirild, 

Pad, § ah,m,z« . Tahtgah-, saltanat-, seniyyelerinin seref ve bekas, 
* Anaddu halk, as,rlardan beri baba ve ocaklanndan ? ok uzak har 
ye ennde ,tna-yi hayat etmeyi kendine en kudsi bir bore bilmistir An 
dolu bosaid, Anadolu viran oldu, Fakat iklimlerden iklimle uzayan a- 

"r; §ev et ve kudre,i i5in her mihnetj - h - «■** 

kas tek ennden Basra yal,.ar,na kadar kusak kusak uzay,p giden 
namutenah, meshedlerle muha«t,r Ve meshedlerini her yerden kzl 2 
, h rnyet ve istikiali icin yeni bir halk mOcahedesi ya an bu esk Z 



KADlR MISIROtfLU 



65 



mi§tir. "Osmanli Vatani'nm tamamiycti ve Makam-i Hilslfet 
ve Saltanatin vc tsliklal-i milliycnin masuniyyciini lemin 
zimnincla kuvvayi milliycyi amil vc iradc-i milliycyi hakim 



Sevketlu Padi§ahimiz !.. Islam'in hertarafta dugar-i hezimet olan 
bayraklar, gelip onun ufuklarmda toplandi. Onun ufuklannda kendine 
en son penahi ve necati aradi. Izmir istilasi uzerine memalik-i 
sahanelerinin en mamur ve en mes'ud bir kismi nasil atesje yaflma ve 
katlile ba§tan ba§a harab oldu bilirsiniz. Hig bir hakka istlnad etme- 
yen ve milletimizi son yurdunda ducar-i esaret etmeyi emel edinen 
bu vah§i akin uzerine kalb-i humayunlannm duydugu aci teessiir- 
leri cihan-i matbuata bizzat tevdl buyurmu§tunuz. Izmir i§galini, 
Adana fecayii; fecayi-i Mara§ Anteb kitalleri ve onu da felaketlerimizin 
en buyugii olmak uzere 'Istanbul i§gali takib atti. Soyundan yetisjigimiz 
millet; binlerce seneden beri, Cihan'in en muhte§em tahtlanna Sultan- 
lar yeti§tirmi§ ve hur ya?am,§ olan bir millet sifatiyle bu hal karsjsinda 
ne yapabiliyordu? Padi§ahmi elim bir harb neticesinde ordularmi 
kullanmaktan memnu ve mahrum gordiigu igin kendi kendine 
silaha sarildi ve nerede anavatani tecaviize ugrami§ Ise, oraya dini 
ve milllyeti ve namusunu kurtarmak icin ko§tu. 

Padi§ahimiz !.. Kafkasya'nm Islam kahramanlan, babalarmin 
ocaklarmi kendilerinden yuz kere kavi bir du§mana kar§, otuz sene, 
kadin ve erkek mudafaa ettiler. Zavall, Fas on senedir ki; Fransiz isgali- 
ni tanimiyor ve silahin, teslim etmiyor. Trablus bir avue toprafliyle 
kahramaniyle ayni cidal icindedir. Bu gun islam Alemi'nin her kosesi 
silahtan tamamiyle mahrum bir halde iken, zuliim ve hiyanetin boyun- 
duruflunu atmak igin kiyam ve isyan ederken Abbas? ve Fatim? 
Hilafetleri'nden, Selguk Tiirklerin'den beri hemen bin yiiz seneyi miite- 
caviz bir zamadtr istiklal ve hiirriyet ve din igin gaza eden buyuk milleti- 
niz, Asya'nin islam'm alemdan diye cihan§iimul bir §6hreti olan miileti- 
niz halasin, canma susami§ du§manlannm merhametinden bekler mi? 



66 



SAKIKU MOCAIIlDLHR 






KADlR MISIRO&LU 



67 



KMtyN ye- Salumat'.n lehine lakviye cdilcrck gene kongrc bey, 
^^h'^mci maddo S ihdeyeralm I§tI r. Burada Makam-i Hilafe 

(Alkislar) 

§evketpenah EfendimlzL Midi mudafaam.z, mubarek Mai 
kam . Humayunlanna kar ? , bir isyan suretfnde gostermek ve halk,! 
■gfal etmek icin mutemadi cahsan hainler var. Onlar, milleti birbiri- 
ne k,rd,rmak ve dCisman ftituhatma yolu ac,k b.rakmak istiyorlarf 
Halbukl vuran da vurulan da hepsi sizindfr. Hepsi ayn. derecede 
sad.k evlad.mzd.r. Mlilj mOdafaamiz,, dOamanlann bayraklar,, babala-? 
nmizm ocaklar. ustunden cekilinceye kadar terkedemeyiz. Her yeri bir- 
buyuk hakan.rn.zm, a ? ki, dini ve ilahisine mutantan ve mehib bir del,// 
clan Istanbul mabedleri etrafmda dQsman askeri gezdikce biz mucade- 
mizde devam etmege mecburuz. (Alkislar) 

Cenab-i Hak, atalanm.zm yurdunu koruyan, Halife ve Hakam- { 
n«n seref ve istiklali icin ugrasan evlad.mzla beraberdir. Kendi hu- * 
kumetimizin (daresi alt.nda bedbaht ve hakir yasamak ecnebl esa- I 
re I bahasina nail olacag.m.z huzur ve saadete bin kere 
mUtaccahtir. (Alklflar) 1 

Padisahim.zL. Kalbimlz hiss-i sadakat ve ubQdiyetle dolu ' 
ah m.zm etrafmda her zamandan zlyade daha s.k. bir rab.ta lie 
toplanrms bulunuyoruz. i 9 tima.n.n Ilk sozil Halife ve Padisahina 
sadakat oian Buyuk Millet Meclisi, son sozUnun vine bundan iba- 
ret olacag.n. sOdde-i seniyelerine en buyCik tazim ve husu ile arze- 
der (Alkislar). 

27Nisan 1336 
(Zabit Ceridesi C. I, Ankara 1940, sh. 123) 

ah. 87 ' Tm Vesikalari - (M'Hi Egitim Bakanl.g,), Ankara 1941. Say, 2, 



tir. Ayni beyannarhenin bcsmci maddcsinde isc, daha sarih davranila- 
ralc "Hukumct-i Osmaniyye bir lazyik-i harici karsjsinda mcmleketi- 
mizin herhangi bir cUz'unU lerk ve ihmal elmck izlirannda bulundugu 
takdirde, Makam-i Mualla'yi Hilafet ve Saltanal'la vaian ve millctin 
masuniyyct ve tamamiyyctini kafil her liirlti tcdabir vc mukarrcrat it- 
tihaz olunmu$tur." 35 dcnmisUr. 

Tiirkiye Buyuk Millet Mcclisi'nin kabul ctmis, oldugu 1920 tarihli 
ilk hukumct program.mn "Mcvadd-i Siyasiyyc" bashkh besmci mad- 
dcsinde: "Hilafet ve saltanat Makamrnm tahlisine muvaffakiyet 
hasil olduktan sonra Padi§ah ve Halife-i miislimin, kavanin-i esa- 
siyye dairesinde mevki-i muhterem ve miibeccelini ahzeder." 36 
denmi§tir. 

Hilafet mcs'clcsinin inkisafi ve zafcre kadar nasil miiessir bir koz 
olarak kullamtdigma dair ileridc daha genis, malfimat verildigi icin bu- 
rada s5zii daha fazla uzatmiyoruz. §u kadanni sSylcyim ki, Kuvay-i 
Milliyccilcre halk nezdindc en ziyade itibar saglayan, Hilafet ve Salta- 
nata baghlik beyanlan olmu§tur. Muhakkak ki, boyle her vesile ile 
Makam-i Saltanat ve Hilafct'e baglihgi tesbit vc ilan etmek scbepsiz 
degildi. Halk, dini bir makam olan Hilafct'e ve asirlan dolduran tatbi- 
katve ahskanhklan sebebiyle dc Makam-i Salianat'a bagliydi. 37 Bu 



35- a.g.e. sh. 7 

36 - Kemal ARIBURNU - Milli Miicadele ve Inkilaplarla ilgili Ka- 
nunlar (Esbabi Mucibeleri ve Meclis Gorusmeleriyle ). Ankara 1957, 
sh.13 

37 - Halkta ve halk icinden segilip gelen mebuslarda bu baglilidjin. 
ne olgiide mevcud bulundugunu anlamak igin onlann yeminlerini hatirla- 
mak kafidir. Bu hususta 28 Nisan 1920 Tarihli zabit ceridesinden aynen 
iktibas ettigimiz su satirlan birlikte okuyalim: 

RElS - Efendim, riJfekadan bazilan, aza-yi muhteremenin ifa-yi va- 
zife edebilmesi i?in yemin etmelerini muvafik goruyorlar. Bunun icin de 
bazi yemin suretleri teklif ediyorlar. 



68 



SARIK1.1 MOOAHtDLBR 



scbcplc ilcridc mahiycli ve orlaya yikisj scboplcri izah edilecek olan 
Dikrrizade'nin "Himic ales Sultan Fclvasi" (Sultan'a karsj isyari) Ana- 
dolu'da gen is, akislcr uyandnmis, vc ancak yii/.den la/la lasra miiftusu- 
nun imzasi ile yaymlanan mukabil fclva ile tcsiri orladan kaldinlabil- 
mi$ti. 

Sultan Vahideddin'in Mustafa Kemal'i biz/.al vazifclcndirerck 



Riyaset-i Cellleye : 

"Makam-i Mualla-yi Hilafet ve Zat-i Akdes-i Hazret-i Padisahi ile 
vatanm istiklal ve istihlasmdan ve amai-i mesrua-i milliye dairesinden 
hareketden ba§ka bir gaye takip etmiyecegime ve bu mecliste hi? bir fir- 
ka ve zumre-i siyasiyenin efkar ve amaline hadim olmayacagima..." su- 
retinde aza-yi kiramin tahliflerini teklif eyleriz. 

Yozgat Kir§ehir Ankara 

Hulusi Mufid $emseddin 

RElS- DiQer bir takrir.. Afyon Karahisar azasmdan Stikrii Bey tara- 
findan veriliyor. 

- Karahisar-i Sahip Mebusu Sukru Bey'ln meb'uslann yemin sekli- 
ne dair takriri : 

"Makam-i Saltanat ve Hilafet-i Kubra'ya ve vatana sadakata adem-i 
riayetten ve millet tarafindan uhdeme tevdi kilinan vazife-i meb'usiyet ve 
vekaleti, milletin nef'i aleyhine istimalden tevakki ile, vatan ve Is? 
tiklalimizin tahlis ve muhatazasma ve mamlekette kavanini hakim kilma-' 
ga bila amel-i hususi azim ve iman ile <jali§maktan fariQ olmiyacagima 
ve bunlarm hilafindan mucanebet eyleyecegime vallahi billahi..." 

Selahiyet-i fevkalade ile bu kere millet tarafindan intihap edilen 
meb'us arkadaslanrnizla evvelce intihap edilip Istanbul'un i§gali uzerine 
istanbul'dan firar ile buraya gelen milletvekillerinin baladaki yemin ile 
tahliflerinden sonra i§e mubaseret edilmesini teklif ederim. 

(Zabit Ceridesi C. I. 6. Igtima Birinci celse, 
Ankara 1940, sh. 114) 






KADlK MISIROCl.U 



69 



Lc§kilat kurmasi igin Anadolu'ya gondcrdigi vakiasi O'nun me§hur nut- 
kunda da zimnen ifa edilmisur: "Bu vasi selahiyclin bent Istanbul'dan 
ncfi ve leb'id maksadiyle Anadolu'ya gonderenler tarafindan bana 
nasil tevdi cdildigi mucib-i isligrabimiz olabilir! Dcrhal ifade clmcliy- 
im ki; bana bu sclahiycti onlar bilcrck vc anlayarak vcrrnfidiler. Her- 
cibadabad benim istanbul'dan uzakla§mami ar/.u cdenlcrin icad ettik- 
leri sebcp, Samsun havalisindcki asayi§sizligi mahallinde goriip tedbir 
almak icin Samsun'a kadar gitmck idi." 38 

Halbuki, Sultan Vahideddin, eger milli harekati arzu cuncmis, 
olsaydi, O'nu nc scbcple olursa olsun Anadolu'ya gondcrmezdi. Qiinku 
i§gal altindaki Istanbul'da varligi hi? bir tchlikc tcskil ctmcyecegi ci- 
hctle "nefyi" ve "teb'idi" de bahis mev/.uu olamazdi. Esascn istan- 
bul'da hcrhangi bir kipirdani§, i$gal kuvvctlcrinin' asla gttziinden kac- 
maz, da pek cok emsali gibi Malta'ya stirgun edilirdi. §u halde M. 
Kemal Paga'nin bu sozii de, digcr bir cok bcyanlari gibi rejim kaygu- 
suyla i/.ah cdilmck lazim gclir. QUnkii kendisinden, i§gal kuvvctlerinin 
arzu etmcyeccgi bir hareketin sadir olmasi Sarayca istenmese ve Saray 
i§gal kuvvetleriyle birlikte harckct ctscydi, O'nu daha scrbest bir 
surette rol oynayabilccegi Anadolu'ya hicbir surette gondcrmezlerdi. 
Halbuki kendi bcyam ile de sabittir ki; Anadolu'ya kacarak gecmis, de- 
gil, Padi§ahin dtisman kuvvetlcrinin gozilnii boyayip dikkatlerini celbe 
mani olan memuriyeti ile gitmisjtir. 

Mes'eleleri o korkunc medrcse mantigi ile cle-ahp tahlil eden 
§eyhiilislam. Mustafa Sabri Efendi, M. Kemal Pasa'nin nutkunda 
Anadolu'ya gonderilmesi hakkinda kullandigi "nefyi ve teb'id" (siir- 
giin ve uzaklasUrma) tabirleri icin bugiinkii kanunlanmiza gore sue 
olan bir sifat kullandiktan sonra : "Nefyi ve teb'id edilmesi, kendisin- 
den korkulmakta olmasi manasini ifade eder ki, bu takdirde kendisin- 
den korkuldugu icin daha fazla korkulacak bir hale getirilmek tlzere 
avuejannm iemdeyken serbest hareket edebilecegi uzak bir yere gon- 



38.- Mustafa Kemal - Nutuk Ankara 1928, sh. 7 



70 



SARIKUMOCAHlDLIiR 



KADtR MISIRCX^LU 



71 



dcrilmcsi Oslclik dc onu daha kuvvctli k. Ian, si fat, sclahiyet vc 
imkanlarla tcchiz cdilmcsi idrak ve iz'an di§i bir harckel olur 
Binacnalcyh, kcndisinc vcrilcn sifat vc selahiyctlcr nazar-i iiibare aim- 
dig, takdirdc gOsterilcn scbcplerin vflrid olamiyacag. sarahaien oriaya 
Sikar." -"dcmcklcdir. 

Bu durum, O'min i§gal kuvvctlcrinin baskisi ilc 40 Saray tarafin- 
dan surcia Istanbul'a cagnlmasiyle alakah olarak Erzururri'dan padi§a- 
ha cirafini §ikayct mahiyctindc ? ekrrii§ oldugu §u tclgrafian sarahatle 
anlasdmakladir: 

Mabeyn-i Hiimayun-i Cenab-i Miilukane Ba§kitabet-i 
Celik'si vasitasiyle Atebe-i Hiimayun-i Cenab-i Padisahtye: 



39 - Seyhulislam Mustafa SABRl a.g.e. sh: 468 

40 - M. Kemal PasaVmn tam Samsun'a ayak bastiQi gun, ingilizler 
harekete gectiler. Karadeniz ordusu kumandani General F. Milne Harbi- 
ye Nezareti'ne bir yazi (Bu yazmin Ingilizce asli icin bak: Harb Tarihi 
Vesikalan Dergisi - Ankara 1952. Say, 1 de yeralan 15 numarali vesika) 
gondererek bu hususta izahat istemistir. Harbiye Nezareti buna 24 May- 
ista idareten bir cevap vermisse de (bkz: ayni dergi 16 numarali vesika) 
General Milne tatmin olmiyarak Harbiye Nezarefne yen! bir yazi (ayni 
dergi 17 numarali vesika) gondererek 6 Haziran tarihli bu yaziyla M. Ke- 
mal ve maiyetinin "derhal" Istanbul'acagrilmalarmi talep etmistir. HOku- 
met buna karsi da oyalama siyasetine devam icin 8 Haziran (arihiyle bir 
cevap vermisse de Ingiliz kumandanmin israr ve baskilar, devam ettigin- 
den mecburi olarak geri cagnlmi§tir. 

Ayni mecmuada yeralan 21 numarali vesika davetin Ingiliz baski- 
smdan ileri geldigini bildiren birtelgraf suretidirki, gekilmemis, musved- 
de halmde kalmistir. 22 numarali vesikada ise, davetin hiikumet karan 
oldu§u bildirilmektedir. Harbiye Nazin Sevket Turgut Pasa'nm bizzat 
elyasidir ve imzasini tasimaktadir. Hukumet vekari icin Ingiliz baskisi 
gizlenmi§tir. 



Biiyiik milletin ve mukaddes Hiliifet'in imad-i sahihye 
yeganesi bulunan saltanat-i hiimayunlanni Cenab-i Hak masun-i 
afat buyursun! §evketpenaliim! Memleketin bugiin ugradigi afat-i 
tazyik ve tehlike-i inkisam karsjsmda ancak Zat-i Hiimayunlan 
ba§ta olmak iizere, mill! ve mukaddes bir kudretin sayha-i 
mevciidiyeti, vatani ve istiklal-i devlet ve milleti ve hanedan-i celil- 
ij§ §animzm alti bucuk asirhk miibeccel tarihini kurtarabilir. Her 
taraf^a bu ictihad ve kanaat yektadir. En son huzur-i 
§ahanelerinde §eref miisule mazhar buyuruldugumda Izmir 
vekayi-i miiellimesinden pek mah/.un olan kalb-i hiimayunlarmin 
bu nokta-i necata aid ilhamati bu anda dahi hafiza ara-yi in- 
tibahimdir. 

Bu ilhamati izah etmek isterim. istanbul'dan en son" 
miif'arakat edecegim giin geref miisule nail olmu§tum. Bu esnada 
zati Hazreti Padi§ahi, Bogazigi'nde bulunan tngiliz zirhlilannin 
saraya miiteveceih olan toplarim gbstererek, "gbriiyorsun dedi, 
ben artik memleket ve milleti nasil kurtarmak lazim gelecegini ta- 
savvurda tereddiide ducar oluyorum ve ellerini kaldirarak, 
In§allah millet miitenebbih ve miiteyakkiz olur. Bu vaziyet-i 
elTmeden gerek beni ve gerekse kendLsini tahlis eder" buyurmu§- 
lardi. Binaenaleyh mariizatimda arz etmek istedigim bu ifade-i 
hiimayunlandir. 

Dilhah-i mikdarilerinden miilhem azim ve iman ile vazife-i 
sicizanemde miidavim bulunuyorum. trade-i miilukaneleri vechile 
Sadrazam Pa§a kulunuzu daima meham-i umurda tenvir ve 
icabatini arz ve tatbik etmekteyim. §u bir ay zarfinda hemen tek- 
mil Anadolu-yi §ahanelerinin viliiyiit, elviye ve kazalanna ve hu- 
dud boylanna kadar olan efkar ve amal-i millete ve tekmil ku- 
mandanlarm ve tabaka-i memurinin hissiyat ve icraatina vukuf ve 
niifuz hasil ettim. Binnetice bariz bir surette tahakkuk ediyor ki: 
Millet ba§tan agagi uyanik olup istiklal-i devlet ve milleti ve hu- 
kuk-i aliye-i Saltanat ve Hilafeti teyid icjn kavi bir azim ve iman 



72 



SARIKUM0CAH1DLER 



fe m.icehhez bu.unuyor. fstonbul'da iken milletin b« kadar kuv- 
ve« ve «z vak.Ue le.akctlerden ba derece muteyakk.z oid«£ 
tiihayyiil edemezdim. ^ 

§eykfitpenflh.m! Bu evsaf ve vaziyette ve zat-, akdes-i 

.»n,a y: ,„,an„a revab.t-, Iftyezal oliln mim - ^eZl 

,an ! am, f ^vebilmukabeiebutiin manasiyie bu m 7 

Itl T e m ?f ,,erct 0,um,r - S<)H ha «' **-« -£ 

milletin azim ve ccladetini arttirmigtir. 

Yah..* § ayan-, dikkat ve teessiirdur ki; bu nezih Anadolu hal- 
kV bugunkd hassas devirde bile istanbul'da car! tehaluf e 
munaferew e.kardan ve Ihtirasat-. Citnekanden pek . Z^b 
»uy«, ar .f hakika Istanbul n„ lf ,itini„ tefessuha musaid ah, , 
e bundan .st.ladeyi bilen ecnebiler, devlei ve miiletin imhas, ve 
dev,e ve nnliete ve padi S a..,na sadakat ve fedakariyle hizme k 
bd.yel.nde o.anlann ortadaa ka W .nlmas. icin pek ileri g t mek 
cur'etmi gosteriyorlar. y k 

v , / ,,f. Vket, "? f,b,m! H5lt,r - n **M milkdan.eri olacakt.r ki; 
ff*M mevduam.n Has. s.ras.nda ecnebilerin ve baz, erbab- mef 

n c C r: rr fezvirat ve miiman * at ihtima,ini ** *£ 

!L f? marUZat ' m me ? aninda 'hsasa gahsm.s ve bil- 

hassa Sadrazam Pasa He baz, rical-i muhimme-i devlete, cok ac.k 
,rak tesrih ve bbyle vaziyetler kar § ,s,nda A,i ibsau e Yakup 
§evk, Pa § a arm akibetine giremiyecegimi Have eyJemistim X 
ncdan-, ^ujldeki intibahat-, ciddiye ve tece.iiyat- cedideyTin! 

na da olsa Ing.l.zlere muntasaat. meslek edinen zay.f seciyeler bu 
kere a^erini bilig^l fctanbu.-a ce.be te § ebbus ediyortar. "ZL- 

s m l&EStfT?* vatamna sad * ve bu U ^ urda *■■* 

222 . ' 8ibi b!r kumandandan ««"* hukuk-i 

saltena^, humayunlarmn, ve mil,etin beka ve mevcudiyetinin diis- 
man, o,a„«ara mihnasatkarhk beklenemezdi. Binaenaleyh abd i 



KADtR MISlROflLU 



73 



memlukleri bittabi Malta'ya gitmek veyahud en hafif olarak hal-i 
atalete mahkum edilniek gibi ihtimaller karsjsinda. birakilditn ve 
bittabi buna muvaf'akatte mazurutn ve eger icbar edilirsem me- 
muriyet-i acizanemden istifa ederek kemakan, Anadolu'da ve si- 
ne-i miilette kalaeagim ve vezAif-i vataniyeme bu kere daba sarih 
hatvelerle devam edecegim. Ta ki, millet mazhar-i istiklai ve Sal- 
tanat ve Hilaf'et-i muazzama-i hiimayunlan masun-i indiras olsun. 
Sadakat-i abidanemin daima miitezayid olduguna itimad-i 
§ahanelerini arz ve istirhama miicaseret eylerim. 

L'Qiincii Ordu Miifetti§i 
--.:• Fahri YSver-i Hazret-i §ehriyari 

M. Kemal 41 



Bir miiddet sonra da (14.1.1920 de) Padi§ahin vaki rahatsizhgi 
sebebiyle kcndisine sihhat ve afiyet tcmcnnisinde bulunmak uzere §u 
telgrafi cckmi§ti: 

Atebe-i Seniyye-i Hazret-i Hilafetpenahiye: 

Meclis-i Milliyi tesjxif-j §ahanelerinden mahrum birakan rahatsiz- 
Iik biitun tebaa-yi hiimayunlan mcyaninda, Hcycti Temsiliyemizi de 
pek ziyade du?ar-i teessiir ctti. Cenab-i Hafiz-i hakiki, vucud-i 
hiim&yunlanm afat-i guniye ve scmaviyeden masun buyursun, amin. 

Anadolu ve Rumeli Miidafaa-i Hukuk Cemiyeti 

Heyet-i Temsiliye namina 
Mustafa Kemal 42 

Bu baghhk vesikalari zafcrc kadar her vesile ile temMi etmi§se 



41 - Ataturk'uri Soylev ve Demecjeri: Istanbul 1945. Cilt I, s. 15. 
42- 20 Ocak 1 920 tarihli Hakimiyet-i Milliye Gazetesi. 



74 



dc Sultan Vahideddin, artik O'nun §ahsma kargi biiliin ilimadim ka- 
ybetmisti. 

Ok yaydan ciktiklan, yani M. Kemal Pa§tf, her Uirlii imkan ve 
sclahiyclle tcchfz olunarak Anadolu'ya gonderildikten sonra O'nun 
Sallanal'a da Hilafct'c dc kar§i oldugu Sultan Vahideddin larafm- 
dan kal'J olarak ttgrcnilmi§ii. Bu yiizden O, tchlikeli gordiigii bu duru- 
mu bcruiraf ctmck icin daha bircok te§cbbOslerdc bulunmu§tur. Bu te- 
§cbbiislcr ciimlcsindcn olmak iizcre son Harbiye Nazin Fevzi Pa$a 
(Cakmak) vc bizc bir ordu kadar hizmct etmi§ bulunan §eyh Sunusi 
Hazretleri'ni dc Ankara'ya gOndenriigti. Bilhassa Fevzi Pasa Anka- 
ra'ya varjgiiida, Mcclis kiirsilsiindcn yapmi§ oldugu konusma ile i§gal 
altmda bulunan tslanbul'da Zat-i Sahinenin ne agir sartlar icinde oldu- 
■ gunu bariz bir surcitc anlatmisur: 

Celaleddin Arif Bey (Erzurum) -Mtlsaade buyurulur mu? 
Fevzi Pasa Hazretleri vekayii re'yulayn gormilslerdir. Ihtisasatini 
tamamiyle bize bildirmeleri ifin kendilerinden istirham edelim. Ih- 
tisasatini bildirsinler. Ondan sonra bu takriri muzakereye vaz ede- 
lim. 

Reis Pa$a - Fevzi Pasa Hazretleri'ni bes, on dakika ewel 
istikbal ettik. Yeni vasil olmuslardir. Istanbul ahvalinden, Zat-i 
§ahane'nin zatindan, muhitinden, yakinindan malumattar bulunu- 
yorlar. (Hay hay rica ederiz sedalan.) Fevzi Pasa, alkislar arasin- 
da kursii-i hitabe geldi. 

Fevzi Pasa- Evvelemirde tstanbul'un esaret muhitinden kur- 
tularak Ankara'mn hQr muhitine geldigimden dolayi Cenab-i 
Hakka hamdii siikurler ederim. (Alkislar) ve beni karsilayan 
arkadaslanma amik sukranimi takdim ederim. 

Efendiler! Gerek Padisahimiz Hazretleri, gerek bendeniz' bes 

yiiz senelik bakir payitahtimizin ilk defa ada tarafindan isgali 

fariasim gormek bedbahthgina ugramis felaket zedelerdeniz. U{ 

gun ewel Istanbul'un isgal .edilocegi. hafoer, ahndi, ye^burtda bijhas, sa 

- >'. •jf.iBinun \ r jaigi&G >sii iiavidiit 




M.Kemal Pa§a'nin Erzurum'a vasil olmusken geri ca§rilmasimn 

aslmda Ingilizter'in-istegi ilaoldugunu a9.1klayan.ve gekilmeyen telgraf 

(bkz. Harptarihi vesikalan Dergisi, 17 numarali vesika 



76 



SARIKU MOCAIIlDLKR 



KADJR MISIROfiLU 



77 



Islam kani dokmek vo dflkulen Islam kanlanyle yine islamlan 
mahkum etmek cihet-i hainanesi diismanlanrmzca teemmiil edil- 
misti. Bunun icin lazim gelen evamir ve tebligatyapildi. Ve ben biz- 
zat Harbiye Nezareti'nde gece, gilndiiz mevcud buluhdum. gece, 
Ingilizler, otomobillerle Istanbul, Oskudar, Beyoghfe*muhitine bah- 
riye efradi cikararak lazim gelen nukati tuttulag^Ve sirf fesat bas- 
langici olmak iizere §ehzadebasi'nda OnunctHCafkas Firkasi Ka- 
rargahi'nda bulunan karargah efradi iizerine hilcum ederek 
muzikaci efradim, efendiler ! sehid ettiler (kahrolsun... sedalan) ve 
muzikaci efradim meydana 9ikararak, birer birer Bldurduler. Bir 
kismi pencereden asagi atladi. Bir kismi yataklannda oldu. Bunla- 
nn resimlerini Fransizlar cikanp Avrupa'ya gonderdiler. (Allah 
..rahmet etsin sedalan.) Ancak evvelce verilen talimat ve bilahare 
yapilan tebligat sayesinde askerler mttsellah sokaklarda bulunma- 
di. Kislalanna fekildi. Hicbir tarafta kimsenin burnu kanamaksi- 
zm Ingilizlerin fesadamiz olan tertibati, tesebbiisati bihamdillahi 
teala yalniz be? on neferimizin hainane sehadeti ile neticelendi. 

sirada Ingilizler Harbiye Nezaretini isgal ederek benim 
nezaret odasina kadar sttngulil neferlerini soktular. Lazim gelen 
emirleri vermekligimizi teblig ettiler. Zaten ewelce emirler verildi- 
gi icin ben kendilerini kemal-i silkunetle karsiladim. Ancak gogsu- 
ne dtlsman siinguleri dayanmis bir Harbiye Nazin, Istanbul'un ar- 
tik har ve Makam-i Hilafet olmak meziyetini kaybettigini gormus 
bir Harbiye Nazin sifatiyle pek meyus bulunuyordum. Derekap 
Sadrazama.malumat verdim. Kabinenin ictimaim emretti. O sirada 
dort yuzti mtitecaviz iki sira dizilmis sungillu Ingiliz efradi arasin- 
dan gecerek, kapilara birikmi? bir takim ermeni, rum ahalinin 
enzar-i tahkiri arasindan (kahrolsun sedalan) gecerek stikunetle 
Babialiye gittim. Hukumet lazim gelen protestoyu her halde mille- 
tin serefine layik bir surette yazmakta kusur etmedi. Ve o sirada 
gerek Meclis-i Milliyeye karsi yapilmis ahvali, gerek askerlerimiz 
uyurken fildurulmesini protesto etti. Bilhassa gerekse bila ltizum 



Harbiye Nezaretine karsi yapilmis tecavuzuprotesto etti. 

Ancak Ingilizler'in maksadi efrndi tedhis etmek oldugu icin 
Nezaret Makarm'nda bulunmus bir takim zevati ellerine kelepce 
vurarak yahnayak, Ifesi kabak yak otomobillerine atarak hakaretle 
suradan, buradan toplattiklanni haber aldim. Esbabmrsualettigi- 
mizde hie bir cevap alamadik. Mesele efkar-i miinevvereye kar§i 
buyQk bir tehdid ika ederek herkesi sindirmek ve Istanbul'da 
hakim-i mtinferid kesilmek istendigi anlasihyordu. 

"Cuma Selamligi'na gittigim sirada Zat-i Sahane'nin selamhga 
cikip fikamamasini Ingilizler'den sormaga mecbur olduk. Qiinku 
efendiler! Silahh bir neferin disan cikmasina musaade etmiyorlar- 
di.Halbuki Zat-i Sahane ve Makam-i Hilafet simdiye kadar tabii 
kuvve-i cismaniyye gosteren silahh askerler arasindan, teamtll vec- 
hile camii serife tesrif buyurmalan lazim geldiginden biz buna siip- 
hesiz cesaret edemedik. ' Boyle bir vaziyette Ingilizlerin gelip 
silahlan toplamasi suretiyle Makam-i Hilafet'in busbutiln hakaret 
mevkiine diismesini istem'edik. Tecviz etmedik. Mecbur olduk asker 
gondermeye. Askerler gidemedi, yalniz bahriyeden elli kisilik bir 
mtifreze gitti. Bilahere Ingilizler musaade ettiler. Sirf maiyet-i seni- 
yede bulunan biraz asker geldi. Onlar arasindan Zat-i sahane 
kemal-i meyusiyetle gecerek cami-i serife tesrif buyurdular... 
Fazil Pasa (Yozgat) ■ Hangi camie pasam? 

Fevzi Pasa (devamla) - Yildizda "Hamidiye Camii"ne efen- 
dim! Namazdan evvel bendenizi kabul ettiler. Fevkalade miiteheyy- 
19 bulunuyorlardi. Buyurdular ki, "Ben bugiin boyle azab-i elim 
icinde camie gelmek istemiyordum fakat bir vazife-i diniyyeyi geri 
birakmayi munfisib gormedim. Cenab-i Hakka karsi bir ibadettir. 
Ancak elli senelik mevasinin, gerek benim ve gerekse sizin kabine- 
nin tizerine yikildigini gormekle fevkalade dilhflnum. Enkazin al- 
tinda ezildik." diyerek teessuf buyurdular. Ayaga kalktilar. Birkaf 
defa kemal-i huztin ile bendenize hitab ettiler. Teselli verecek hie 



— 



78 



SARIKIJ MOCAHlDLER 



KADlR MISIROftl.U 



79 



bir ? ey yoktu. Birkac defa Ingilizler dritnavtlannm toplarmi cevir- 
mijto, guyn uznktan atilmazmis gibi kopruye kadar sokarak, her 
tiirlu tehdiduti yapmakta kusur etmemislerdir. Oradan cekildik 
Her gfln yeni tevkifat ve tehdidata maruz kahyorduk. Zat-i 
sahane ertesi gun selamhkta bendenizi tekrar kabul lie buy 
urdular ki: "Aman Anadolu ile irtibati temin ediniz." Bende- 
niz dedim ki: Irtibat miiheyyadir. Ancak tngilizler mani olu- 
yorlar. Horbir telgrafnmzi kontrola tabi bulunduruyorlar. 
§uphesiz horbir suhuleti gosteriyoruz. Ancak ingilizler tara- 
findan diicar oldugumuz miiskiilat bizi biiyuk bir tazyik 
icinde bulunduruyor. 

Bu maruzatim uzorino "aman zinhar siz cekilmeyiniz. 
Ve Anadolu ile irtibat tesis ediniz" buyurdular. Bendeniz bu 
ferman ilzerine yaverimi gondermek hususuna tesebbiis et- 
tigim gibi kabinode bazi zevatm gonderilmesine de te ? ebbus 
ettim. Ingilizler muvafakat ettiler. Gonderildigini ve bir ta- 
rattan da bazi kolordularla irtibatunizi arzettigim vakit fev- 
kalade memnun oldular. Ve bu suretle mes'elenin hiisn-i suretle 
hallo] unacagi ve Istanbul isgalinden Ingilizler'in bekledigi gayenin 
art!k kaybolmak azere bulundugu hissolunuyordu. Biz de memnun 
idik. 

Bu sirada efendiler! Bendeniz uzerine vaki olan tazyikat ref 

olundu; cunkil samimiyetle Ingilizler'e diyordum ki, tehdid ile bir 

sey yapamazsmiz: Tatmin ediniz bizi!...Siz tatmin ederseniz, hakk-i 

hayat bahsederseniz; biz her seyi yapmaya hazinz. Ve bu tatmin de 

benimle olmaz. Belki kabineyi tatmin ediniz. Bu ricamiz aksi tesir 

ederek her gun kabinoye nota bombardimam oldu. Gece gundiiz su 

?oyle olmu § , bu boyle olmus, en ufak seylerle kabineyi taciz ederek 

cekilmege icbar ettiler. Filhakika kabine de bir, iki hafta miiddet 

tazyika tahammul etti. Bu tazyikin esasim efendiler! Kuwayi Milli- 

ye'nin red ve takbihi teskil ediyordu. Kuwayi Milliye'yi reddediniz 

diyorlardi. Bizce Kuwayi Milliye'nin haksiz isgallerden zuhur etti- 

gini, tzmir'in i.?galinde Yunanhlar'm bir cok mezalimi Avrupa'nm 






bftaraf devletleri tarafindan tasdik olundugu maliim ve:muberhen 
.ken bizim Kuvvay-i Milliye'yi ve bu tazyikten dogmus olan cepheyi 
reddetmemiz dogrudan dogruya milletimize karsi bir ihanet olurdu. 
Biz bunu yapamayiz„(Alkislar) 

Izmir'in, bununla beraber vilayat-i ? arkiyyenin ducar-i tecaviiz 
olacagma dair sik sik rivayetlerin suyuu ve bir "Pontus" hiikumeti- 
nin Trabzon, Samsun havalisinde, Karadeniz sahilinde zuhur et- 
mek iizere bulunduguna dair pek siki havadislerin deverani biisbu- 
tun milleti heyecana getirdi. Ve bu suretle Kuvva-yi Milliye 
tesekkiil etmistir. Bu tesekkiilden maksad milletin bigayr-i hakkin 
ducar oldugu tecaviizlere karsi irz ve namusunu mesru bir surette 
miidafaa ve muhafaza etmek istiyor. Orduyu kullanamiyoruz. Mil- 
let bunu giirdyor. Tabii mtidafaa-i me ? rua-i nefsiyede bulunuyor 
Milletin bazi harekati vardir. Biz bunu reddedemeyiz. Ancak sunla- 
n reddederiz. Kuwa-yi Milliye namma bazi ifratkarlann harekati 
vardir. Millete bazi yerlerde fenahk yaparlar. Bfizismi oldurur 
bazismi kaldmr. Bu gibi harekat milletin arzusu dahilinde degildir! 
Keyfi bir takim icraat yapanlan reddetmek istiyoruz. Fakat umu- 
miyet itibariyle Kuvva-yi Milliye namina bir reddiye yazmak, dog- 
rudan dogruya kendisini iskat etmek, demektir. Hiikumet ancak 
milletin arzusiyla ve milletin nefi icin mevki-i iktidara gelir. Mille- 
tin mazarrati i f in mevki-i iktidarda duramaz. Bizim bu nota teatisi 
esnasmda tekrar bir hal hadis oldu. Dediler ki nerede Kuwa-yi 
milhyye kopruleri bozduysa oradan Istanbul'a erzak gelmi- 
yor, Istanbul ac kahrsa Kuvva-y, Milliyeyi reddetmediniz. Ve 
?u asri insaniyyette sunu da sriylemekten cekinmediler ki 
biz Amerika'dan un getirecegiz, fakat bunu hiristiyanlara' 
verecegiz. Islamlari du ? unmiyecegiz.(Kahrolsun sedalan) Mak- 
3ad bizi tazyik edip Kuva-yi Milliye'yi red ve tel'in ettirmektir « 

S" ^ . h ? SU ^ Kaz,m KarabeMr p a§a §u bilgiyi vermektedir: 
a* , If J ft l ?9' llzlerin nasi1 bastiklan ve Meclis'in ne yaptig, hakkm- 
davak'ada bulunan mebuslardan sonralar, § 6yle dinledim: lngSer 



80 



SARKUMGCAHlDLBR 



KADlR MIStftOflLl) 



81 



Tekrar bondoniz bunun iizerine telgraflar yazdim. Aman koprilleri 
bozmayiniz. Erzak gonderiniz burayn. Biliyorum bunlann te'siri 
olamazdi. Nihayet efendiler! Bir nota yazdik. Simdiye kadar arzet- 
tigim husiisati bertaf'sil hikiiye ettik. Cilnkii bu arzettigim mevad- 
din bir kisminin da Hariciye Nazin gidiyor, gifahl notalarla, sifahi 
takrirlerle anlatiyordu. Bunlar sahife-i tarihe gecemiyecek ve inkar 
edecekler diye bunlan bertaf'sil hikaye-i hfil ederek yazdim. Bir no- 
ta yazdik. Ve bu notada dedik ki; bizim maksadimiz sulhu temin et- 
mektir. Ve bu sulh ile biz bizzat Osmanhlar'in memleketini kurtar- 
mak degil, sulh-i ciham te'min edecegiz. Siz bize hakk-i hayat 
verirseniz biz bunu kabul edecegiz. Millete kabul ettirecegiz. Ve si- 
zin bahsedeceginiz adilane serait-i sulhiyyeyi yapacagiz. Ve millete 
aynlik, gayrihk olmamak hissini bizim kabine tekeffiil ediyor. Ve 
bu kadar sulha tesne ve kendisini ileri alan bir kabineyi ne yolda 
telakki edecektir. Dusmanlanmiza bunu anlatmak istiyorduk. 

Mademki Avrupa sulh istiyor, mademki sulh teesstis ettikten 
sonra tavazzuh edecektir. Biz de bunu tekeffiil ediyoruz. Biz yapa- 
cagiz diyoruz. Bu gayet agir, belki altindan cikamiyacagiz. Mtt'f- 
kilata vatan askiyle giriyoruz. Fakat acaba Ingilizler'in fikri nedir? 
tngilizler'in teklifi nedir? Bunu anlamak istiyorduk. Efendiler! Bu 
ttklifimizi Ingilizler kabul etmediler ve bunun iizerine bir mazbata 
yazdik. Babialide kabinenin siyaset-i muslihanesi Ingilizler'ce 
kabul olunmuyor ve Ingilizleiin maksadi bizim dahilimizi nifak ile 
birbirimizG dlisurmektir. (Kahrolsun sedalan). Mafilesef bir hey'et 
t bulmuslar, harb istiyorlar. Fakat oyle bir harb ki;,kendilerinin 
bui m kahamaksizin birbirimize dusiirmek ve harb etmek istiyor- 

Riza Ptsa kabinesini tazyik ediyorlar ki; Anadolu harekatma istirak] 
edenlere aS< densin. Riza Pa§a kabul etmiyor, sonra gelen Salih Pasa] 
kabinesi de k^bul etmiyor, bunun iizerine 16 Mart vak'asi hadis oluy-j 
or..." (J<azim Karobeklr - istiklal Harbimiz, istanbul 1960, sh. 550 dekif 
dipnot. 

>:■■ M; .■■.■■..••. 



lar. Maatteessuf Zat-i Sahane tazyik i9inde bulundugu icin 
biz durduk. Tahaminuliin fevkinde, tazyike du?ar olduk. En 

nihayet bize dediler ki efendiler! Gayet agir muameleye ducar ola- 
caksimz. Yani bizi Babialiden siingll ile atacaklar. Bunu ihsas etti- 
ler. Biz buna tahammiil edecektik. Ancak o zaman payitahthk Is- 
tanbul'da kalamazdi. Biz eekildik. Bizd^n sonraki kabine bir iki 
gun teessiis edemedi. Ancak tabii malumatiniz var. Bu kabinenin 
tesekkiilu ile beraber, benim temasa geldigim gerek o kabine 
erkarundan zevatin gerekse Harbiye Nezareti'nde bulunan 
bazi arkadaslardan aldigim malumata nazaran o kabineyi 
tazyik ettiler. Fetvayi veriniz! diye. Nihayet o fetvayi aldi- 
lar. Malumunuz vechile o fetva Ingiliz sungiisu ile ahnmis, 
tslam'i sinesinden birbirine diisiirmek icin... Ilk def a yazilmis 
aci bir vesikadir. Milletin hiss-i hakikatbini timid ederim ki; bunda- 
ki fecaaii gorecek ve bunun ehemmiyeti sifira inecektir. (fjiiphesiz 
sedalan)... 

Cumhuriyet rejiminin kuruculan arasinda cok ehemmiyetli bir 
mevkii bulunan Fevzi Pasa (Cakmak) gibi bir zatin Tiirkiye Biiy- 
uk Millet Meclisi Karsiisii'nden yaptigi konusmadan yukanya aldi- 
gimiz satirlar, bircok hususlan aydinlatmaktaydi. ^ 

a) Sultan Vahideddin, isgal kuvvetlerinin agir baskisi 
altinda eli kolu bagh bir durumdadir. Bu halin verdigi elem 
ve kederle bitap ve peris andir. 

b) Bu duruma ragmen kabinede inandigi kimselere dai- 
ma Ankara'yla temasi kesmemeleri hususunda emir ve di- 
rektifler vermektedir. 



44 - Zabit Ceridesi C. I, Ankara 1 940, sh. 90 ve devami. 

45 - Fevzi Pasa (Qakmak) nin bu konusmasimn 6zG teblig haline 
getirilerek "Mustafa Kemal ) imzasi ile her tarafa ta'mim edilmistir. Bu 
daha ziyade halifeye, mahud fetvaye ve ingilizlerih tazyiklerine ait ki- 
simlann yer almis oldugu goriJlmektedir. (Bkz. Harp Tarihi Vesikalan 
Dergisi, 367 ve 368 numarali vesikalar.) 



82 



SARIKLtMOCAIIlDLBR 



KADlli MISIROQLU 



83 



c) Mnandannm hor vesile ile aleyhine kullandiklan Se- 
yhuhslam DOrrirtdoWn fetvaex padisah tarafindan veya 
Onun emir vo nzasl ile ^ j^ ^^ ^ o 

■*» Ivsascn kendisinden evvel ?eyhulislamhk Makanu'm 
i?gffil edon Haydanzade diisman baskisma mukavemet ede- 
meyerek istenilen fetvay, vormemok icin makamim terket- 
mist, . Durrizade ise kabinenin tensibi ile Ingiliz tazyikinden 
kurtulmak icin bu fetvay, vermek iizere aramp bulunmus ve 
o makama gclirilmisti. Padisalun Kuwa-y, milliyeciler aley- 
hindeki bu fetva ile hicbir alakasi yoktur. 

d. Ingilizler, sanki M. Kemal'in Anadolu'ya gidisi kendi 
malumatlari ve hatta miisaadeleri haricinde olmus gibi guy. 
a Ona mam olmak yoluna gitmeleri ve bumaksadla istan- 
bul Hiikumeti'nce Kuva-y, Milliye'nin takbihini istemeleri 
merz kanunlar ominde izahi imkansiz bir muammad.r. Bu 
tar, hareketle Ingilizler, iki tarafi kar ?1 karsxya getirmek ve 
Istanbul Hiikumeti ile Halifeyi milli gaye aleyhinde gostere- 
rek halkm goziinden diisiirmek maksadim giitmiislerdir. P e - 
ki ama m 9 in?LBu nicine cevap vermek i 9 in bugiin sahip ola- 
bildigimiz nisbi fikir hurriyeti maalesef kafi degildir?!.. 

„,. S aI ' m ' bUna be " Zer k « rd "8"""eri ciizmek ne zaman nasib 

BSylcsine sclahiyctli bir agizdan milletvekillcri dnunde ifade edi- 
len bu gcrcckler, bugiin maalesef unutiturulmu|tur. Sultan Vahided- 
d.n , §g alin bajladigi andan itibaren cok agir sartlar iginde daima va- 
Uin vc m.Ilctini duSunerek her turlii eza ve cefaya gogus germisti. 
Fakat kabul ctmck gcrekir ki; en nihayet O da bir insan oldugu cihetle 
tahamrnul ve mukavcmetinin bir hududu olacakti. Ustelik yukarida da 
bir vesile ile belimigimiz gibi tahta gegtigi andan itibaren cesjtli hasta- 
Udarla muzdanp bulunmakta idi. Devrini dolduran elemli vak'alann 
O nun zaten bozuk plan sihhati ii/.erinde nas.I bir tesir meydana getire- 



bilccegini hesab ctmck zor olmasa gcrcklir. Nilckim kendisi ile bcra- 
bcr mcmlekeli lerkedcrck "San Rcmo'"da inlihar cdcn hususf doktoru 
Resat Pa§a bir Fransiz gazctcsindc yaymlanan haliralinda bu durumu 
$oyle ifade cimi$iir: "Padisah cok asabi ve sinirleri vehme miitema- 
yil olacak kadar zayiftt. Saltanati devrinin agir buhranlarla gee- 
mis, olmasi kadar, mizaci da bu sihhi anzasinda amil olmu§tu. 
Kendisi miihim anlarda birkac tlefa bayginlik gecirmi§ ve derhal 
mtidahaleye liizum basil olnuistn. Bunlardan bir tanesi Sevr 
Muahedesi seraitini ve metnini tetkik icin te§kil edilen §ura-yi 
Saltanata riyaset etmek iizere "Muaycde SaIonu"na girecekleri 
anda vukua gelmisti. Sadrazam Damad Ferid Pa§a, uzun siiren ve 
telasi mucip olan baygmliktan sonra ictimain tehirini istemi§, fa- 
kat padisah muvafakat etmemi.$ti. Diger bir bayginlik da, General 
Harington'u davet ederek bir gece ieinde Malaya zirhlisi ile istan- 
bul'dan mufarakat kararmin ingiltere devletince kabul edildigi- 
nin Vaver Hamdi Pa§a tarafindan arzi sirasinda vukua gelmi§- 
ti." 46 Bu bcyan O'nun vatandan ayrilirkcn lirnagin etten s6kiilu§ii 
gibi derin ve sarsici lzdirabini ne giizcl dile geurmektedir. 

Bir dc bunlara; uzun bir muddct cmrinde cali§arak her haline 
vakif olan Ali Fuad Tiirkgeldi'nin bahsi gecen hatiratindan ahnmi§ 
§u saurian eklcrsck O'nun ne Olciidc vatanscver bir insan oldugunu ve 
kendisine vatan satan bir aleak (!) yaftasini yapi§tiran hakikate saygi- 
siz bir 50k inkilap dalkav'uk ve yobazina kar§i gcrcck hiiviyetini daha 
ziyade belirimi§ oluruz: 

"19 Kanun-u Sanf 1335 Pazar giinQ Ba§mabeyinci ile beraber hu- 
zura davct olunduk. Bol§cvizme kar§i Rusya'da harckat-i seferiye icra- 
si icin Fransa'dan bir general ile dort yiiz kadar zabit viirud edecegin- 
den ve tstanbul'da karargah-i umumi tcsis olunacagindan bunlarin 
ikameti igin Ortakoy'de §ehzadc ve sultanlara malisus "Fer'iye 
Daireleri" ile Feliime Sultan yalisinm vc Ciragan'da Osman Fuad 

46 - Cemal KUTAY - Tarih Konu§uyor - Istanbul 1 966 sh. 2445 



84 



SAIUKUMOCAHIDIJIR 



KADlR MISlROfiLU 



85 



Efendiimn dtfiresi civar.nda mcktcp vc muzika kislas. iuihaz cdilen 
mcbammn vo Enver Ra S a'n.n zcvccsi Naciye Sultan sahilhancsinin 
lahl.yc.snii -Sadr-i azama gflndcrdikleri iiltimatom ilc lalcb cylcmis ol- 
d.lklar.h. vc o dairclcrdc ikamcl cdcn bu kadar aza-yi hanedanm nakil 
vfl rskanlan cmrindeki mOskilaU miiichayyirf.nc dcrmcyan eyliycrck 
bunlara nu.kabil "Beylerbeyi Saray," tcrk vc tahsis edil.nck iizcre kcn- 
dilcrini ikna icin Refik Hey'i Sadr-i azama gOhderdigini soyledi Bcy- 
Icrbcy. Saray. gibi mcmlckclin mciahirindcn olan muhtejem bir saray- 
m ecnebi askcri taraf.ndan isgftli beni mttteeSsir cdcrck: "Aman 
Efcnd.m! Bcylcrbcyi Saray. Makam-. Saltanata mahsus bir sarayd.r 
Bunun icrk.nc miisaade buyurulmasm; bari ona bcdcl "Validcbagi" ile 
"Kaguhanc Ka S ri"n.n vcrilmcsi tcklif cdilsin" diycrek huzurda agla- 
maya baslad.m. QUnkll bunu Saltanat-i Osmaniyyc'nin alaim-i inkira- 
zindan addcylcdim. Zat-. sahane zatcn miitchcyyic bir halde bulundu- 
gundan bunun ilzcrine biisbiitun sinirlcncrek "Canim siz nasil kafa 
tas.yorsunuz? Biz hal-i csarcttcyiz; "Dolmabahcc Sarayi"m da islcrler- 
se nc yapacagiz? "Ihlamur" "GOksu" ve "Beykoz" kosklcrini teklif et- 
tim, onlan kabul ctmiyorlar" dcdi ve ccreyan-i hali Veliahd Abdiil- 
mecid Efendi'yc anlatmasiru ve is, hanedana mtiteallik oldugundan 
Onun da muialcas.n. sormasini Basmabeyinciye emretti. Veliahd "Ta- 
raf-i siihancdcn ne surctle tensip vc iradc buyuruluyorsa o vcchile ya- 
pilmak munasip olur. Fakat cvvel ve Shir arzetmis oldugum vcchile bu 
hey'ct-i viikela vc bahusus Hariciye Mzm Resid Pasa, bu gibi 
mesail-. miiskileyi halla tesviyeden Scizdir. Zat-i sahane ayan ve sair 
itimad eyled.klcri zcvat. celb ile istisare buyursunlar" yolunda arz-! 
mutaieat ettigini Liitfi Bey beyan eyledi. Hunkar "Camm, ayam top- 
layip mtizakereyc vakit var mi? Persembe giiniine kadar behemehal bu 
dairelcrm tahliyesini istiyorhir; eger bunu yapmaz isek bizzat tahliye- 
yc kiyam ilc daha ziyadc muhiil-i hiirmet harekete tesaddi ederler " 
Ba'dchu vukclanin aczi bahsine nakl-i kelam ederek: "Bunlarm 
kifayetsizhgini ben de g5ruyorum; lakin yerlerine kimi yapacagiz? 
Memlekeue is gOrcbilccck be S alti kisi varsa onlari fttihatfi diye iste- 



miyorlar" dcdi. Bu sirada Refik Bey avdetcdip Enver Pasa'nm yah- 
si ile peder vc hem§iresine aid Orlaktty'deki hanelcrin behemehal tah- 
liyesini talep ctmekte olduklanni vc Sadr-i azam "Beylerbeyi Sarayi" 
icin icklil'le bulunmussa da Anadolu larafmdan oldugu icin kabul el- 
mcdiklcri vc Feriyc daireleri hakkinda Sadr-i azamin tesebbiiste bulu- 
nacagini ve Ingilizlcr'in dc Bebek'te VSlide-i Hidivi'nin sahilhanesini 
istemekte olduklari ccvabini gclirdi. 

Ertesi gun huzura kabuliimde Zat-i $ahane, "DUn siz pek 
muteessir olup agladiniz" dedi. Ben de: "Saltanata mahsus bir sa- 
ray-i aliyi ecnebi askerinin i§gal etmesinden muteessir olmakligim 
tabiidir efendim" dedim. Zat-i sahane! "Bence Al-i Osmanin 
mulkune girdikten sonra, hududda bir kuliibeye girmekle benim 
sarayima girmek beyninde fark yoktur" ccvabini vcrdi. Bunun 
Ilzcrine "Zat-i §ahancniz Padisah sifaiiylc umQm mUlkleri du§iinmekle 
mukellef bulundugunuzdan mutaleat-i hiimayununuzda hakli oldugu- 
nuz gibi kulunuz da t^bi sifatiyle mctbuumun sarayini ecnebi askerin 
i§gali altinda gormek istememektcki mutalaamda min gayri had hakli- 
yim" dedim. 

21 Kanun-i sani 1335 Sail giinii maruzat-i rcsmiyye igin huzura 
celb olundum. Ma'ruzat 9ikarildiktan sonra mlistediyat meyaninda 
haiz-i ehemmiyct olan lie bt'a telgrafnameyi ayinp suret-i mahsusada 
kiraat euim. Biri "Bosna Hersek" ahSlisinden U? yiiz bin miislumamn 
hukuk-i milliyelerinin siyaneti icin taraf-i sahancden istimdad, digeri 
"Urla"da Rumlar'in ahali-i islSmiyyeye kar^i M eyledikleri mezSlim 
ve tecaviizattan bahisle istitafi, U9iincUsu dc "Van" ahalisinden olup 
hiikumetce "Burdur" sancagina nakil ve Ermeni hanelerinde iskan 
cdilmis. olan alU bin miislUmamn sekiz aydir ycvmiyeleri kesilip ve 
ikamet edildikleri hanelcr dahi sahib-i aslilerine iMe olunmak Uzere 
lahliye ettirilip ag ve biilar; sokak orlalannda kaldiklari beySniyle mer- 
hamet-i seniyyeyi isticlSbi hSvi idi. Bu iiciincii telgrafi okur okumaz 
Zat-i §&hanenin gozlerinden ya§ gelerek "Dun siz aghyordunuz 
(Beylerbeyi Sarayi'nin i§gali keyfiyetinden dolayi); bu gikn de ben 



86 



SARIKU MOCAHtDLBR 



agliyorum, ne yapay.m? Buna beseriyet kuvvett, hatta niibiivvet 
kuvveti bile kiifi geinie/. Ancak ul&hiyyet kuvvetine muhtac!" de- 

d«. Ben do pek /.iyadc mutccssir olarak "Hakikatcn uliihiyyct kuvvcii- 
ne muhtaciz, ancak Ccnab-i ErhamQr Rahimln o kuvvcii zai-i 
hUm&yununuza ihsan buyurarak yinc ulOhiyyct kuvvctiyle bu islcria 
kaflcsim tcsviycyc insallah cfendimiz muvaflak olursunuz." dedim 
Htinkar "Tclgraflan bana vcrin, bu aksam Dahiiiyc Nazir Vekiii gcle- 
cck, onunla Sadr-i azama gondcrip icabeden ihtflrati icra edeyim" de- 
di. Bunun Uzcrinc tcvakkuf euneycrck huzOr-i hUmayundan c.ktim." 47 
Ayni cscrin §u saurlanni da dikkat vc ibrede okuyahnv "Sadr-i 
azamin azimctini miitcakip sarayda bir facia zuhurcui. Ramazan icin- 
dc b,r sabah Ni;ania$i'nda kain ikamctgah.mda hcnUz yalakla iken uy- 
kudan uyandinlip "Ydd.z Saray."'nm yanmakia oldugunu habcr vcr- 
dilcr. Dcrhal g.yincrck vc kom § umuz Serkarin Yaver Pasa ile 
b.rlcscrck yaya olmak Uzcrc Ihlamur tarikiyle yola rcvan olduk Saray- 
a vlirudumuzda Harcm-i Humayunda Sultan Resad mcrhumun vefat 
clt.g. fevkani ahgap dairede sabaha kar§i elckiriktcn hank zuhur vc 
Hunkar'in bcytutct cylcdigi alt kattaki daircyc dc sirayet edcrck a/ za- 
manda o cihcttc bulunan daiiclcr yanip kill olmu 5 tur. 48 fngiiiz Donan- 
masi'mn itiaiye takirm sevk cdilcrck ktilliyct miktarda su s.kilmak 
surctiylc harikm devair-i saircyc men-i sirayctine ca!i§,Imakta idi Vu- 
kcladan. vc memurin-i zabila vc bclcdiycden heniiz gelcn olmami § u 
Kar§idan hartkin zuhurunu gOriip en cvvel yeti§en Harbiye Nazin 
Sevket Turgut Pa§a oldu. Zat-i Sahanc'nin nerede bulundugunu sual 
cttigimizde Harem bahcesinin nihayctinde "Cihannuma Kosku"nde ol- 
duklanni haber vcrdiklerinden Yaver Pasa ile birliktc yanlanna gi- 
derck rcsm-i taz iycli ifa etlik. 

^ 47 - All Fuad TURKGELDl : G6riip Isittiklerim. Ankara 1851 sh . 

48 - Aslinda bu bir suikast idi. Saraya elektrikci olarak giren bir su- 
bayin isl idi. Bkz. Enver Behnan §APOLYO - Kemal Ataturk ve Midi 
Mucadele Tarihi Istanbul 1 958, sh. 328. 



KADIRMISIR06LU 



87 



Kiictik mabcynin ak sakalli kallcs, bir bckcibajisi vardi; oda ge- 
cclik kiyafcliyle arkamiza takikii. Zat-i Sahanearkasinda geceiifc eola-t 
risi vc iizcrindc pardesii oldugu haldc kttsklln bniinde ayakm,dur,uyoi5 
ve escr-i tela? izhar cimiyordu. Bckciba§i bizmet ve fedakacllginm den 
recesini gostcrmck maksadiyle hiingiir hiingur aglayarak, ca^fceessttM 
lcr ibraz eylemcyc ba§laymca Hiinkar; "Benim milletimin ocagi 'ya< 
niyor; ben onu dii$iinuyorum; kendi evim yanmi§, ne ehemmiyeti 
var?" dedi. 49 

TQrkiye Biiyiik Millet Mcclisi'ndc "Batum" mebusu olarak vazife 
gormlis, olan Kurlulus, Sava§inin sankli kahramanlarmdan AH Riza 
Acara da bize Sultan Vahideddin'e dair bizzat §ahid oldugu §u 
vak'ayi nakletmi§tir. 

"1878 dc Ruslara birakilan clviyc-i sclase (Kars, Ardahan ve Ba- 
tum) 1918 dc Brest Litovsk andla§masi ile anavatana kavu§mu§tu. Bu 
miinasebetle Temur Pasa riyaseti altinda bir elviye-i selase heyeti 
Istanbul'a davet edilmi§ti. Sultan Vahideddin bu heyete Yildizda ye- 
mek vermi§ ve kendilerine son dcrccc iltifat eyleyerek yemekte §u ko- 
nu§mayi yapmi5tir: "Bir baba du$iinuniiz ki, evlatlarim kaybetmi§tir. 
Kirk yil onlarin yokluklarinin lstirabiyla ya§adiktan sonra bir giln evi- 
ne doniince onlan cikip gelmi§ ve yemek masasi etrafmda toplanmi§ 
bir halde gorse nasil heyecan ve sevinc duyar, tasawur edebilir misi- 
niz? I§te ben sevinc ve heyecan icindcyim." 

1921 de Londra'da sulh konfcransina hem "Istanbul Hukumeti" 
ve hem de Ankara Hukumeti davct edilmi§ti. Azili Turk du§mam Ingi- 
liz ba§ murahhasi Lloyd George, Kuwa-yi Milliyecilere "Haydut- 
lar!..." diye hiicum edince Istanbul Hiikumcti'nin murahhasi Sadr-i 
a/am Tevfik Pasa: 

"-Gergi ben burada Osmanh murahhasi olarak bulunuyorum, am- 
ma memleketin asil miimcssili vc sflz sahibi onlardir. Bizim kalbimiz 



49 -Ali Fuad TORKGELDi, a.g.e. sh. 227. 



88 



SABIKU MOCAIllDUiR 



de onlaria berabcrdir" diycrck bu Turk dusmamm suslurmu§tur. Unut- 
mamak gcrckir ki, Tevf'ik Pa§a orada Sultan Vahideddin'i lemsil 
ediyordu. Kendisinc bir ccza mi vcrilmijtir? 

Aziz Okuyucu; basmi iki clinin arasma al da, ibrct ve dchsetle 
djlstliil Vatanin fclakcti kargisirida boylcsine valanpcrvcrane harcket 
edcn bu insan mi vaian hAinidir? Yakin tarihimizc aid biitiin gayr-i 
ciddi vc gayr-i ilm! cscrlcrdc Uiy vc Uthtiyla sahsindan baska hi? bir 
scy du$iinmcdigi iddia cdilcn Sultan Vahideddin buraya siraladigi- 
miz §u haliralarda nasil iibidcicsmcktcdir, gtfrliyor musun? §ahidlerin 
verdiklcri bu vcsikalar kar$ismda artik o yalan ve iftiralann devamtna 
imkan var midir? 

Sultan Vahideddin'in bircok meziyctlcri yaninda bir de efsancvi 
diirusilugunu bciirtmck icap cdcr. Bir zamanlar "Alunci Mchmcd" s6- 
ziindcki "altmci" kclimcsindcn kimiyc olarak alun seven bir adam 
manasi cikanlmak surctiylc ilham edilmisjir. Halbuki gcrcek, bugiine 
kadar yazilip soylcnilcnlcrin tamamcn aksincdir. Mcmlckcttcn, biraz 
asagida aniatacagimiz scbcplcr altinda ve pek hakli olarak aynlirken, 
sahsi mirasi, mahiyctindc babasindan kcndisine intikal edcn herseyi 
bile "Hazinc-i Hi»mayun"a gondcrmisur. Bu arada kcndisinde bulunan 
musanna ve murassa bir akin cckmcccyi de hazincyc iade ctmis, oldu- 
gu cok sonra yapilan tahkikatla meydana cikmi§ur. Padi§ahlar resmen 
bir makbuz vcrnick surctiyle Hazinc-i Hiimayundaki her §eyi getirui- 
rip yanlarmda alikoyabilirlerdi. Sultan Vahideddin isteseydi bu 
usulii tatbik etmek surcliylc biitiin Hazine-i Humayunu beraberinde 
goturebilirdi. O boylc yapmadigi gibi nezdindcki kiymctti esjalan da 
oraya leslim cdip daha evvel bunlar icin vcrdigi makbuzu geri almak 
yolunu lutmusUir. Tiirkiyc Buyiik Millet Mcelisi'nce daha sonra kuru- 
lan hcsaplar incelcme komisyonunun Reisi Salih Kececi'nin Haziran 
1951 tarihli Vatan Gazctesi'ndc yayinlanan bcyanati Sultan Vahided- 
din'in dasMnl namuskarligina bir hiicccttir. Kizi Sabiha Sultan, ba- . 
basinin sadcce 50 bin Tiirk lirasi kagit paraya malik oldugu halde yurt 



kadIr Mismofli.u 



89 



di§ina ciktigini bildirmi$lir. 50 

Sultan Vahideddin'in maddt baknndan gaycl sikintih geccn 
gurbct yillannda bile nc kadar miistagni davrandigini gostcrcn §u 
vak'ayi da dikkaiinizc arzcdclim: 

"Pakistan 'in 90k basan ayni zamanda fok sahifeli (30 sahife) 
gilnliik gazetelerinden biri "Sindhi Hiirriyet" gazetesi- 
nin 22 Cemaziyelevvel 1388 tarihli ilaveli nilshasimn 15 inci sahi- 
fesinde, Hindistanm Sind ulkesinin basin tarihine aid mufassal bir 
yazi vardi. Bu iilkede ilk gazetecilik nasil ba?Iadigindan bahisle, In- 
gilizler'in Tilrkiye'ye baski yaptiklan ve " H i 1 a f e t 
M e s ' e 1 e s i" bahis mevzuu oldugu zaman Haydarabad (Sind 
Haydarabad'idir. Nizam Devleti'nin Haydarabad'i degildir. Bugtin 
Pakistandadir. Me$hur Sind Oniversitesi de bu sehirdedir) sehrin- 
de merhum Vahidiiddin Han'm hakkini korumak ve Ingilizlerin 
baskisina kar?i koymak maksadiyle "El-Vahid-Muslflman" isimli 
Sind dilinde bir gazete pkmistir. Onun arkasindan Karafi'de yine 
Sind dilinde baska bir zatin tesebbtlsu ile yine aym maksadi guden 
"Halifetiil-MusliminVahid" ismiyle baska bir gazete daha nesredil- 
mege ba§lamisti. Birincisinin bas yazan ve sahibi Kadi Abdur- 
rahman Sindi Thattai idi. Bu gazete 1956 senesine kadar yam 
bundan 12 sene eweline kadar devam etmiftir. Ikincisinin has. ya- 
zan ve sahibi Seyh Abdiilmecid isimli Karafi ulemasindan ve 
ashab-i servetten bir zatti. Bu gazete de 1939 Harb basina kadar 
devam etmistir.Tabif ki gazetenin ikisi de sonradan asil gayeden 
aynlmiflardi. 

Burada asil daha miihim bir mesele Sgreniyoruz. Bu tilkede 
bazi mute?ebbis zevatin himmetiyle, bir heyet kurulup, merhum 
Vahidiiddin Han, Avrupa'da sikinti icinde bulundugu zaman, ktil- 
liyetli bir miktar para toplamp, Aga Muhammed Nureddin Ca- 



50 - Ismail Haml DANI§MEND - Izahh Osmanli Tarihi Kronoloji ■ 
Istanbul 1961, C. 4, sh.44 



90 



SARIKU MOCAHlDLKR 



fer isminde bir zat vnsitasiyle kendisine gfinderilmistir. Fakat 
j^viniti bfelivetig'ine g«re, Morhum Vahidiiddin Han, bu parayi ka- 
ito'iBMettiii^vo "Hamd olsun simdi ihtiyacim yoktur " demis. Parayi 
gafrBreHTOml "Bu parayi musliimanlar islamf bir hizmete sarf et- 
meniz- ;'%in gfindermislerdir" diye, Halifenin gfinliinil almak 
suretiyle parayi almasim temin etmek istemisti. zaman Halife 
parayi getiren zata, "Sizin iilkenizde islamf bir medrese veya buna 
benzer bir milessese var midir?" diye sormus. Zati Muhterem de 
"Sind-tslamiye" medresesinden ve diger bir iki medreseden bahset- 
mis. Merhum Halife:"Madem ki, bu parayi benim bir islamf ise sarf 
etmem ifin getirdiniz, ben de Halife sifatiyle sizi naib tayin ettim. 
Bu parayi alip gotiiriln, Sind Islamiye Medresesi ile O'nun yaninda- 
ki diger medreselore Halifenin namina sarf edin." demistir. 
Ravi'nin anlattigina gfire; "Halife bu sozii soyledigi za- 
man,Halifenin huzurunda aglamamak ifin kendimizi zor tuttuk. Zi- 
ra ihtiyaci oldugunu biliyorduk. Huzurundan ayrildik ve bu parayi 
dedigi yerde sarf eyledik. Pakat geri gelip Hindistan'a vardigimiz 
zaman Halifenin vefat etmis oldugu haberini aldik," demislerdir. 51 

Yine bu sikinuh gurbct giinlcrinde boyle bir yardim teklifinde 
bulunan luilya Krah'na kar§i aldigi asil tavra Refi Cevad Ulunay 
sahadcteimcktedir. 52 

Sultan Vahideddin'in vatandan aynli§indan sonra hazine daire- 
sindc yapilan tcspitlcr hcrseyin ycrli ycrinde oldugunu, kiymctli bir ig- 
nenin dahi O'nun tarafindan gflturiilmcdigini g«slcrmi§tir. Buna dair 6 
zaman tutulan zabit Topkapi Sarayi Miizesi Arsjvindc 35 numarada 
kayith "Daire-i Hazine-i Httmayun'un tlmiihaber ve Kuyudat-i 
Saire Defteri"ndc mahfuzdur. Halbuki kendisi 1926 yilmda San- 

51 - Ali GENCELl Sultan Vahideddin'e Dair Bir Hatira, 5 Ekim 
1968 tarihli Bugiin Gazetesi. 

52 - Bkz: Refi Cevad ULUNAY - Bu Gozler Neler Gordii? Tercii- 
man Gazetesi 1'8 Kasim 1 969 tarihli ve miit. nushalar: . 



KADlR MISIROflLU 



91 



Remo'da vefat ettiigi zaman 120 bin lira borcu pktigi icin alacak- 
lilari tarafindan tabutuna haciz konulmu§tur.Tahnit edilmig cese- 
di mutfiric kapismdan kacinlarak (sandik i^inde) §am'a nakiotu- 
nup Yavuz Sultan Camii §erif7nin avlusuna defnolunabitmi$tir. 

Yurt di§ina cikigim korkakhk vo ihanct oiarak tavsif edenler de 
ya hakikati gOrmcmekte vcyahud da ona kasden iftira eylcmektcdir. 
Ciinkii Sultan Vahideddin, asla korkak dcgildi. Bunun pck 90k dcli- 
lindcn bir ikisini zikrcdclim: Hcniiz " V e I i a h d " bulundugu sira- 

da Almanya'ya gitmi^ti. O zaman harb i^inde bulunuluyordu. Sipcrle- 
ri dolujirkcn umulmadik bir tchiikcyc kar§i ba?ini cgmcsi ihtar 
ediidigi zaman ccvabi su olmu§lu: "Turk ba§i du$man kar§isinda 
egitonez." ** 

Mabcyn Ba$katibi Ali Fuad Tiirkgeldi de O'nun cesareti hak- 
kmda "Cuius Mcrasimi "ndc gecen §u vak'ayi naklet- 
mckledin "Eyup'tc ardbalara binilcccgi sirada "Talat Pa§a, Bogaz'dan 
du§man uiyyare filolan gcgmis olduguna dair telgraf aldigim haber 
vermissc dc Hunkar "Onlar miitcmeddin adamlardir, bdyle dint 
menisim esnaitnda taarruz etmezlcr" diyerck eser-i tela§ gOstermedi." M 

§ehzldeliginden beri O'nun gayet cesur bir insan oldugunu goste- 
ren pck cok vak'a vardir. Bunlardan birini daha nakledelim: 

tttihad ve Terakki'nin zuliim ve istibdadini tenkid ettigi i9in 

"Babiali Baskini "m miiteakip takibe mafuz kalan' 

Mulazim §aban Efendi §ehzade Vahidedin Efendi'nin Cengelkdy- 

iindeki kbskiine sigmmisti. Mahmud §evket Pa§a'nin emriyle bu zati 

yakalamak icin gelen polisler Vahiddeddin Efendi'den §u cevabi ai- 

misjardi: \ 

.*»■ 
"-Bana mensup olan, sarayima iltica edcn, masumiyeti de bence 



53 - Adsiz - Turk UlkusCi - Istanbul 1 956 sh. 85 
54- Ali Fuad TURKGELDt; a.g.e. sh. 146 



92 



SARIKLI MOCAIltDI.HR 



KADlR MIS1ROC-LU 



93 



malum olan bir adami garczkar diisinanlarina tcslim cdemem. Cebrcn 
iccri girmck isicycnlcri vururum.. Beni oldiirmedikce Saban Kfen- 
di'yi alamazlar!" 55 

BlitUn bunlar onun korkak bir insan olmadigmi gOstercn muspct 
vc milsahcdcye dayanan dclillcrdir. B6ylc ikcn acaba ncdcn yuri disi- 
na cikmak lUzum vc ihiiyacini hissetmistir? Bu husus oldukca muhim- 
dir. Bugiinc kadar hcrkcs bunu, O'nun korkakligi ile izah ctmck gibi 
kolay vc ucuz bir yol tuimu$tur. Naklctligimiz vak'alar O'nun asla kor- 
kak bir insan olmadigmi gostcrcn muspct dclillcrdir. Sultan Vahide- 
din, muvaffak oluncaya kadar kcndisine baglilik tclgraflan cekip vazi- 
ycti idare etmege calisanlann gcrcck niycUcrini rjgrcnmisti. Onu 
luletlayin bir insan gibi Ankara'ya gottirUp muhakcmc cdccck ve muh- 
tcmclcn asacaklardi.O bu ncticcyi gozcalamadigricin vatani tcrkctmis 
dcgildir. Gurbcttc daima tckrarladigi sebcp su idi. "Halife sifati ile 
hakarete maruz kalmak, " P e y g a m b e r V e k i II i g i" 
olan bu sifatin kudsiyyeti muvacehesinde bana cok aci geldi.Yok, 
yok!... §ahsimda bu sifat ve makamin boyle en fldi bir tecavuze 
maruz kalmasina asla razi olamazdim. Bir de bu takdirde milletin 
ikiye ayrilarak birbirine diismesi ilitimali vardi. Cunkii elbet bu 
makamin tecAviiziine rAzi olmayanlar cikacakti. Heniiz diisman- 
dan kurtulan vatanim icin yeni bir ihtilAf unsuru olmak isteme- 
dim. Aynca boyle bir hareketle Alem-i IslAm'a karsi sadece bu 
ciirmii irtikAp edenler degil, Tiirk Millet! de, ayiplanacakti. §ah- 
san bunlara sebep olmaya gonliim razz olmadi." Ciinkti Saltanat vc 
Hilafct'in kaldinlmasini dUsiincnlcrin O'nun sahsmda Saltanat ve 
Hilafcl'i miicrim gostcrcrek, gOzden dU§Qrmek isteyecekleri tabii idi. 
Nitekim daha sonraki vak'alar bOyle ccreyan etmis ve Sultan Vahi- 
deddin'in dogru dusUndugiinu gostermistir. Hatta bu meselede kendi- 
sinc bagli (!...) kims elcrdcn haber alindigma nazaran daha gCziikara 

55 - Ahmed Re§it Rey (H. Hazim) - Gokdiiklerim - Yaptiklarim - 
Istanbul 1945. sh. 263 



ve adicc davranilarak O'nu, Izmil'le polis vc jandarmaya ling cttirip 
halkin infialinc kurban clmi$ gibi giislcrilcn Ali Kemal gibi bir lerth. 
be maruz kilmak istcycnlcr dc vardi. HQkumcl vc kumandanlar.arasirH 
da Sultan Vahideddin hakkmda btiylcsinc kolti dusuncnlcrin.mcv- 
cud oldugunu, imparatorlugumuzun hicranini OlUmsQz misralaqyla 
terenniim eden biiyiik §air Yabya Kemal Beyatli'dan ogreniyoruz. 
Lozan'a gitmcktc ikcn Nureddin Pa§a"mn kcndilcrinc hcyct halinde 
verdigi bir yemcktc Ali Kemal ctrafinda ccreyan eden bir konu§mayi 
naklcdcrkcn §u bilgiyi venncktcdir: 

"Vakia, sofrada hazir bulunan iic vekil ve bircok mebuslar, bu 
line vak'asim tasvip ctmiyor, hatia iclcrindcn Nureddin Pasja'yi 
takbth cdiyorlardi.Daha dogrusu Nureddin Pasa'nm bu harekctindc 
tebellur clmcgc basjayan miilkiyc vc aclliyc teskilatimiza bir miidahale 
goruyorlardi. Nureddin Pa§a'nm Ankara uzcrinde sahs? bir tesir hasil 
etmek siyasctini dc scziyorlardi. Yalniz mcvki mii§kildi, Ali Kemal'in 
ihancti hakkinda biitun millctin ittifaki, bir nevt icma-i iimmet vardi. 
Muzaffcriyctin me§ru tedbirleri dc heniiz taze idi. Askerlikle 
hiikumct-i miilkiyyenin sclahiyetlcri bircok mintikalarda hentiz aynl- 
mami§ti. Izmit ise giinlcrde lstanbul'a hlicum cdccck ordunun m.er- 
keziydi. Halk, muzafferiyetin ne^vesi icinde biitUn nilkteleri farketmi- 
yordu. Butiin bu du§uncelerin sevkiyle oradaki hiikumct mllmessilleri 
bir miisahid vaziyctinde susuyorlardi. LAkin yemek esnasinda Nured- 
din Pasa bahse devam ederck: "insallah yakinda Vahideddin'i de 
getirip cezasim verecegim." derken ikinci murahhas Riza Nur' 
Bey'in sabn Uikendi, Oniinc bakarak lakin Nureddin Pa§a'ya hitaben : 
O'nu inebolu'dan yola cikaracagiz, ciinkii Ankara'ya gelip raah- 
keme karsisinda hesap vermesi lazimdir." dedi. 56 



56- Bkz.: Yahya Kemal BEYATLI - Ali Kemal - Meydan Dergisi, 
Istanbul 16 §ubat 1965, Sayi 5, veya - Siyasi ve Edebi Portreler, Is- 
tanbul 1968, sh. 95 



94 



SARIKUMOCAJllDUiR 



Bu saurlar, Nureddto |>a§a gibi nufuzlu bir kumandamn Sultan 
Vahidcddin'i Ali Kenial'e rcva gttriilen bir tar/.da sokak oriasmda line 
ctlirmcyi dti§un<!Ugunu Dr. nza Nur'un isc hiikUmct otoritcsini, askert 
sahislara karsi siyaaci maksadi iic vc en hafifbir sckilde olmak iizcre, 
O'nu Ankara'ya getirlip lmihakeme ctmck islcdiklcrini gtfstermck- 
tcdir. Bu mevzuda Sultan Vahideddin'in sahs.nda alu yUz clii yiiiik 
bir Hancdan'a boylcsinc hakarcl cdilmcsini onlcmck maksadiylc mem- 
lckcttcn ayrilismi labi? kar$ilamakutn daha normal birscy olamaz. O, 
egcr mcmlckct icin hakikalcn ktftiiliik dtisuncydi Istanbul'da kalip 
Ankara Hukumcti'nc kar ? i bilfarz lngilizlcr'in destcgi ile fiili miicade- 
Icyc giriscbilirdi. Onun jahsi vc lahtmdan baska birscy diisiinmedigini 
soylcyip yazanlar, bunu olsun kabule mccbur dcgillcr midir? O haldc 
ya Ingilizlcric bcrabcr degildi vcya da sirf laht vc Utcmi diisunmiiyor- 
du. boyle bir scy yapmadikuin ba§ka yad elicrdc vc binbir mahrumi- 
yet icindc can vcrinccyc kadar, yardimlan ile muvaffak olduktan son- 
ra kendisine en kotU isnat vc iftiralan yapmakta bcis gOrmcyenler 
hakkinda bile en kiiciik bir ta'rizkar bcyanda bulunmam.s, saltanat ve 
lktidar hirsi ile her hangi bir Tirsalian istifade ederck hatah ve ihtirasli 
bir davranis. g6stcrmcmi§tir. 

Asil tafsilati O'nun hakkinda ilerde ncsredeccgimiz escre biraka- 

rak burada bu mevzuda iizerinde kisa bir malumat vermcyi Iiizumlu 

addcdiyoniz. Acaba Sultan Vahideddin'in vatanmdan aynlmasim ge- 

rcktirecck olciidc hayatma kar§i ciddi bir tehlike var miydi? Dogrusu 

istcrseniz, hem vardi, hem de yoktu. Soylc ki, ona fcnalik yapmak is- 

leyen fcriler hakikatcn mcvcutd idi. Bu bakimdan tchlike vardi. Fakat 

bunlar boyle bir cmcli gcrcckleslirebilirler miydi? i § ic burasi cok §up- 

hehdir. Fakai hadiscyi hem Saray'daki ve hem de Ankara'daki adamla- 

n vasmisiyle basmdanberi cok miikcmmel bir surette planlayan Jngiliz 

entelicans. Sultan Vahideddin'in lehlikeyi ciddi. kabul etmesini ge- 

rektiren, bir hava ihdas cy!cmi$ti. Hcrgun saraya yeni bir ihbar yaptli- 

yor ve Padi§ah'in bir suikasde ugrayacagi bildiriliyordu. Bu haberlerin 



KAOtR MISIROflLU 



95 



asil kaynagi Ingiliz enlclicansi idi. Muhbirler isc, cogu Padi$ah'in ili- 
maclmi kazanmis, resmi §ahislardi. Bir kismi'sarayda digcr bir kisnuda 
Ankara'da bulunan vc Ingiliz enlclicansi ile irtibatlari olan bu adamlar 
sureti haklan gOriincrck Padi§ah'i, bu harckctc sevk icin cok mahirane 
birrol oynadilar. 

tngilizlcr, o zaman " Y a h u d i 1 i k"lc cok hasjr nesjr olduklarin- 
dan bu zevat da " m a s o n"lardan sccilmi§ti. Mcsela vefatina kadar 
Sultan Vahideddin"in yanindan ayrilmayan husust doktoru Resad 
Pa§a bunlardan biri idi. Hem masondu ve hem dc Ingilizler hesabina 
Sultan'i muayyen istikametlcrc sevk ctmcye memurdu. Meshur 
" K u v a - y i 1 n z i b a t i y c" Kumandam Siileyman §efik 
Pa§a da onlardandi.O KuvS-yi inzibatiyc ki; Sultan'in ingilizlcri oyala- 
mak icin ba§vurdugu giiya bir " m u v a z a a" silahiydi. Hal- 
buki tngilizlcr " H i 1 a f c t M a k a m i" ve "H a 1 i f e" yi gOzden 
du§iirerek yikabilmck i9in bunun tcsis ve tcskili zimninda saraya yap- 
madik baski birakmiyorlardi. 

Vclhasil basmdan sonuna kadar lngilizlcr'in hakiki niyet ve faali- 
yetleri tcspit edilmcden ne M. Kemal Pasa ne Sultan Vahideddin 
ve ne de Kurtulus. Sava§i'nin yazilmasina imkan yoktur. B5yle bir §ey- 
in yapilabilmcsine imkan vermeyen bir cok kanunt mantlerin mevcud 
oldugu da maiumdur. 

Bu uguzlii muammayi bir "m u v a z a a" olarak tavsif eden ve 
o zamanki hiikumette §cyhulislam sifatiyle bulunan Mustafa Sabri 
Efendi diyor ki: "tngilizlerle Mustafa Kemal muvazaasimn asarim, 
Lozan muzakcrati zamanina kadar tc'hir etmeyerek Mudanya Miitare- 
kesi'nden ve Yunan inhizamindan evvelki, yani lngilizlcr'in Anado- 
lu'da zuhur eden kemali kuyamini bastirmak iizerc hem Istanbul'daki 
Halife Hiikiimeti'ne cebir ve tazyik icrS etuklcri, hem de miiskilat 
ikaindan hali kalmadiklan zamanlarda bile bulmak mumkiindur. Istan- 
bul'un ve Halife'nin ecnebl i§gal-i askerisi alunda serbest harekattan 



96 



SARIKLI MOCAHlDLBR 



mahrum vaziycti; Anadolu'yu llalifc aleyhirie ayaklandiran Mustafa 
Kernal'i mucadeledfc galip getirmeye sebep bldugu gibi meb'dcindcn 
iiibarcn Oc scnc s'lifen Mustafa Kemal harckalinin Yunan'lilar'a kar§i 
yiiz agarmmiyarak maglubiyctlc vc Anadolu diihilindc schirdcn §chrc 
cekilmcklc gcccn biriuci, ikinci vc kismcn dc iicuncii scnclcrindc bile 
mUdafaa-i mcmlckci namma yine bu harckcucn hayir vc menfaat 
husulU ihiimalini lialinndan cikarmayan vc csascn Mustafa Kemal'i 
AnadoJu'ya husus! bir sifat vc mahiyciic gOnderen Padisah'm hie bir 
soman bu kiyami mm birciddiyctlc basurmak mcslcgini iliizam ctinc- 
ycrck (*) Ingili/.lcri saysaklamakla vakil gecirdigi vc Mustafa Ke- 
mal'lc onlara pyun oynamaga calisligi csnada, tngilizlcr dc ayni adara- 
la Padisah'a vc Makam-i Hilafci'c oyun ctmck firsalim 
kacmnamislardir. Harb-i Umfimi nctiecsindc lzmir'i vclev muyakka- 
tcn olsun isianbul'daki Hilafet Hiikumcti'nin clinden alarak Yunanli- 
lar'a vcrcn vc sonra bunu Ankara'nin laik hiikumctinc iadc eden tngi- 
lizlcr, kasden kabahalti vaziyctc diiijiirdiiklcri Hilafct'i, bu ali$-vcris. 
icinde Alem-i lslam'a sczdiruicdcn komisyon olarak akiilar." " 

C) - Mustafa Kemal uzerine Istanbul'dan ordu sevki, seneler gegti- 
§i halde Yunan ordusuna karsi kendisinin bir is goremedigi ve bil'akis 
Anadolu'nun pek cok yerlerini Yunan ordusuna harben isgal ettirerek 
devlete "Sevr" Muahedesindeki agir seraitin tahmiline sebep oldugu za- 
mana musadiftfr. Yunan ordusuna karsi eser-i hayat gostermege basla- 
diktan sonra ise Mustafa Kemal'in sarahataen Makam-i Hilafet'e isyan 
edecek derecede simarmasi bile padisah tarafmdan ciddi bir mukabe- 
leyi davet etmemistir. Sayani dikkkattir ki, Mustafa Kemal ilk perdebi- 
riinane telgrafini kendisi hakkinda mulayim ve musaid bir meslek takip 
etmesinden dolayi vatanperver vezir nammi verdigi Tevfik Pasa'nin za- 
man-i hukumetinde cekti. Padi§ah da ondan sonra buhiikumeti nihaye- 
te kadar degistirmedi, degistirmek fgtn vuku bulan vesayayi da dinleme- 
di. (Seyhulislam Mustafa Sabri Efendi). 

57 - Seyhulislam Mustafa Sabri - islamda imamet-i Kubra - Yarin 
Gazetesi, 1 Tesrinisani 1929, Gumiilcine 



KADlR MISlROfil.U 



97 



Zamanimn benam gazctccilcrindcn Nizamcddin Nazif Tepede- 
lenlioglu da bir yazismda sttyle demektcdir: 

'Vahidiiddin Han'in siyasf cephesi ne olursa olsun, kendisine 
su iki hakki tanimamak insafsizhk olur. 

1-Anadolu'ya karsi Ingiltere'den silah ve askerf yardim arama- 
mistir. 

2-Tahttan aynldiktan sonra, memleket disinda Tiirkiye'ye kar- 
si hie bir komplo yapmamistir. 

Tarihci, ileride yapacagi bir tahlilde, Vahideddin Han'in 
1922 sartlan icinde memleketten gidisini haksiz bulmayacaktir. 

Siyasi sartlar isaret ettigi anda firar, bir politika faktoriidur. 
On altinci Lui, Pransiz ihtilaline kafa tutmak kahramanligini gos- 
terdigi icin mi kellesinden olmustur? 

Hayir; kacarken enayice yakalandigi icin...Rusya'mn ikinci Ni- 
kola'si da kacamadigi icin yok olmustur. 

Fakat Almanyamn magrur Kayzeri Ikinci Vilhelm, Hollan- 
da'ya kacmi§ ve kurtulmustur. 

Avusturya-Macaristan'in gene imparatoru Sari, kacmis ve 
kurtulmustur. 

Ispanya Krah Oniiciincii Alfons, kacmis ve kurtulmustur. 

Yunanistan Krah Birinci Kostantin, kacmis ve kurtulmuftur. 

Afganistan Krah Emanullah Han kacmis ve kurtulmustur. 

Romanya Krah Ikinci Karol, kacmis ve kurtulmustur. 

Iran Sehinsahi Alahazret-i Hilmayun Muhammed Riza Han 
Pehlevi, kacmis ve kurtulmustur. " 58 

Sultan Vahideddin Istanbul 'da oturmayarak Anadoludaki milii 
harekatin basina gecseydi, hie §uphesiz miistcvliler, Istanbura bir daha 

58- Nizamettin Nazlf TEPEDELENLlOGLU - Hanedan ve Son 
Sultan - Yeni Istiklal, s. 277 - 30 Kasim 1966. 



98 



SARKL1 MOCAIIlDIJiR 



gikmamak iizerc tamamcn yerlcsirlcrdi. Onlann tahammlH edilmez 
baskilanna ragmen ccphclcrden son zafcr mOjdelcri gclinccyc ve Refet 
Pasa kumandasinda bir kisnn mill! kuvvct vaziyete hakim oluncaya 
kadar IstanbuI'da aci ve clcmli giinlcri, go/.yaslanm iyinc akitarak ge- 
cirmck suretiyle Isianbul'un climizdc kalmasim temin elmislir. Anado- 
lu'dan zafer miijdclcri gclmcyc baslaymca " S c I a t i n C a m i 1 e - 
ri"ndc mcvlUtlcr okuiarak Rabbinc hamdii senAlar cden Sultan 
Vahidcddin, i 9 inde bulundugu §an!ar muvacchesinde hemen daima 
clinden gclcn hizmcti ifa cimi^tir. Onun hakkinda en dogru kiymct 
hiikmiinii yine bir tarihei vcrmcktcdir: 

"Altmci Sultan Mehmed Vahidcddin i ? in "vatan haini"' dcrlcr, 
ben kticUk bir Have yapacagim: "vatanma ihanct ile idama mahkum 
oiup, yasinin 90k ilcrlcmis olmasi, Fransa'ya cski hizmcilerinin hatir- 
Ianmasi ve Fransayi sevdiginden sUphc edilmcmesi dolayisiyle oliim 
cezasi, miiebbet kalebcntlige fcvrilcn Maresal Peten gibi" diyece- 
gim. 

Mazilcri 90k tcmiz olan ve itiemleketlcri felaket girdabina diis- 
tiiktcn sonra isbasina ge9en, agir mes'uliyctlcr yiiklenen, yenik millet- 
lerini daha fazla 9ignetmemck i?in nefret edilen, galip diismanlara 
dostane el uzatmak durumunda kalan, kara bahth insanlar, milletle- 
rin tarihlerinde sigorta lambalanna benzerler.Kendilerinin yanmasi bii- 
yiik tcsislerin kurtulmasim temin eder. 

Altmci Sultan Mehmed Vahideddin 'in tuttugu yol, baste Top- 
kapi Sarayi hazincsi ile, muzelcrimizde ve mill! kiituphanelerimizdeki 
kiymetlcrine balia bi9ilmcz, en ka ? uk bir par9asi ycrine konulmaz ha- 
zmelerimizin kahhar diismanlar tarafmdan yagmasmi Onledi." 59 

Tuhafi ?u ki, bu ifadc bizzat Sultan Vahideddin'in S a n R e 



KADlR MISIROCLU 



99 



59- Rfe § ad Ekrem KOpU - Osmanli Padigahlan - istanbul sh. 439. 



m o'da bir sohbettc yakinlarma ifadc cttigi ve Medina Sultanzade 
Sami Bey'in halcn Londra'da ikamct cden oglu Rukneddin Sami 
Bey tarafmdan bize naklcdilcn ifadenin hemen hemen aynidir.Bu soh- 
bettc Sultan Vahideddin demistir ki: 

"Biz devlct vc millcli koruyan bir paratoncrdik. Bir gun geldi, 
devlct vc milletin varligma yildinm dii§ccek oldu. Onu biz uzerimize 
9ektik. Biz yandik, fakat deylet ve millet kurtuldu. Miihim olan da bu- 
ydu. Ben ncticeden yinc dc memnunum!..." 

Mill! Harckatin ba§ma §ehz{klelcrindcn birisini ge9irseydi bu tak- 
dirde M. Kemal'c -giiya- kar$i olan Ingilizlcr'in kendisine ve ailesine 
_ hududsuz. bir surclte zulmcdcceklcri muhakkakti. Buna ragmen O'nun 
§ehzade Omer Faruk Efendi'yi Anadolu'ya gondcrdigini §chzadcnin 
Incbolu'dan geri dSnduriilmu§ bulundugunu daha evvel belirtmi§tik. 
Zafcri kazanmcaya kadar kendisine her tiirlU baghligi gosteren kadro- 
nun zafcrden sonra hakkindaki niyctlerini de ogrenince, memleketi 
kendi kaderine terkedcrck yad cllere gitmcktcn ba§ka ne yapabilirdi? 
Burada kahp aliime razi olsa vcya mill! kuvvctlcre kar§i her hangi bir 
yerden yardim temin edip sava§sa, mcmleket i^in daha iyi mi olurdu? 
Demek ki Vahideddin'in vatan hasretini g5ze alarak yadellere gidi§i 
de vatanseverlikten ba§ka bir saikin eseri degildir. Alti yiiz elli sene 
Turk Milleti'ni zaferden zafere ko§turmu§ bu biiyuk ailcnin bugun, va- 
tancuda olarak 9e§itli felaket ve musibctlcr iginde kivranan birka9 
mensubunun Turk vatanda§i sifatiyle vatana kabulleri istikamctinde 
ortaya konulan arzu vc tcmennilerin layiki vc9hile alaka gormemis, ol- 
masi hazindir. Kabul etmek gcrckir ki; bu onlara bizim bir ihsanimiz 
degil, en tabu haklanni -o da binbir yanlis, harckcttcn sonra- teslim et- 
mek olacaktir. Insallah -hi§ olmazsa Cumhuriyetin cllinci yildOniimu- 
nttn yakla§tigi §u sirada- Biiyiik Millet Meclisimiz, bu hateyi tamir 
edeeek mes'ud kanunu sikaracak, bu surctlc bize bir tarih mirasi ve 



100 



SARIKUMOCAHlDLIiR 



ccdad yadigan olan Osmanogullannin bcrhayat olan muhterem ferdle- 
ri, milbarck vatanlanna kavusmak gibi en Uibii haklanni elde edecek- 
lcrdir. (Bu cscrin evvclki basimlari sirasinda izhar edilmis. bulunan bu 
halisanc temenni bugfin- Allah'a siikUr ki: - gerccklcsmis bulunmakta- 
dir. Hakikatcn -rnftcerah bir siircttc kabul edilmig bulunan af kanunu 
vesilcsiylc de olsa- nihfiyct Osmanogullan'nm vatanlanna avdetlerini 
Onlcycn 431 sayili kanunla ihdas edilmis. olan mani ilga edilmis. ve ha- 
zin bir tarih sahifesi dc bu surcllc kapatilmi§tir. Ancak yeniden vatan- 
da§hga gecmenin yillar sUren mc§akkati ile talan edilen §ahsi malla- 
nmn istirdadi iyin acdan davalarin yillardir stirUncemede 
kalmasindan dogan cziyct ve zulumlcr hala bakidir. Bu hususta taf- 
silat icin "O s m a n o g u 1 1 a r i ' nm Drami" isimli naciz eserimize 
feakilabilir.) 




101 



iKiNCl B OLUM 

IZMiRlN I§GALiNDEN, ANKARA'DA 
MILLI MECLISiN ACILI§INA KADAR 

1- MITINGLER VE KONGRELER 

IZMl R MlTlNGl 



Mondros MiitarekenSmes i'nin imza- 
lanmasindan sonra, vatanm i§gal felaketine ma'ruz kala- 
cagi ihtimalleri bclirmege ba§lami§u. " P o n t u s" 
e§kiyalan, " p a t r i k h a n e" ve "Y e r l'i R u m - 
1 a r"m §imankhklan ile ecnebi gazetclerde cikan bazi haberler, bu ih- 
timali kuvvetlendirmekteydi. Bilhassa Yunan Ba§vekili Venizelos'un 
galip devleder nezdindeki te§ebbiisleri, Bati Anadolu'nun Yunanblar'a 
verilecegine dair §ayialan artirmakto idi. Bu sirada Nureddin Pa§a 
izmir'de vali vekili olarak bulunuyordu. Yerli Rumlar ve bunlar ara- 
smda mill! zaferden sonra line edilmek sfiretiyle hakettigi cezayi bulan 
Metropolit Hirisostomos, Izmir'in Yunanhlar tarafindan iggali icin 



102 



SARlKLIMOCAHlDLBR 



KADtRMISlROGLU 



103 



gcrekli biitUn hazirliklan tamamlami§lardi. Esasen Sevr sulh projesi 
hazirlanirkcn Izmir'in Yunanlilara verilmesi hususunda ittifakla bir ka 
rara vanlmi§ oldugu da basina suanisu. Doktoir Ronald Burrovs 
Times Gazctesi'nde cikan bir makalesi, BaU Anadolu'dan daha oncx 
gttc ctmegc mccbur cdilcnlcrin ycrlerinc donmeleri halinde Rumlann 
bu bOlgede ekscriyet teskil cdebileceklcri fikrini ileri sUrUyordu. Yu- 
nan " M e g a 1 o I d e a"sinm hayalpercst ve maceraci elemanlan 
tarafindan bUtiln garp Ulkelcrini icine alan bir propaganda ve telkin §e- 
bckcsi kurulmu§tu. Onlarin tcsirlcrinc kapilan bir cok diplomat ve ya- 
zarlarjn, bazi gazetclerdc Yunanhlar'a Anadolu'dan toprak verilmesi 
lehindc hayali istatistiklerc istinad cdcn boyle beyanat ve makaleleri- 
nin artik hergUn bir ycnisi cikmaga ba§lami§u. 

' BUtUn bu habcrler Izmir ve mUIhakati ahalisi tarafindan endi§e ile 
takip edilmektc ve carclcr aranmaktaydi. Vali vekili Nureddin Pa§a 
i§gai ihtimali kar§isinda dircnmeyi goze almis, ve gerekli teskiteti da 
kurmu§tu. Bu bakimdan Anadolu'da ecnebi i§ g ai ve isdlasina kar§i 
mukavemete ilk te$ebbus edcn kumandanin Nureddin Pa§a oldugu 
tarihi bir gercektir. da, daha sonraki te$ebbusler gibi ilk kuweJ 
halkm imaruna hitap cdip onu co§turabilecek bir mevkide bulunan din 
adamlanndan saglami§tir. Kendisi, zaferden sonra sarikli kahraman ve 
mUcahidlerden Izmir Muftusu Rahmetullah Efendi'ye hitaben yay- 
mlamis. oldugu acik mcktupla bu durumu §oyle ifade etmektedir: 

"MUtarekenin ilftni ile DUvel-i MUttefika sefain-i harbiyesinin tz- 
mir Limani'na duhulieri gUnUnden itibaren lUzumunu hissettigim ber- 
vechi maruz teskilat-i milliyenin acilen vucQda getirilmesine derakap 
te§ebbUs, tatbik ve icrasina da OcyUz otuz dort senesi Tesrinisani'sinin 
iptidalarinda " m a s t c n i d c n ilallah" milba§eret ettik. Hemen Iz- 1 
mir §ehri;nde mahallcler ve"cev2mi-i §erife'den 
bilistifadc t esk i 1 & \ - i iptidaiyyeye 
b a§l a n i 1 d i . Mevcud ve kabili istifade miiessesat-i milliye 
vesaire takviye ve tevsi olunarak perderpey tekmil Garbt Anadolu'ya 
§amil olan leskil&t vucuda gctirildi ki; i§bu tesebbflsSt-i acizanemizin 



mill!, dint ve tcdafUi §uabat ve aksami muhtevi ve lUzumlu esSsata 
mustenid bulundugu aiakadaranca malftmdur. "Mildafaa-i 
milltye", "TUrk Ocagi", "Cemiyet-i llmiye" 
"MUdafaa-i Hukuk-u Osmaniye Cemiyeti", "1s- 
ti hi as - 1 Vatan Cemiyeti" gibi mUessesat ve cemiyet anifiil- 
beyan mesaiyi-i acizancmin kismen mevlidi ve ekseriyetle mlivellidi 
olmu§tur. BiitUn Garbi Anadolu'nun azaiari ve mUftUleri hazeratini 
davet ve cem ve tc§rikleri ile tzmir'dc akdetmis, oldugumuz ve ilk 
milli kongrcmiz olan "MUfaa-i Hukuk-u Osmaniye Konresi"nin Iz- 
mir'de inikadi 17 Mart 1335 (1919) tarihine musadiftir." w 

Nureddin Pa§a'mn bu ifadesi, kendisinin daveti ile toplanan 
Garbi Anadolu muftulerinin; TUrk Kurtulus, Sava§i tarihinde ilk kon- 
geyi teskil ettiklerini ve milli mukavcmetin temelini atmis, olduklarim 
gostermektcdir. Esasen bu yalniz Garbi Anadolu'da degil, her tarafta 
boyle cereyan etmi§ ve ulema sinifi vatanin kurtulu§unda halka reh- 
berlik ederek gerekli tesjkilati kurmu§tur. Ne yazik ki; bu degerli ca- 
h^malar, zaferden sonra dine ve din adamlanna kar§i takinilan menfi 
tavir yUzUnden ele ahnip incelenmemis. ve cogu unutulup gitmi§tir. 
Ulemanin bir cogu da "an'anevi tevazulan sebebiyle serefli hizmetleri- 
ni haurai halinde yazip birakmami§lardir. Onlar, "cihad" farizasina 
ko§mak suretiyle sirf Ccnabihakk'm nzasini elde etmek maksadini 
gUttuklerinden; zaferden sonra parsa toplama yan§ina giri$en sahte 
kahramanlan uzlet kos,elerinden ibretle seyretmek yolunu tutmu§lar- 
dir. Fakat onlar icin gercek bir fazilet olan bu tavir; bizim icin 
hakna§inashk ve yuzkarasidir. Bin yildir tsiam'm bayraktarhgini ya- 
pan bu milletin, yenilmez kuvvetinin kaynagmi teskil eden imandar; 
sogutulmasmi temine cah$an §ebeke, yazi, rcsim, tiyatro, film ve kari- 
katur gibi her turlU telkin vasitasim bu maksada tahsis edip gereegi. 
ters yuz ettigi halde biri cikip da, ulemanin btiyuk hizmetlerini pflaya 

60- Ferlk Nureddin Pa§a Hazretlerinin Izmir Muftusu Rahmetul- 
lah Efendi Hazretlerine yazdiklan mektup. Matbaa-I OsmarilyS - Istan- 
bul 1341, sh. 6 

■ ■ ••; ' '■ ' ■ . •; i :'/,'.'.'.• fibflOUV .?.>';'■!'..-■; ■ill : ■ 



104 



SARIKLIMOCAHlDLBR 



105 



koyarakonl a nsu S turmam, SlI r.Haia" V u r u n Kahnevol-1 

*£&"? e §cy ya2Ihp s0ylenmemi§ o,mas l 

Bu bizim yaptigifmz da, kahraman din adamlarmm berhavat oil 
dDktan zaman yapHmahyd,. Bu gun onlann bir cogu, bu mevS ht 
to fay b.rakmadan «l mU§ lerdir. Bu bak.mdan LllT^Sl 

n Vakk'^T" mUhtCrCm ■WW^SiL' ve i il 

Is cS gC ? ^ bilgi> ' C S3hip d ^ liz - A -ak ^ S3 

? ? ?, § 7 VC hCyCCanla daha Sonra fiilJ "lOcadeleye tth7£9 

«vOk vc serefli nizmctler « etmi§ olanIan ^tC| 

tZMtR MUFTUSU RAHMETULLAH EFENDt 

Nureddin Pasa'mn tzmir'in isgaiini silahla kars,layacafi, anla 
^odugundan Izmir Metropolis Hinstsostomo 2 tz J 
Venue os hareketc gccti. fngilizler Bab.ali Uzerinde Lay, « ' 
Onun fcmir valiligmden almmasm, temin ettiler 52^33 
kambur lakabiyle (an.nan Ahmed to Bev'iTnL T , W ' 
** da cvvelcc tekSUd ^SKC^^M 
ayrtaytn ettiler. Tamamen diisman arzusu ft ger 9 eklesen b 
Mte bunlann her ikisinin de dUsmanm i § i ne yafayactk cLen 
korkak ve aciz kimseler olduklannda stiphe btrakmaz £2 

vUayette butUn ileri gelenleri toplayarak kimsenin en kiicuk b^ut' 



vemete te§ebbiis etmemcsini, Yunanhlar'in tulaf Devletleri namina 
geldiklerini soylcmesi lizerine Izmir MUflUsu" Rahmetullah Efendi 
ayaga kalkti. Eliyle hcybelli beyaz sakahni sivazlayip gOstererek: 




NUREDDiN PA?A 

Mill? mucadelenin gergek kahramanlanndan biri. All Kemal Bey'in 

adi bir tertiple ling edilmesi gibi §erefine yaki§mayan bir vak'anin 

cezasmi en cok guvendigi silah arkada§larmin vefasizhk ve 

husumetine ugramak suretiyle cekmi§tir. 



106 



SARIKLIMOCAIIlDLER 



KADIRMISIRO&LU 



107 



"Vali bey! Bu, kammla k.rmiziya boyanabilir. Fakat almmda 
Yunan alcag.ni siikunet ve tevekkiille karsdamig olmanin karasi 
oldugu halde huzur-i Hahiye cikamam." diye bagirarak Vali'nin ce- 
vabini bcklcmedcn toplantiyi tcrketU. Aradan yanm saat ge9mcmisti 
kv, Izmir'm butun camilcrindc scla veriliyor, halka ahvalin fev- 
kaladcligi ilan cdiliyordu. I §tc bu sure tie Yunan 
■sgaiinc ilk isyan bayragim f ckcn kahraman 
Izrmr Muftilsu Rahmctullah efendi olmustur 
Vdayctte vali ve kolordu kumandanlanmn tertiplemis olduklari top- 
lantiya katdan schrin fieri gelenleri honiiz dagilmadan, butUn 
camilcrden ytlksclcn hazin " s e I a » scslcri bu isyanin ilk ve 
azamctli ifadcsiydi. 

Miiftu Rahmetullah Efendi valinin toplantisini protesto ederek 
makamma donuncc ilk is olarak, camilcrdc sela verilmcsini emrctmis 
bir taraftan da adamlanni saga sola kosturarak halki " m a § a 1 1 1 k" 
clencn mahalde yapilacak mitingc katilmaga davet etmisd. 
" R e d d - i 1 1 h a k Ccmiycti" de duvarlara miting afis- 
len asmi§ti. 

Gece yanlarina kadar devam eden " M a s a t 1 i k Mi- 
ting i"nde ilk sozu kendisi alarak halki galeyana getiren heyecanh 
bir nutuk irad eyledi. Zaman zaman heybetli beyaz sakalim islatan goz 
yaslan ve hickmklarla kesilen hitabcsinde, vatan muhabbetinin 
imandan oldugunu, Izmir'in asirlardir " e z a n s e s 1 e r i" 
yiikselen semalarinda kulaklari tirmalayan " C a n s e s 1 e - 
r i"ne kaUanmaktansa screfle olmek ilzere sehadet §erbetini i ? meye 
halki davet etti. Sabaha kadar devam eden bu mitingde ileri gelen bir- 
90k vatanseverie birlikte birkac din adami daha konu§tu. 

Ne yazik ki; mitingin dagdmasini mUteakip gun i§irken isgal 
kuvvetlerinin gcmileri limana girmis bulunuyorlardi. Kolordu, akhji 
emir geregince hicbir mukavemet gostermemck iizere kislasina ?ekil- 
misti. ijgal amnda nhtimda cereyan eden mezalimi ba§ka bir eserimiz- 



de tafsil etmi§ bulundugumuzdan 61 burada bu mevzua girmiyoruz. 

Rahmetullah Efendi, i§galden sonra da hizmetlerine devam et- 
mi§tir. §ehirde Yunan resm! makamlan nezdinde her haksiz fiili pro- 
testo etmis. ve Yunan mczalimini blitUn Diinya'ya duyurmak ifin gay- 
ret ve cesaretle 9ah§mi§tir. Yakalanan Turk fctelerini kurtarmak, 
onlara kefil ve nafaka temin etmek, erkckleri milli kuvvetlerle cete sa- 
va§lanna katilan evlerin ia§c ve her tlirlll ihtiya9lanna kojmak gibi 
ger9ek bir karaglin dostu olarak her ycre hizir gibi yeti§mi§ti. Bugiin 
Izmir'de "Hatuniye Camii "nin yamndaki evi, hall o 
giinkii hatiralariyle oldugu gibi dupnaktadir. Hayatta sadece yan 
meczube bir kizi vardir. Her ramazan bu evi bir defa a9arak btttiin din 
adamlanni davet edip babasmin ruhu ifin ziyafet vermektedir. 

Izmir "Miidafaa-i Hukuk-i Osmaniye 
K o n g r e s i"ne katdan kahraman din adamlanmizdan biri de De- 
nizli Muftusu Ahmed Hulusi Efendi'dir. Kongrenin en faal murah- 
haslarmdan biri olan bu miibarek din adamimn kongreden sonra da de- 
vam eden bu bolgenin en onemli 9ah§masini te§kil eden hizmetlerini 
miistakil bir bahis halinde biraz ileride nakletmi§ bulundugumuzdan 
burada aynca iizerinde durmuyoruz. Sadece §u kadarim soyliyelim ki; 
15 Mayis 1919'da vaki Yunan i§gali ilzerine, dii§man kuvvetlerinin Us- 
tiinlugii mevzuubahis olmaksizin vatan mildafaasinin farz oldugu hu- 
susunda bir "Fetva" tanzim ederek Anadolu'nun her tarafina ula§tinl- 
mi§tir. Bu, Tiirk kurtulus, sava§imn ilk fetvasidir. 

BURHANtYE MUFTUSU MEHMED MUHlP BEY 



Mehmed Bey adiyla tamnmis. olmasindan da anlasdacagi iizere 
ilim ve irfan kadar aile niifuzu bakimmdan da"Burhaniy e"nin 



61 - Bkz: Kadir MISIR06LU - Turk'iin Siyah Kitabi (Yunan 
Mezalimi) - Istanbul 1 966, (Onidordiincu baski 1992) 



108 



SARIKUMOCAHlDLBR 



ileri gclcnlcrindcn biriydi. Bu ytlzdcn ulema igin kullamlmasi an'ane 
olan " E f e n d i" lakabi yerine " B c y" diyc anihyordu. Izmir 
Kongrcsi'nc kalilarak en heyecanh konu§malan yapan sankhlardan bi- 
ri dc bu zatti. Kongredc alinan kararlar gcrcgince, Burhaniyc'ye doner 
donmcz Kuvva-yi Milliyc Te§kilali'ni kurarak muhitten asker topla- 
maya ba§ladi. Zcngin bir insan oldugu i9in bu askcrlerin silah ve 
iasclcrini de ckscriyctlc §ahsi kescsinden karsdiyordu. Bu suretle kur- 
dugu silahh miifrcze ilcHavran, Edremit vc Ayvalik 
havalisindc Yunan kuvvctlcrinc kar§i basanh 9cte muharebeleri ver- 
mistir. Kurtulus savasmin zafcrle sona crisine kadar silahi elinden bi- 
rakmiyan Burhaniye Miiftiis'u, Iloca Mehmed, Muhib Bey, civar 
halkini vc askcrlcri galcyana gctircn coskun vaazlan ve bir dclikanh 
gevikligiylc en On safla dtismana saldin§iylc gcrcek bir kahraman ol- 
dugunu ispat ctmis miMrck bir ilim adamiydi. Ege Bolgesi'ndeki - 
Kuvva-yi Milliye hcyctlcrinin mahalli muftuler, vaizler ve ileri gelen- 
ler tarafmdan kurulup harekctc gegmesinde ir§ad ve ikazlari kadar 
maddi yardimlariyle de amil olmu§tur. Izmir Kongresi'nden baska ; 
E g e ' d c toplanan digcr kongrelcrdc dc "Burhaniye M u - 
r a h h a s 1" sifatiyla bulunmus. ve cok ehemmiyetli bir rol ifa eyle- 
mi§tir. Bilhassa Balikcsir ve A 1 a § e h i r kongrele- 
rindc en faal ve heyecanh murahhaslardan biri olarak. temayiiz 
etmi§tir. 62 



EDREMIT MftFTCSU HAFIZ CEMAL EFENDl 

Izmir "Mudafaa-i Hukuk-i Osmaniye 
K o n g r e s i"nc katdan din adamlari arasinda en heyecanh ve yol 
gosterici konusmalardan birini yapan diger bir murahhas da merhum 
Edremit Muftiisii Hafiz Cemal Efendi idi. Kongrenin dagilmasin- 

62 - Fazla bilgi igin, Bkz. Balikesir ve Ala§ehir Kongreleri ve Ha- 
cim Muhlddin Qarikli'nm Kuvva-yi milliye Hatiralan - Ankara 1967. 



KADlRMISlROOLU 



109 






dan sonra Edremit'e gclmi§, mahalli MUdafaa-i Hukuk-i milliye te§- 
kilatim kurarak harekctc gecmisti. Edremit ve havalisinde tesirli vaaz 
ve ir§adlanyla lopladigi kuvva-yi milliyecilerle bir miiddet " c e t e - 
c i 1 i k" yaparak Yunan ejkiyalarmi durdurmaya $ali§hu$Q, I§gal si- 
rasmda yarali oldugu i?in kagamami§, Edrcmit'le kalmi§ti. Orasi da 
i§gale ugraymca mahalli Rumlar'dan O'nun daha onceki faaliyetlerini 
ogrenmis. bulunan dil§man kendisini iskence altmda sehid etmi§tir. 

TiRE MUFTUSU SUN'ULLAH EFENDl 

Tire Miidafa-i Hukuk-i milliye teskilaumn kurucusudur. I§galden 
evvel halki mukavemete sevkeden vaazlar vermi§tir. Tire'nin i§gali es- 
nasinda esir edilerek sQrgunc gonderilmi§tir. Zaferden sonra esirler 
miibadele edildigi zaman kendisinin iade edilcn esirler arasinda mev- 
cud olmadigi gorulmu§tiir. Yunan palikaryalarimn esirlere nasil 
muamele ettigini bilenler igin bu normal bir §eydir. Kimbilir merhum, 
hangi esir kafilesinin sadist hislerinin tatmini igin canice dograyan bir 
Yunan palikaryasinin eza ve cefalariyla sehadet serbetini icmi§tir. 

MANISA MtlFTUSU ALiM EFENDt 

Manisa muderrislerindcn Mehmed Arif Efendi'nin oglu oldu- 
gundan muhitince " H c a z a d e" lakabiyla anilmisur. Impara- 
torluk zamamnda yiiksek bir ilim ve kiiltur merkezi olan Manisa'da 
muhtelif hocalardan ilim tahsil eylcdikten sonra 1328 tarihinde imti- 
hanla miiftii olmu§tur. 

Yunan palikaryalarimn mamur Ege sehirlerini yagma, namusa te- 
caviiz v.s. suretiyle i§galleri sirasinda da Manisa Miifttisii idi. Manisa 
ve kazalarina §amil olmak lizcrc " C c m i y. e t - i 
Is .1 a m i y e " adiyla bir cemiyet kurarak (aaliyete gegmistir. Bir- 



no 



SARIKLIMOCAHIDLER 



h 



90k ycrlerdc Mudafaa-i Hukuk Ccmiyctlerinden Once ayni maksadla 
bBylc cemiyetlcr kurulmu§tur. Bunlar daha ziyade Erzurum Kongre- 
si'ndcn sonra MUdafaa-i Hukuk-i Milliye ismini almislardi. Biitiin bu 
ccmiyetler Sivas Kongrcsi'ndcn sonra "Anadolu ve Rumeli MUdafaa-i 
Hukuk-i Milliye Ccmiycti"nc inkilap etmi§ ve bu suretle daha dogru 
bir tabirlc bir nam ve merkcz altinda birlesmiskrdir. Ancak bundan 
sonradir ki, TUrkiye BQyQk Millet Meclisi safhasina ge^Icbilmistir. 

Bu mahalli mukavcmct ccmiyedcri Tilrk kurtulus savasimn temel 
taslan olup hcmcn her yerde bOyle mtlftO ve v&zler larafindan kurul- 
mu§lardir. Manisa Cemiyct-i Islamiycsi'nin basmda da Manisa Miif- . 
tiisii Alim Efendi bulunuyordu. Aynca mUlhakattaki subeleri tesis j 
ve idare cdenler de buralarm mUftiileriydi. Bunlar, biraz evvel hizmet- 
Icri nakledilcn Rahmetullah Efendi'nin rcisligi altinda toplandilar. 
Hepsi dokuz muftuydil. Heyecanh bir mUzakere ile i§gali " § e r i - 
a t" muvacehesinde bir hUkme baglayan bir " F e t v a" hazirla- 
dilar. Bu fetvada Yunan i§gal ve mezaliminin haksizligi belirtildikten 
sonra buna karsi fiili mukavemctin, yani "cihad"in farz oldugu bildiril- 
mekte idi. Hatta Yunan eskiyalariyle birlikte bu i§gal ve mezalime 
kar§i acz icinde yQzen Ferid Pasa HUkumcti de tel'in edilmekteydi. 

Izmir Miiftiisu Rahmetullah Efendi tamamen mutabik oldugu 
bu fetvayi imza etmemisti.(>ku i § gal makamlariyla hergun temas 
suretiyle her basi derde girenin imdadina yetisiyordu. Bu yiizden mu- , 
hittc kendisini itham cdenler dc olmusm. Fakat zaferden sonra, tzmir'e j 
ilk giren Nureddin Paga'nin §ahadetiyle O'nun el altindan Kuvva- yl | 
milliye ile temasta oldugu ve 90k fedakarane ve tehlikeli bir milH hiz- I 
met ifa eyledigi anla§dmi§tir. 

Nitekim basta Manisa Miiftiisii Alim Efendi olmak uzere bu 
fetvayi imzalayan dokuz mUftUnUn hepsi de Yunan makamlan tarafin- 
dan idama mahkum edildilcr. O giine kadar mahalli Fransiz tren me- 
murlari vasitasiyla Yunan Mezrdimi'ni butun Dunya'ya duyurmak ve J 
i§gal kuwetleri nczdindcki ccsurane protestolariyle mezalimi onleme 




ill 



MANlSA MClFTUSO ALlM EFENDI 

ye 9alismak gibi cidden vatanpcrverAne hizmetler ifa eden Alim 
Efendi aruk Manisa'da barinamayacagini anlami§ti. Fransizlar bir 
gun kendisine haber gOndererek O'nu ancak bir saat daha muhafaza 
edebileceklerini, bu muddel i9inde mutlaka ka9masmi bildirmi§lerdir. 
Fransizlar Yunan eskiyalannm akillara durgunluk verecek derecedeki 
vahsetlerinden neiret etmektc olduklanndan boyle vatansever kimselc- 
ri icab ettik9e koruyorlardi. Onlarm Once Akhisar'a daha 



112 



SARlKUMOCAHtDLER 



sonra da Bahkcsir'c gidcn mcrhum, oralardaki Kuv'va-yi milliye faali.- 
ycllcrinde dc canla bajjla 9ahsmi§tir. Daha sonra Istanbul'a giden 
Alim Efendi bir dostunun cvinde saklanmis. ve ancak Ferid Pasa'nin 
Sadarct'tcn aynlmasindan sonra gikan aflan istifade ederek ortaya 91- 
kabilmi§tir. 

Dcgerli bir ilim vc mUcadcle adami oldugu kadar da san'atkar 
ruhlu bir insandi. M. Cagatay Ulusoy'un "Manisa Onluleri" isimli 
cscrindc 90k kudrctli bir sair vc bcstckfir oldugu bildirilmekte ve eser- 
lcrindcn misallcr vcrilmcktcdir. ibniilemin, Mahmud Kemal Bey 
mcrhum da boylc kiymetli bir san'atkann cscrlerini dinleycmemis. ol- 
masini cscfle ifadc ctmcktcdir. 63 

Zafcrdcn sonra Manisa'ya gclerck tckrar miifiiiliik makamina otur- 
mu§ ve bu vazifcdc ikcn 1 345 ( 1 929) da vefat etmjtir. Cok kiymetli ki- 
laplarim" Muradiyc Kutiiphanes i"nevak- 
fcLmi§tir. 

KIRKAGAC MUFTUSU HACI RiP AT EFENDI 

Manisa MiiftiisU Alim Efendi'nin fetvasini imza edenlerdendir. 
Ayvalik Ccphes i'ndc fiilcn harbc katilmis. ve esir dii§mu> 
tur. Esirlcr ilc birlikte " A t i n a" ya gotiiriilmtis. vc hapsedilmi§- 
tir. Gayet zeki bir insan olan Miiftii Haci Rifat Efendi hapishanede 
esirlcrin Rumca bilcnlcrindcn bu dili kisa zamanda ogrenmis. ve bu su- 
rede saf bir gardiyani kcndisinin aslen rum oldugu halde yanh§hkla 
hapscdildigi bcyamyla kandirmak sureliyle ka9maga muvaffak olmu§- 1 
tur. Papaz kiyafctinc gircrck Once " P i r e" ye oradan da cnemleke- ; 
tine dOnebilmi§tir. " T i r e" ye gelir gelmez, gOnulluler toplayarak ' 
tckrar cepheyc gitmis, vc kurtulu§a kadar hizmetine devam etmi|tir. 
Vefat eyledigi 1939 sencsinc kadar Tire Muftulugu'nde bulunmustar. 
Aslen Akseki'liydi. 1 



63 - Ibniilemin Mahmud Kemal (NAL - Ho§ Sada, sh. 64 



113 



TURGUTLU MUFTUSU 
HASAN BASRt EFENDl 

Manisa Cemiyeti Islamiyc'sinin Turgutlu §ubesini kurarak faaliy- 
ete gc9mi§tir. Hcyccanh vaazlariyla halki Kuvva-yi milliye etrafinda 
birlik ve beraberligc sevketmi§tir. MiiftU Alim Efendi ve arkada§lari- 
nm tanzim etmi§ olduklari fetvaya imza koyanlardandir. Aslen Serez- 
liydi. Zafere kadar Egc BOlgcsi'ndeki fiilf mticadelcde vazife almi§ ve 
canla ba§la 9ali§mi§tir. 

HAVRAN MUFTUSU HAKKI EFENDl 

Fatih dersiamlanndandir. t§gal sirasinda Muftii degildi. Vaizlik 
ve muderrislikle me§guldu. Yunan i§gali iizerinc "Ayvalik 
C e p h e s i"nde ba§layan ilk mill! harekctc katilmi? halka ve askerle- 
re kar§i vaaz ve ir§atlanyla tc§viklcrde bulunmu§tur. Havran'in yerlisi- 
ydi. Istiklal madalyasiyla.tallif edilmi§ olan sankh kahramanlardandir. 
Zaferden sonra da uzun yillar muammcr olmu§ vc 1963 senesinde ve- 
fat etmi|tir. 

17 Mart 1335 (1919) tarihindc Izmir'dc toplanan "Miidafaa-i 
Hukuk-i Osmaniye Kongresi"nc katilan din adamlannin bu hizmet- 
leri naklettiklerimizden ibaret degildir. Izmir'in civanndaki biitlln kaza 
ve vilayetlerindeki muftii, vSiz ve mUderrislerin katildigi bu kongre 
Nureddin Pa§a'nin yukarida zikredilen bcyanindan anla§ilacagi iizere 
farik vasfi itibariyle bir "Din Adamlari Kongre- 
s i" sayilabilecek bir mahiyet ta§iyordu. Binacnaleyh bunlarm hepsi- 
nin tespiti mumkiin olamadigi gibi hizmctlcrinin hikSyesi de pek tabiT 
imkansizdir. Bu sebeple Kurtulu§ Sava§inin en harekcdi ge^tigi bolge 
olan Ege'de faaliyet gostercn din adamlarmdan Ornck olarak bir ka9im 
daha zikredelim: 



114 






BlR KAC ORNEK DAHA: 
MLFDERRiS GOZLUKLU HAFIZ ALt EFENDi 

Bu /.at Yunan isgaline tckaddilm cden giinlcrde Izmir'de talebe 
okuimak a i me§guldu. %ftl sirasi „da » E§ refpa§a'' semtinde bizzat tes- 
k 1 cylcd.g, b,r pete ,le bliyuk hizmctler ifa cylcmistir. Kuvva-yi 
m liyoclcidcn sik s,k csir dlfgenlere nafaka vc kefil te'min ctmek ve 
cvlcnmn crkcgi Yunan palikaryalan ilc savasan cetelcrc katilrmg bulu- 
nan a.lclcnn gcyim, hastahk vesair isieriylc me 5 gul olmak gibi buyuk 
birkaragUn dostu olarak Izmir MUftusfl Rahmetullah Efendi'nin em- 
nndc sayisiz hizmctler ifa cylcmi§tir. 

MUDERRtS HOCA §UKRU EFENDt 

Bu zat da Burhaniyc'de talcbc okutmak ve halki irsad etmekle 
mesgulken vatanm Yunan isg&i tehlikesine ma'ruz bulundugunu go- 
runce rahlcsini terkcdcrck silahim alip harekete gecmistir. Martini 
omuzunda capraz bir surcttc asil. oldugu halde Ayvalik Camiler'inde 
heyecanl, vaazlar ve halki aglatan telkinlerle askcr toplayarak cepheye 
igum Yunan isgaline kars. ilk defa Ayvalik cephesinde elde edil- 
mis bulunan muvaffakiyctlcrdc bu mcrhum hoca efendintn cok buyuk 
birhisses. bulundugunu kaydetmek lazzmdir. Gercekten ihuyarligma 
ragmen biiyCik bir enerji ile diisman kuvvetlerinin icine kadar sarkan 
akinlari idare ediyor, yasi ve mehabetli sakah ile etrafmdaki gen? cete- 
Cjlerrco § turuyordu. Ne yazrk ki; bu tehlikeli akmlardan birinde esir 
olmak tahhsizligine ugram.st.. Yunan palikaryalan dogup buyudugii 
c-z m*mwm* etmekten baska bir gOnata olmayan bu mubai 
ve pirifam ahuyar din adatmna, abl ve havsala almayacak olctide eza 



KADlRMISIROGLU 



115 



ve cell etaler. N.hayet kendisine reva gorulen ag.r hakaretlere taham- 
mul edemeyerck Yunan eskiyalan tarafindan tikildigi zindanda kendi- 
sine inmc inmek suretiyle sehadet serbetini icmijtir. 

MUFTU ABDULHAMlD EFENDt 

Fatih dcrsiamlanndandi. Manisa muftUsii Alim Efendi'nin hak- 
kmdaki idam karan sebebiyle kacmasmdan sonra O'nun yerine mflfttt 
oImu§tur. Daha Once asil memlekcti olan " M a n a s t i r" da 
mUftuluk yapmaktaydi. Kendisi orada ilim ve ahlakiyla mUslim ve 
gayr-i mushm herkesin hiirmet ve itimadim kazanmisti. Hemserileri- 
mn naklettiklerine nazaran S.rp krah, Manastir'a geldiginde hie bir hi- 
nstiyan dostunun einde kalmaz, Muftu Abdiilhamid Efendi'nin evin- 
de misafir olurmus. Bu derece say.hp sevilmesine ragmen, diisman 
bayragi altmda yasamaya tahammiil edemiyen Abdiilhamid Efendi 
hur Turkiye'ye hicrct ederek Manisa'da yerlesmisti. Talihe bakaniz ki- 
aradan birkac yil gecmeden burasi da i 5g ale maruz kalmistir. Isgal si- 
rasinda Dar-UI Hilafe Medrescsi'nde talebe yetistirmekle mesgul bulu- 
nuyordu. Manisa Muftusu Alim Efendi'nin yukaridaki bahsi gecen 
faaliyetleri dolayisiyle kacmasi iizerine O'nun yerine gecince, aynen 
selefimn yolunda yiirumiistur. Bu sirada mahalli mukavemet tes- 
talattan halinde baslayarak, bttlge kongreleriyle giigide umumilesen 
Kuwa-yi Milliye tesebbusleri lehinde vaaz ve irsadlarla halki tenvir 
etmi§tir. 

Onun miiftiiliigu zamaninda cereyan etmis bir hadise vardir ki 
cidden son derece cesur bir insan oldugunu gOstermektedir; Izmir 
Rumlan nin fitne kumkumasi ve azih Turk dusmam reisleri Metropolit 
H,r.so S tomos, Ege Bolgesi'nde belli bash camileri kiliseye cevirmek 
ifin harekete gecmisti. Yunan isgaiinin hentiz devam edip etmiyecegi 
bile belli degilken alelacele bir cok camileri yakip y lk mak kSfiidegil- 



116 



SARlKUMOCAHlDLKR 



mi? gibi, bir clc bunlann en chcmmiyctlilerini kiliscye cevirmek iizere J 
alcakca bir i§c te$ebbus cdilmi§ii. O'nun Manisa'daki vckili de kendif 
admi ta§ryordu. Birgtin Manisa Rumlan, Ulu Camii bu Mctropolit ve- 
kili Hlrisostomos nczarctindc tahliycyc basjayip kilisc haline getir- 
mcyc girismisjerdi. Bunu kendisinc habcr vcrdiklcri zaman Miiftu 1 
Abdiilhamid Efendi, talcbclcrinc dcrs okutmakla mesguldii. Bu du- 
rumu ttgrcnincc yiizii iman asabiyctinden kipkirmizi oldu. Dcrhal der- 
si kesti vc yanindaki 30-40 mollasini da alarak bir niimayis havasiyla I 
Ulu Camic yollandi. ElrafUm gOrenler dc durumun fcvkaladeligini his- : 
sedcrck kendisinc katdmis vc gilgidc kalababklasan bu kafile bir prof 
tcsto y(iruyU§U manzarasi kazanmi§ti. Camiyc gclindigi zaman Mctro- 
polit Vckilinin nczarctindc birkac Yunan askcrinin murdar ayaklanylaj 
hah vc kilimlcrin Uzcrindc dolasmakia vc duvarlardan cedfu yadiganj 
hat san'atmin ncfis omckleri olan ayct-i eclile Icvhalanni indirmcktej 
olduklanni grjrdiilcr. MiiftU Efendi avazi piktigi kadar bagirarak yarali 
bir kaplan gibi kiikrcdi: 

"-Utanmaz misin be adam!...Yillardir adalct ve semahati sayesinl 
dc huzur icindc yasadigm bu millctc karsi bOylcsinc bir nankorllik vel 
hiyanctin cezasiz mi kahr zanncdiyorsun. Yazik ki; bir din adamisinj 
Bu zulum vc §cnaatin Unciiliigiinii yapmak ruhantligin §amndan mi- ; 
dir? Diinya'nin ncrcsindc Musliimanlar'in incil'c hakaret ettigini g5r- 
dun? Butun D.Unya'ya hiikmedcrken bile size vc dininize karsi gOster- 
digimiz adalct vc miisamahaya mukabcleniz bu mudur? Fakat §unu iyf] 
bill Allah sana 5yle bir bcla vcrccck, tiyle bir bcla vcrccek ki, cesedinf 
sokaklarda kokacak vc ona hie kimsc yakla§amiyacak..." 

Abdiilhamid Efendi, soylcndikce co§tu, co§tukca sflyledi. Met- 
ropolitin eli ayagi titremege ba§ladi. Nihayet bu i§ten vazgecerek^ 
camii lerketti. 

• .Gercekten bu hain mctropolit vekili birkac gun sonra normal birl 
ecel ile geberdi. Yunan isgal Makamlan aralarinda gecen bu hadisej 
dolayisiyle muftUnun de cenazedc bulunmasi icin tazyik ve israr etti- 



KADlRMISlROOLU 



117 



ler. Muflu de gitmemek icin diretti. Yunanhlar O'nu r3zi elmek icin 
halka zulumlerini arllirdilar. Bu surelle ccnaze U9 gun bekledi. Artik 
kokmaya ba§Iami§ti. Yunan i§gal makamlannin maksadlari MuftUyu 
de cenaze mcrasiminc i§tirak cttirmck suretiyle rcsimler cekmek ve 
hayatin artik normalc dttndUgU hususunu ispat icin bunlan propaganda 
vasitasi olarak kullanmakti. Halka eziyeti arttirmalan uzerine 
[ cenazeye katilmaga kerhen karar veren MiiftU Abdiilhamid Efendi 
bir §art ileri surmu§tur: Cenazeye bir heyet halinde katilacak ve bu he- 
yet hristiyanlardan otuz adim bnde gidecckiir. l§gai halinde bile izzet-i 
islamiyeyi korumadaki hassasiyete bakiniz? I§gal kuvvetleri bu teklifi 
mecburi olarak kabul ettilcr. CUnkU MiiftU Efend'i'nin ihtar ettigi gibi 
artik Metropolit Vekili'nin cesedi iyice kokmaya ba§lami$u. 

Muftu Abdiilhamid Efendi hergUn biraz daha artan Yunan tazy- 
ikleri kar§isinda cali§amaz hale gelmi$ti. Buradan kacarak Once Istan- 
bul'a oradan da asil memleketi olan Manastir'a gitti ve orada vefat etti. 

MUDERRlS HACI HILMt EFENDI 

Manisa'da muderrislik etmekle me$gul bulunan Haci Hilmi 
Efendi de, milli Kuvvetler lehinde ve Yunan i§gali aleyhinde heye- 
canh vaazlar verdi. Bu maksadla Ege §chir ve kasabalannda dola§ti. 
Nihayet katildigi askeri harekatta esir dUserek Atina'ya siirgiln edildi. 
Burada esirler kampmda iken Yunan resmi makamlariyle temas 
imkani buldu. Ciinkii ana dili gibi Rumca biliyordu. Onlara ate§in bir 
nutuk irad ederek hapishanede gordugu mezalimi bUtUn dehsetiyle 
hikaye etti. Kadim Yunan medeniyeti ile bu zuliim ve iskencelerin na- 
sil telif edilebilecegini sordu. Bu suretle Yunan idarecilerini mahcub 
cden Haci Hilmi Efendi'nin hatirma bircok sivil mevkuf serbest bira- 
kilmi§nr. Kurtulur kurtulmaz Manisa'ya gelen ve tekrar milcadeleye 
ba§layan Haci Hilmi Efendi, zaferc kadar hizmet ve faaliyetlerine 
devam etmisti. 



118 



MUDERRtS HOCA OSMAN EFENDl 

Yunan i§gali ba§ladigi zaman Havran'da talebe yeti§tirmekle 
me§guldil. Dtlsmamn i§gal ve mezalimi kar§isinda dersi terkederek fi- 
ilt mUcadelcye girismis. ve Kuvva-yi milliye lehinde heyecanh vaazlar 
vermisU. 

MUDERRtS ALt EFENDl 

Nureddin Pa§a'nin Izmir'dc topladigi kongreye Izmir murahhasi 
olarak kaulan din adamlanndan biri de bu zattir. Izmir'de Faik Pa§a 
Medresesi mUdcrrislerindcn olup, dcrs okutmakla me§guldii. Izmir'in 
vaki olan isgali Uzcrinc dcrsi, talebeyi terkederek cetelerle birlikte 
silah ku§anip muharcbelere igtirak cunis. ve hizmetlerine zafere kadar 
devam etmi§tir. 

ISTANBUL MlTlNGLERl 

Izmir'in i§gali Tlirk Milleti'ndc deh§etli bir 50k tesiri hasil etmi§ti. 
Biitiin vilayet ve kazalara telgraflarla doyurulan aci haber her yerde 
halki galeyana getirmi§ti. Mondros Miitarekenamesi'ni suiistimale 
musait bir iislupla tanzim ctmek surcliyle Paris'de kararla§tirilmi§ bu- 
lunan Anadolu'nun taksimi cmcline hile ile ula§mak isteyen namerd 
ve sozde biiyiik garp devlcllcri §nnarik Yunan palikaryalanni bu mak- 
sad i?in ma§a olarak kullanmaya ba§hyorlardi. Fakatezelden tiyneti . 
bozuk olan Yunan e§kiyalari murdar ayaklarini tzmir'de miibarek va- 
tan topragma bastiklari andan itibaren Sdi capulculuk ve sadist i§kence 
ve katliamlarda akillara durgunluk verecek kadar ileri gittiler. Bu zu- 
lunilerin ekserisi kendi dinda§ ve hamileri tarafindan raporlar halinde 



KADlRMISlROftLU 



119 



tespit edilen feci tablolanni yukanda da bahsi gecmi§ olan bir baska 
kitabimizda tafsilatiyla yazmi§ bulundugumuzdan burada bu zulUm ve 
hiyanetler tizerinde durmuyoruz. 

MUhim olan bir cihet varsa, Izmir'in i§galiyle ayni anda ba§layan 
"Yunan Mezalim i"nin milll ruh ve heyecanimizi ka- 
bartip ta§irarak bizi birlik ve kurtulu§ hamlelerine dogru itmi§ olmasi- 
dir. Bu sebcple Izmir'in i§galini takibcdcn gllnlerde her tarafta miting 
ve protesto gOstcrileri tertiplenerek i§gSle kar§i mukavemet ve birlik 
fikri telkin edilmi§tir. 

Yunan palikaryalarinin, zulUm ve vahsetleri, memleket dahilinde 
kadar derin akisler uyandirmiju ki, Kiitahya'da bu protesto mitingle- 
rinden biri icra edilirken gayr-i mtislim tebaanin bile kudurgan Yunan 
siiriilerine lanetler yagdtrmak suretiyle nefretlerini izhar ve ifadeye 
mecbur olduklari goriilmtistllr. M 

17 Mayis'ta Universite ve Yiiksek Mcktebler'in talebeleri dersle- 
rini boykot ederek Universite salonunda toplandilar. Bu toplantida bir 
protesto mitingine karar verildi. 

Ilk miting 19 Mayis'ta Fatih'de Belediye'nin oniinde yapildi. Bii- 
tiln esnaf diikkanlarini kapiyarak miting meydamna ko§tu. Istanbul'un 
gene ve kultiirlu hanimlari, siyah car§aflarim giyerek, yuzlerine pece- 
lerini ortiip, yakalarina da siyah yazilarla " Izmir Turk 
K a 1 a c a k t 1 r" ibaresi yazih bir rozet takip miting sahasim dol- 
durdular. Bazi ku§ beyinlilerin kadinin mesturc oldugu takdirde, me- 
deni cesaret sahibi olamiyacagini soyleyip yazmalan kar§ismda bu, 
gercekten hanimefendi Miisliiman -Turk kadinlarini rahmet ve min- 
netle hatirlamak ve yadetmek isterim. 

§air Mehmed Emin Bey, Profesor Sel^haddin Bey, Hiiseyin 
Ragip ve Halide Edip Hanim gibi kimselerin konujtugu bu miting, 



64 - Bkz: Prof. Tayyip GdKBiLGiN, 

Ankara 1959, sh. 88 



Milli Mucadele Ba§larken 



120 



SARIKLIMOCAHlDLER 



KADlR MISIROGLU 



121 



Istanbul protcsto miiinglcrinin en muhimlerinden biridir. Sadece bu 
mitmgde degil, Islanbul'da yapilan diger protesto mitinglerinde de hal- 
ki harckcte gecirmek ve suurlandirmak icin kullanilan en muessir un- 
surdint hcyecandi. Bundan baska matbuatta cikan vatansever Turk ya- 
zarlanmn makalclcri dc din! heyecan vc suura istinad ediyordu 
Suleyman Nazif Bey, bir makalesindc :"Dort yiiz yildan bcri Ezan-i 
Muhammedi ve Turk topundan baska bir sey duymayan Istanbul Uy- 
kudan UyanL." diyc fcryad ediyordu. Bu mitinglcr Islanbul'da tic' yer- 
de yapilmistir. "Fatih, Kadikoy" ve "Sultanah- 
m e d " . Bunlarin hepsinde de, hatipler din! heyecani kullanmak ve 
halkin inancina hitap etmek suretiyle konustular. Hatta dinle fazla 
alakasi bulunmayan veya bOyle olduklan sonradan anlasilmis bulunan 
kimsclcr bile bOylc harekct etmislcrdir. Bunlarin en fazla alki§ toplay- 
an heyecan kasirgalari yaratan ifadeleri, dini bir muhteva ta§iyan cum- 
lelcriydi. Bu mitinglerdc asagi yukan bas rolde gorUlen Halide Edip 
(Adivar) daha sonra donmeliginin icabi olarak din adamlanna en cir- 
k.n bir iftira olan " V u r u n K a h p c y e" isimli eseri yaz- 
mak suretiyle bu mevzudaki hakikati tersyiiz etmis olmasi- 
na ragmen kendisi de muessir bir silah olarak tamamen dini 
heyecani kullanmisti. Bunu, O'nun agzmdan dinlemek, 'Vu- 
run Kahpeye"deki iftirayi kendisine ? iiruttiirmek bakimmdan 
yerinde olsa gerektir: 

"...Bu miting de, Fatih mitinginin hemen tekranndan ibaretti. Bu 
aylar benim icin daima acikta konu§makla ge ? ti. Fakat o ayin daha 
sonraki cuma giinil Sultanahmed Mitingi oldu. 

Bu, 6 Haziran 1919'a rastlar. Sultanahmed Meydani'na Fuad Pa- 
§a Tiirbesi sokagindan girdim. Yanimda kac kisi vardi, beni kirn go- 
turiiyordu, bilemiyorum. Kalbim o kadar atiyordu ki, yurUrken sallani- 
yordum. Fakat meydanin basina gelip de kalabahgi goriince, bana 
sukunet geldi. Sultanahmed Camiinin minareleri mavi bosluga 
yiikselen Hani bir sanatkann elinden gikmig beyaz ney'Ier gibiydi 



Minarelerin dar gerefelerinden siyah bayraklar havada dalgalam- 
yordu. CAmiin oniinde, yerde, yiiksek bir kiirsii vardi. da siyah 
bir ortliyle kaphydi. KlirsUnUn onilndc Wilson'un onikinci prensibini 
temsil eden bir yazi vardi. Sade meydan degil, ta Ayasofya'ya kadar 
insan doluydu. Halk o kadar sikismisu ki, hareket edemiyeeek bir hal- 
de idi. Askerler, kalabahgm iki ylizbin ki§i oldugunu sOylUyorlardi. 

Bu kimildanamiyacak kadar sib olan kalabaliktan ba§ka, camiin 
demir parmakhklari, damlar, cami kubbeleri dahi insanla doluydu. Na- 
sil o kQrsiiye yakla§abildim farkinda degilim. Iki yanimda, iki onilmde 
dort siingillU asker, bana yol aciyordu. Bunlarin gosterdigi bir kardes. 
sevgi ve itinasini omrUm oldukca unutmayacagim. Acaba, bunlarin 
beni oraya gotQrmeleri istenmij miydi? Yoksa, kendi kendilerine mi 
gelmi§lerdi, bilmiyorum. KOrsuniln OnUne geldigim zaman hayatimin 
en Onemli dakikalanndan birini yasadigimi hissettim. VUcudumun her 
zerresi elektriklenmis. gibiydi. Bu hal herhangi bir zamanda beni der- 
hal Oldiirebilecek kudretteydi. Fakat o an benim icin unutulmaz bir 
tecrilbedir. Ciinku hie sesi cikmayan bu iki yiizbin ki§inin istirabini 
bana a§ilamisu. 

Inamyordum ki, Sultanahmct'teki Halide, hergiinkli Halide de- 
gildi. Bazan en miitevazi ve taninmami§ bir insanm biiyiik bir milletin 
buyiik idealini temsil edebilecegine inamyordum. giinkii Halide'nin 
kalbi butiin Tiirk kalblerindcn gelen hisle atiyor vc Halide'ye gelecek 
yillann faciasini duyuruyordu. 

Minarelerden gelen seslere, kalabahk arasindaki yiizlerce 
ulema, musliimanhgin bir nakarati olan "Allahii Ekber, Lailahe 
illallah, vallahu Ekber, Allahu Ekber VelillAhilhamd" ile bu sesle- 
re katihyordu. Halide, bu harikulade teraneyi dinlerken, kendi ken- 
dine sunlan soyliiyordu: 

"insanlarm kardegligini ve ban§mi ifade eden islamiyet 
ebedidir. Batil inanelar ve dar goriisjer Islamiyeti degil, Allahtan ge- 
len gercek IslSmiyet. Ben bugiin O'nun en yiiksek noktasmi ifade et- 



122 



123 



SARlKLIMOCAHlDLBR 



megc mccburum. TOrkiyc, benim zulme ugramis. millelim de ebedidir. 
O, fltcki milletlerde olan kusur ve fazileUere sahip olmakla beraber, 
hie bir maddi kuwctin yok edcmiyccegi mancvi bir kudrete de sahip- j 
tin Ben bugUn O'nun zirvesini anlalmali, insanhgm karde§ligini ifade I 
eden ruhunu vermege cahsmahyim." 65 

"...Burada hatiratimi tekrar birinci sahsa ceviriyorum." 
Kiirsuniin merdivenlerinde ye?il sarikh bir adam oturu-, 
yordu. Alelade, Anadolu'lu bir hocaydi. Top sakallanndan j 
a 9 agiya dogru goz ya 9 lan akryordu. "Halide Hanim Halide 
hanim, k IZ im" diye aghyarak ellerimden yakaladi. Ben onui 
kUrsiiniin merdivenine oturtarak, yanina ili 9 tim. Ihtiyar, 
ba?i ellerimin ustunde, aglamaga devam etti. Ben de aghyor- 
dum. Pakat arkasim ok?ayarak yukansini gosterdim: "Giti 
dua et"dedim. O da yukari fikarak, kiirsiiden Turk9e olarakj 
memlekete dua etti ve bu suretle miting sona erdi. 66 

Istanbul gibi diger bircok vilayetlerde de bbyle mitingler ve pro-i 
testo gOsterileri tertiplcnmi§ti. Bu mitinglerde suurlandinlan halk herj 
tarafta taarruza ugrayan vatanin kurtanlmasi icin fiili miicadeleye gi- 
ri§mi§tir. Bu miicadelclere Ankara'da milli Meclis'in acili§indan sonra .| 
kurulan muntazam ordu birliklerine kadar her cephede devam edilmisj 
ve Tiirk Kurtulus. Sava§i'nin t "Kuvva-yi Milliye Devri" dedigimiz, bir'] 
nevi destan devri ya§anmi§tir. Bu miting ve protesto harekeUerinden, : 
mahalli mukavemet te$kilatlari, bunlardan da Erzurum, Balikesir yj 
•Sivas Kongreleri dogmu§tur. Bu kongreler Ankara'daki fiili 
miicadelenin temelini teskil ederek vatanin kurtulu§unda en mUessir 
bir knil olmu§lardir. 



^ 65 - Halide Edlp AD1VAR - Tiirk'un Atesle Imtiham - Istanbul 
1962, sh. 26 

66- Halide Edip ADIVAR: a.g.e. sh. 32 



ERZURUM KONGRESi 



Vatanin i§gaMi tchlikesi kar§isinda bastoyan mahalli mukavemet 
hareketlerinin en Onemlilerinden biri Erzurum Kongre- 
si'dir.Bu kongreyi tertipleyen "Vilayat-i 
§arkiye Mudafaa-i Hukuk-i Milliye Ce- 

m i y e t i"dir.Bucemiyetfjnce SuIeymanNazifvearkada§lantarafin- 
dan tstanbul'da kurulmujlur. Erzurum §ubesi 10 Mart 1919 tarihinde 
acilmi§tir. Ancak bu cemiyetin kurulujundan Once de Erzurum'da bir ta- 
kimhazirlikcah§malarivardi.Bunu AlbayrakGazetesiSahibi Necati ile 
Alay Miiftusii Hoca Nusret Efendi yUrlitliyorlardi. 67 Kurucular 
arasmda daha sonra Cemiyet'in reisligine secilen ve Kurtulus, Sava§in- 
da mtlthi§ bir gayretle gah§mi§ bulunan Raif Efendi (eski Mebus, Ka- 
di) yoktu. Fakat O'nun yerine vilayetin o zamanki muftiisu So- 
lakzade Sadik Efendi vardi. Cemiyetin ilk reisi de MaarifemSme 
MUellifi Ibrahim Hakki Hazretleri'nin ahfadindan ve lilemadan 
Haci Fehim Efendi idi. Fazla ya§h oldugundan gereken enerji ile ca- 
h§amadigi icin yerini bu i5lerde daha tecrilbeli bulunan Hoca Raif 
Efendi'ye birakmi§ti. 

Erzurum Kongresi'nin toplanacagi sirada cemiyetin ba§inda Raif 
Efendi bulunuyordu. §ark vilayetlerinin kar§ila§tigi tehlikeyi birinci 
derecede "Ermeni Mes'elesi" te§kil etmekteydi. 
Ciinkii Cihan Harbi'nin galipleri Ermenilere §ark vilayeUerimizi icine 
alan mustakil bir devlet vaadetmi§lerdi. Bu mcfrflz Ermenistan, Erzu- 
rum, Erzincan, Van, Trabzon ve hatta kismen Sivas'i da icine almakta- 
ydi. 

Once nisan ayi sonunda Erzurum'a munhasir bir kongre toplana- 
rak mes'ele muzakere edildi. Erzurum Vil^yeti capindaki bu kongreye 
ulemadan §u zatiar katilmisjardir. Vilayet MiiftusO Solakzade Sadik 

67 - Cevat DURSUNOGLU : milli MQcadelede Erzurum - Ankara 
1946, sh. 27. is 



124 



125 



SARIKUMOCAHIDLER 



HE\?J » ^ Efen(U ' CSki Mcbus Hoca Raif Efendi, 
Muftuna.bi Hact Hafiz Efehdi, Gumruk Mutevellisi "KazimEfen- 
4 Dercmahallcli Haffe Osman Efendi, Hac. Talip Efendi, Ho- 
cazade Ahmed Efehdi, Hafiz Cihan Efendi. 68 

Bu kongrcdc sark vilayetlcrindcn murahhaslar davet cderck daha' 
muazzam bir kongrc akcli kararlastinldi. Davct cdilecck vilayetler tes- 
pit ed.lerck buralara tamimlcr gOndcrildi. Erzurum, Beyazit, Erzincan | 
Rizc Trabzon, Gircsun, §arki Karahisar, Tokat, Amasya, Van Gu- 
miishanc, Bitlis vc Siirt vilayctlcri d2vct olundu. 

Ancak Amasya'da ikcn bu tamimlcrden birini gorerek bSyle bir 1 
kongrc aktindcnhabcrdarolan M. Kem.1 Pasa, bu siralarda heniiz 
ortada yoktu. Halbuki bir 9 ok dalkavuk yavelerinde Erzurum Kongre- 
sim tasarlayip toplayan insan olarak o gosterilir. ProfesOr Cemil BU- 
sel gibj Onivcrshc RcktOrlugune kadar yukselebilmis bir insan bile 
esasi ohniyan bu dalkavuk gortlsilne katdmak hatasindan kurtulama- 
misur. nun '"Lozan" adJj cserinin 355. sahifesinde "....ve daha ev- 
vel Erzurum'da da bir §ark vilayctlcri kongresi toplama yi dusiindii " 69 L 
demektedir. Turk Kurtulus Savast'mn Kuva-yi Milliye devrini oldukca 1 
iyi mcelemis bulunan diger bir kcmalist yazar, Enver Behnan Sapo- : 
lyo ise ....bu s.rada Erzurum'da bir kongre toplanacagina dair tamim- 
lcr geld.. Ataturk bu habcri ahnca Erzurum'a gitmege hazirlandi" 70 
demektcdir. 

Esasen bu husustaki gercek, Kaz.m Karabekir Pasa'nm Erzu- 
rum kongresi hakk.nda 15. Kolordu Kumandam sifattyla Harbiye Ne- 
gareune gcJnderdigi sifreli raporda ac.kca ortaya konulmustur. Harp 
Tarih. Vesikalan dergisinin 8 nci say.smda yer alan bu rapor, hem Er- 
zurum Kongresi'ni ve hem de M. Kemal Pasa'nm o kongredeki roltt- 
nu cok iyi belirttigind en aynen sayfalanmiza aliyoruz: 

68 - Cevat DURSUNOSLU, ag.e. sh. 50 

69 - Profesdr M. CEMlL: Lozan - Istanbul 1933, C I sh 355 

r a rJ°; En 7 Behn | 3n §AP0LY0: Ke ™' Ataturk ve mill! Miicadete 
Tanhi - 3. cu Basim - Istanbul 1958, sh. 316 



KAD1RMIS1R06LU 

Erzurum'dan 

Harbiye Nezaretino mevrud sifredir 

Kisim 2 Mahrem olmali 

9 Agustos / 35 

Erzurum Kongresi hakkindnki son maruzatimizla ahval ve va- 
ziyeti acizane tenvire mtisareat ve bununla buytik bir vazife ifa et- 
mis oldugumu zannediyorum. Bu mttnasebetle de tekrar arzediyo- 
ruiri ki, Vilayat-i Sarkiyye Erzurum Kongresi sarkf eyalatin 
milletini toplarmstir. Elyevm yetmis kadar aza-yi milliye Erzu- 
rum'da hali ictimada bulunan Kongre, Mustafa Kemal Pasa 
ve Rauf Bey heniiz Istanbul'da iken ve hatta buraca isimleri 
bile isitilmemisken biiyiik bir hunin tehlikelerin vukua gele- 
cegini muhakkak addeden sarki eyalatin halkimn karar ve 
tesebbiisleriyle vukua gelmistir. Bu toplamsta siyasl veya 
sahsi hi f bir te'sirin mevcud olmadig] kat'iyyetle anlasdmistir. Inti- 
bahini sureti kat'iyyede felaketten alan milletin ruhundan kopan 
bir heyecan ve kuweti, ecanip bir iki sahsa atfetmek suretiyle mil- 
letin ruhu mevcudiyetini setr-il inkar tarikini iltizam ile kendi mil- 
letini igfal ve bu suretle menafiini tevsi ve te'mine falisryor. Vatan 
ve milletimiz ipin telafisi gayri milmkun zararlan badi olan bu tarzi. 
telakkinin bizzat hukiimetimiz tarafindan dahf bilinmiyerek kabul 
ve israrile amal-i ecanibin teshil edildigini gormek umiimu meyus 
ve dagdar etmektedir. 

?ark Vilayatmda endise-i hayattan dogmus olan bu ce- 
reyan-! millinin inkisafina ve halihazinna Mustafa Kemal 
Pasa ve Rauf Beyin zerre kadar tesirleri olmad^j ve ahiren 
Kongreye herkes tarafindan bir htirmet ve tazimle kabul 
edilen bu iki zatin mevki-i siyasimizi daha ziyade mudrik ol- 

:. ■ C 
■ ■ • 



I 



126 



SARIKUMOCAHtDLER 



KADtR MISIROftLU 



127 



malanndan, bil'akis hiikumetimizin mevkiini dii ? unerekj 
meveud kuvva-y, milliyeyi daha sakin ve miidebbirane birj 
9 ekle irca'la hiisnii idaro ettikleri alenen goriilmektedir. Bi- 
naonaloyh, gerek Kongrenin hoyeti umumiyesi ve gerekse 
Mustafa Kemal Pa 9 a ve Rauf Bey hakkmda Dahiliyfll 
Nezareh'nden vilayetlere yaz,lan tamimler efkan umumiyede httei 
no tear yapmam. 9 t.r. Endi § e-i namus ve hayattan mutevellit cereyi 
am millt, hal-i gnleyanda olup teskini ve efkann tatmini id 
yegane fare, ancak Meclisi Millfnin hemen ve bilfiil toplanmasimr 
te'mim oldugu ve batf davranildigi takdirde vek ayi -i millfyenin ken- 
di kendine bu gayeye varacagini nazan faMmanelerine arzeylemegi 
lazime-i vazffe addederim. gunku burada me § hud ve mahsus ola 
efkan umumfye milletvekillerinin kanaat ve tasdikine iktiran etm 
yecek herhangi bir siyaset ve mukarreratin | ayam kabul ve payids 
olrmyacagi ve bu azfm ve tariht mee'uliyetin mahdud birkap zatia 
du ? -u hamiyyetine tahmilinden efkar ve arzu-yi m illf ye ist inat etti- 
nlmesi merkezindedir. Ve hatta eger 9 eraiti hazira icinde Meclisx 
Millfmn Dersaadet'te kuwa-yi ecnebiye kar ? isinda toplanmasirj 
mahzurlu gormek yiiziinden bu muhimme-i me § rua ? imdiyekaf 
dar tehir buyrulmus ise Anadolu'nun Babialice tasvip ve Nezd-i 
Ulya-yi Cenab-, §ehriyari'de irade buyrulacak bir mahalde toplan- 
masma soz verildiginden bile soylenmekte oldugu sirf saika-i vataJ 
pervert ve vazife-i mevkiam dolayisiyle arzediyorum. 

6 / Agustos / 35 
trciincu Ordu Miifettis Vekilil 
Kazim Karabekir 71 



71 - Harp Tarihli Vesikalan Dergisi, Sayi 8, Ankara 1954 - 179 nu4 
WsmS; m KARABEKlR Pa ? a lsti ^ Harbim?- iSnbulj 



Erzurum'daki ?ali§malar bir sankli kahraman riyaseti altinda hay- 
li ilerlemiskcn 19 Mayis'la Samsun'a cikan M. Kemal Pa§a, ta Erzu- 
rum'a miilaki oluncaya kadar her gittigi ycrdc en evvel din adamlan 
ile temas etmi§, onlann fikirlcrini yoklami§tir. Bu hususu, kongrenin 
nktine kadar giizergahtaki faaliyctlerine bir gOz alarsak acikca gorii- 
| rliz. gunkii vakialara §ahid olanlann konu§lurulmalan suretiyle tes- 
pit edilen bu hakikatlere aid bir iki pasaji dikkatlerinize sunuyoruz: 

"... Hasta olan mutasarnf evinden cikamadigi icin Dokuzuncu 
Ordu Miifettisj'ni kar§ilamaya gclememi§tir. Belcdiyc reisi yok... 
Vekalct eden zat da Car§amba'da arazisinin bulundugu koydedir. Be- 
Icdiye meclisindcn bir zat, Haci Molla, Atatiirk'e §ehir namina "Ho§ 
geldiniz" diyor. Haci Molla bugiin hayatta degildir..." 72 

"...25 Mayis 1919 ak§am ilstil Havza'ya geldi. Ertcsi giinii, ba§la- 
nnda Ulemadan Haci Mustafa Efendi'nin bulundugu bir heyet ken- 
disini ziyaret ederek memleket meseleleri hakkmda gOriismelerde bu- 
lundular. Bu zatlar diger bir gece Belediye Reisinin evinde toplanarak 
Miidafaa-i Hukuk heyetini te§kil ettiler. Ertesi giinii (13 Haziran Cu- 
ma) camide taplanarak mevlid okudular, halka kuru Uziim dagittilar. 
M. Kemal de maiyetiyle birlikte bu merasimdc bulundu. Miiteakiben 
Belediye oniinde miting yapildi. 

Havza'ya ilk geldigi gUnlerde camide boyle bir merasim tertip et- 
mi§ti. Fakat her ne sebepten ise, Hocanin gelmemesi yiiziinden bu top- 
lanti o kadar muessir olamami§ti." 73 

"...30 Mayis Cuma gunii, sik sik kcndilerini ziyaret eden Havzah 
Bayram Con ve belediye reisi Ibrahim Cebeci vasitasiyle halk ve 
koylerden de lifer, dorder akh ba§inda sOzU dinlcnebilenleri Yorgic 
Pa§a Camii'nde toplatunyor... Kendileri de bu ictimada bulunuyorlar. 
Bu toplantida mevlfid okutturulacak, ondan sonra da bir hoca halka 

72 - Bkz: Millet Mecmuasi - Istanbul 1949, Sayi 171 veya Enver 
Behnan SAPOLYO - a.g.e. sh. 312 ve mliteakip. 

73 - Enver Behnan §APOLYO - a.g.e. 315 



fc::J 



a; 
to'! 



128 



SARlKLIMOCAHlDLER 



vaziyeti anlaian bir vaaz vereccktir. 

rada ISSJEZ ( "r mCydanda y ° k - Herkes **£. Bu I 

hT^sjr yaverieri ayaia ka,karak ^ » *| 

- Ncye bekliyoruz Hani hoca cfendi? " 74 
^tow mOM efcndiyi c„ tal , c ziyarcl clfa , ^ ^^1 

« *5ES2** kCn<liSinC SaShd * teSi M - K ™" j 
1*5*14 vard, Dim Sri '„ IT" i " m ' 5 "' r< "' HkW "*l 



74 -a.g. dergi 

75 : a.g. dergi 



KADJKMISIROftLU 



129 



Efendi Hazretleri'ni lakdirlc yadcdiyorum. Vc gene Cumhuriyetimiz 
bu gibi bilginlcrle iflihar edcr." 76 

"- O zaman §chir dtsjnda kar§ihyanlardan ve mihmandarhk ya- 
pan Lutfii Tiirker hatiralanni §rjyle anlatti: 

Pa§ayi, Gezirlik mevkiindc beklcdik. Otomobil ile geldi Onii- 
muzde durdu. Hepimizi sclamladi. Vc ellcrimizi sikti. Arkasmda liva 
umformasi vardi. Hiikiimctc gctirdik. E§raf ve Ulemayi istedi. Orada 
kendileri kisaca: 

"Bir 90k delillcr gOstercrck memlekctin akibetinin vahim oldugu- 
nu Istanbul hiikumetinin bunun Online gecemiyccegmi soyledi Tiirk- 
lenn kendi namus vc ? ereflerini muhafaza cdeccklcrincn emin oldugu- 
nu anlatti ve Have etti;" 

- Icinizden bir heyet seciniz. "Gece uzun uzun konu§ahm." 77 
"25 Haziran giinii ogledcn sonra hie bir merasim yapilmaksizm, 
Tokata gehyor ve dogruca askcrlik daircsinc iniyor. Bu habersiz gelisi 
duyan Belediye Reisi ve azalariyle bazi ileri gclcnlcr, kendilerini bura- 
da ziyaret ederek "ho§geldiniz!" diyorlar. 

Bir parca oturduktan vc bazi hasbihallerde bulunduktan sonra 
musaadelerini rica ediyorlar. Aynlirkcn: 

- Yarin belediyede bir ictima yapiniz. Memleketin ulema ve es- 
rafini toplaymiz. Ben dc gclecegim. Kendileriyle hasbhial yapmak is- 
tiyorum diyor..." 78 

Buradan Sivas'a gecen M. Kemal Pa§a, Sivas'ta hi? uyumadan 
yoluna devamla Erzurum'a hareket ctti. Kongreyc getismek icin acele 
cdiyordu. 

Erzurum'a varm adan Ihca'da bir hcyet tarafindan kar§ilandi. Bu 

76- Tarih Dunyasi Mecmuasi: 15 Haziran 1965 - Sayr 7 

77 - Millet Mecmuasi Nu. 171 veya Ertver Behnan §APOLYO 

3. 9-6- sn, 31 8 

78 - a.g. dergi 



9HBH 



__ 



130 



SARIKIJMOCAHlDLER 



KADlR MISIROSLU 



131 



..., . heyctin basmda Erzurum'daki mlicadeleyi idare eden Miidafaa-i Hiif 
^.jkukReisi Raif Hoca vardi. 

Gerek M. Kemal Pasa ve gcrckse Rauf Bey murahhas olmadik- 
lan icin kongrcyc alinmalan mcselc oldu. 79 Bu yiizden Cevad Dursuj 
noglu ile Binbagi KAzim Bey murahhashktan istifa ederck yerlerinl 
onlara birakular. Cevat Dursunoglu'nun ycrinc M. Kemal Pasa, Ka| 
zim Bey'in ycrinc Rauf Bey murahhas secilmi§lerdir. Bu zatlar dl 
sonradan baska kazalardan murahhas sccilerek kongreye katildilar. 8(? | 

M. Kemal Pasa'ya kar§i Erzurum Kongrcsin'dc gOsterilcn muha 
lcfctin faillcrini " d U § m a n ", "casus " gibi kelimelerlc tavsif ettl 
gi "Omcr Fevzi Bey (Surmcne Murahhasi) ve rilfekasi" 81 ibaresiyjf 
tcsbit edcn nutuk hakiki vc muthis. muanzi meskut gcciyor. Bu mua 
Erzurum Kongrcsinc, Giimusjiane Murahhasi olarak kaulan Kadirbe 
yoglu Zeki Bey'dir. Kcndisi bu muhalcfetini §0yle anlatmaktadir: 

"Tarn sirada camekanli kapi acilir acilmaz biitiin ihti§amile, bj 
yiik Uniformasiylc, puskullii apolctleriyle, umum ni$anlariyle ve m 
veran-i Hazrct-i Schriyari Kordonu ilc arkasmda da Yiizba§i Cevac 
ve digcri Mulazim Ziilidii ilc Mustafa Kemal Pasa i?eri girdi. 

Ben arkadaki bir sirada Rauf Bey'lc yanyana oturruyordum. Der, 
hal vc yuksek scslc itiraz cttim. Mustafa Kemal Pa§a bana dSnere 
"Sivil elbisem olmadigi igin bunlarla gelmeye mecbur kaldim." de 
ve hemen geriyc dtincrck gilti. Toplantiya yanm saat ara verildi. 

Caiman bir 9ingirakla tckrar igcriye girdik. Mustafa Kemal Pai 
da sivil olarak gclip, bizim siranin yanindadaki siramn ba§mda oturfl 
ve climi sikarak, elbiseyi Vali Miinir Bey'den aldigini sOyledi." 82 1 

Bu muhalefetin sebebi, M. Kemal Pa§a' nin yaverlik sifatina kan 

•' 79-Kazim Karabeklr, a.g.e.sh. 75 

80 - Bkz: Mustafa Kemal Pa§a - Nutuk - Ankara 1 927, sh. 38 

81 :,- Mustafa Kemal, a.g.e. sh. 40 

82 - Bkz. Mahmud GOL06LU - Erzurum Kongresi - Ankara 1 93H 
• '"■"•'eyeralan merhumun notlari 



§1 duyulan menfi bir his degil, belki kongrc Uzerinde o^Usttz bir otori- 
te kurmasi tehlikesi idi. Diger taraftan i§galcilere kar§i Sultan Vahi- 
deddin'i de musktil duruma sokmak istenmemis. olabilir.^ilnkuf daha 
sonra ikinci B.M.M. nc miistakil mebus olarak secilen Kadirbeyoglu 
Zeki Bey "H i 1 a f e t ' i n i 1 g a s 1" sirasinda tck basma ve muthi§ 
bir miidafaa ile M. Kemal vc Onun rc'scn sectigi mcb'uslardan kurulu 
Meclise kar§i yigit?c durmu§, fakat Erzurum'da basjayarak Hilafet'in 
miidafaasma kadar siiren bu muhalcfet, O'nun siyasi hayaunin sonu ol- 
mu§tur. Hatta bu muhalcfet kendisine o derecc pahaliya mal olmu§tur 
ki: hie bir alakasi olmayan "Izmir S u i k a s d 1 " hadisesinde bile 
kellesini gucluklc kurtarabilmi§tir. 83 

Kongrcnin 10 Temmuzda agilmasi kararh§unlmi§u. Fakat mu- 
rahhaslar geciktiginden 2 Agustos'ta acilmis, ve 14 giin devam etmi§- 
tir. I§te bu sirada General Milne'nin Babiali nezdindeki yukanda an- 
latmi§ bulundugumuz tazyiki yQzunden Hukumet, M. Kemal Pasa'yi 
mecburen geri ?agirmi§tir. 84 Bu kritik durumda Kazim Karabekir 
Pa§a'mn muzahereti vc Erzurum Kongresi murahhaslarinin azim ve 
kararlan kar§isinda iimid ve cesareti artan M. Kemal Pa§a, askerlik- 
ten istifa etmi§ ve sivil olarak bu i§c devama karar vermi§tir. Esasen 
evvelec bahi gecen "Hatt-i Humayun" da ahali, memur ve askerin yek- 
vucud olarak kendisini dcsteklemeleri, "Padi§ah" ve "Halife" sifatlari- 
yle Sultan Vahideddin tarafindan bUtQn tcbasina emredilmi§ oldu- 
gundan sivil olarak da muvaffakiyet pekaia mUmkun goriinmekte idi. 

Kongre'nin cereyan §ekliylc cah§malari hakkinda bu kogreye Si- 
vas Murahhasi olarak katilmis. ve Turk kurtulu§ Sava§i'nin biiyiik sa- 
rikh mucahidlerinden olan Fazlullah Moral Hoca'yi dinliyelim: 

"Istanbul'dan cikip, 8 mayis 1335 de Sivas'a vasil oldugum za- 
man, bu gube tegekkal etmi? ve fakat biitUn faaliyeti topu topu, iki 
defa iftima etmekten ibaret kalmi§ti. Hatinmda kaldigma gore rei- 



83 - Bkz: Kazim KARABEKlR Pasa a.g.e. sh. 67 

84 - ingilizlerin bu baskisini M. Kemal Pasa bile zikrediyor. 
Bkz: Nutuk, sh. 35 



132 



SARIKLIMOCAHlDLKR 



si ve azasi sunlardi. Miiftii Rauf Efendi... Haziran icinde Gazi 
Mustafa kemal Pasa, Erzurum Kongresi'ni akdetmek tizere si- 
vas'tan gecerken, bir arahk vali vekaletinde bulunan Kadi Hasbi 
Efendi'ye kapah zarf icinde bir kagit verdigini ve onun milndere- 
cati Sivas ahalisine anlatilmak ilzere halki Camii Kebire topladik- 
lanni ve mazmunu halka anlatildiktan sonra, esraf ve ayan-i mem- 
leketten 25 kisinin bu ugurda cahsmak ttzere intihap edildiklerini 
ve onlar da merkezi vilayetten iki ve kazalardan birer kisinin bilin- 
tihap Erzurum Kongresi'ne gdndermelerini haber aldim. Bana mii- 
teaddid tezkere ve hususi adamlar gtindererek Muhasebeci Zade 
Tevfik Efendi hanesinde hayirb bir is hakkinda mtizakere edilece- 
ginden bu cemiyette. benim de bulunmam taleb olunuyordu. Taleb 
olunan gecede ben de davetlerine icebet ederek mezkur ictimada 
bulundum. Netice-i muzakerede "Erzurum Kongresi "ne 
istirak edilmesi zaruri oldugu anlasildi. Orada mevcud olan zatla- 
rin hepsi bu vazifeyi ifaya muktedir olduklan halde kimi memuriy- 
etini, kimi ticaretini, kimi efradi ailesini, kimi arazi ve emlakini, ki- 
misi vilcudca anzasini, bazilan da mesafenin uzakligim, milnteha- 
yi hudud bulunmasim, hasih her biri bin Ulrlti bahaneler ve ' 
maniler dermayan ederek, Erzurum'a gitmekten imtina ettiler. Yal- 
niz bana, gerek sahsim ve gerek efradi ailem hakkinda her tiirlii 
muavenet ve milzaherette bulunacaklanni kaviyyen vadederek git- 
mem ifin 90k rica ve israrda bulundular. 

Ne ifin gidilecegi, Erzurum'da ne kadar mudded kahnacagi, 
gorulecek hizmet ve vazife nelerden ibaret bulunacagi; hepsi mec- 
hul oldugundan gayr-i muayyen bir is ipin, veche-i azimet gayri ma- 
lum bir semti mefhule hareket muvafik-i akil ve mantik olmadigini 
dermeyan ederek itiraz eyledimse de, yine israr ve ricalarma bina- 
en, Mara?' da yaptigim fedakarhklara, hamiyyetime, vatan ve millet 
ugi-unda bu fedakarhgi da katmaga soz verdim. Evkaf Baskati bi 
Ziya Bey arkadasirmz da ayni vaziyete diiserek nihayet bana refa- 
kat edecegini bildirdi, Bu mes'ele Sivas'ta suyu bulunca kazalara 



KAD1RMIS1R06LU 



133 



da bittabi aksettiginden Hafik'ten, Zara'dan, Susehri'nden, Karahi- 
sar-i §arkl'den namima telgraflar yagmaya basladi. Bu telgraflar 
hemen hemen ayni mealde idi. Beni kendi kazalanndan "Erzurum 
Kongresi" ne milmessil intihap ettiklerini ve ne kadar paraya ihtiy- 
af varsa bildirmemi rica ediydrlardi. Ben Sivas'a kurbiyeti hasebiy- 
le Hafik'in de mumessili oldugumu bildirdim. Arkadasimla beraber 
Sivas'da tedarik edilen yol parasi ve mesarifi saire bedellerini ve in- 
tihap mazbatasim alarak, Erzurum'a kadar tutulan arabaya atlay- 
arak Sivas'tan milfarakat ettik." 

"Erzurum miimessillerinden Kadi Raif Efendi kilrsilye pika- 
rak: "Efendiler, kongreyi aciyorum" dedi. Bunu milteakip Trabzon- 
lulardan birisi de "Biz ittihatcilann makam-i riyasete gefmelerini 
istemiyoruz, in asagi!" hitabiyle karsilanan, Hoca Raif Efendi, 
ktlrsuden indi. gun daha baska kimse fikmadigi ipin dagildik. 
Ertesi gUn de diger biri karsUye gelerek. "Muhterem BeylerL Kong- 
re apildi, dedi. Bunu da taniyanlardan biri; "Bizim ttilafcilarla 
alakamiz yoktur. Sen de asagiya buyur", dediler. O giln de 6yle gef- 
ti. Ben kendi kendime dtisundum. Burada iptima eden zevatin her- 
halde ya tttihatci, ya Itilafci olmasi muhakkaktir. Bitaraf bir kim- 
senin bulunmamasi icabeder. Kiymetli gilnlerimizin bu suretle 
heder olmasina canim sikihyordu. Ben de Erzurum Mumessili Hu- 
seyin Avni Bey'le, elyevm Yilksek Tedrisat Mudilril (Mebusu) Ce- 
vad Bey'in arasinda oturuyordum. Ocuncu giln oldu, yine herkes 
yerli yerinde oturuyordu. Yalniz Mustafa Kemal Pasa ile Rauf 
Bey, en geri sirada bulunuyorlardi. Kilrsilye fikan kimse olmadi. 
Ben hip olmazsa bir giln kazanmak ve diger bos gecen gilnler gibi, o 
giinii de kaybetmemek ilmidiyle kilrsilye cikmayi bir ve diger arka- 
daslanm gibi bir harekete maruz kalarak ktlrsilden inmeyi iki ayip 
telakki ederek, oturdugum yerden ayaga kalktim ve; "Muhterem 
Beyler! Aziz arkadaslar!" hitabesiyle s6ze ba^layarak dedim ki, Va- 
t'anin ticra kofelerinden milhteha-yi hudud olan Erzurum'a kadar 
geldik. Ne icin geldik? millf ve vatani vazifemizi ifa icin geldik degil 



134 



SARIKLI MOCAHlDLHR 



mi? O vazifeyi birbirimizin izzeti nef'sini kirmak, hissiyatim rencide 
etmek suretiyle mi ifn edocegiz? Bugun iipiincil giin oluyor ki az 
kalsin bunu da diger gilnler gibi heder edecektik. Hepiniz o maka- 
ma layik zevat buluniharing blsaydimz memleketinizden murahhas, 
mtlmessil intihap olunarak buraya gonderilmezdiniz. Vatarumiz ve 
necip milletimiz, hiiin ve zalim dilsmanlarin yirtici pen9eleri altin- 
da ezilip dururken bizim halft riyasct davasiyle Ittihatfihk ve 
Itilaffihk gayeleri peijinde dolasmamiz ve bu suretle yekdigerimizi 
rencide etmemiz hakikaten saynn-i teessiir hallerdendir. Eger ara- 
mizda tesanild husule gelmemis vatan ve millet dusilncesi yoksa, 
buraya kadar beyhude zahmet cekmi?iz. 

Efendiler, gecirdigimiz felaketlerden ibret dersi almiyorsak, bi- 
ze 90k yazik. Vakit ziyk, mana dakiyktir. Hepimiz de vatan aski 
millet sevgisiyle dertliyiz. tfimizde bu aski daha fazla tasiyan, bu 
dert ile daha ziyade elemnak olan, hvikumet islerinde daha 90k ?ah- 
san simalar da mevcuttur. Vahdet-i milliyeyi meydana getirmek 
ifin kongrenin acilmasi zaruridir. Yine heyet-i aliyeniz icerisinden 
velev muvakkat olsun bir reis secelim ve muzakerata devam eyliy- 
elim. Iste ben sizinle beraber tanimakta oldugumuz iki sahsiyet 
var ki biri Mustafa Kemal Pasa, digeri Rauf Bey'dir. Bu iki zat- 
tan birini ve ezcilmle Mustafa Kemal Pasa'yi kendi namima reis 
intihap ediyorum. Siz de muvaf'ik gorurseniz Pasa, makam-i riyase- 
te ge9Sin. 

Bu suretle makami riyasetc gecen M. Kemal Pa§a, bir nutuk irad 
edcrek sSzlerini §ciylc bitirmi$tir: 

"-... En son olarak niyazim sudur ki, Cenab-i Vacib-iil 
Amal Hazretleri Habib-i Ekremi hurmetine bu miibarek va- 
tanm sahip ve miidafii ve Diyanet-i Celile-i Ahmediye'nin ila 
yevmilkiyam haris-i esdaki olan millet-i necibemizi ve Ma 



135 




FAZULLAH MORAL EFENDl 

kam-i Saltanat ve Hilafet-i Kubra'yi masun ve mukadderati- 
mizi dusiinmekle miikellef olan heyetimizi muvaffak buyur- 
sun. Amin.." 86 

Bundan sonra cahsmalara ba^layan kongrede uzun muzakere 
ve miinakasalar cereyan etmisur.-Bunlann en alaka cekici olani, 
"H i 1 a f e t " ve " H a 1 i f e " nin durumuna dairdir. Bu hususta da 
Fazlullah Moral §u bilgiyi vcrmcktedir: 

"...Cuma tatilinden bilistifade arkadasim Ziya Bey'le Gazi 
Pasa'yi ziyarete gittik. Bize Istanbul'un MUttefik Devletler'in is- 
gal-i askerisi altinda bulundugunu ve Padisah'in adeta esir ol- 
dugunu ve onlar orada bulundukca; idaresi nafiz olmadigm- 



86 - Atattirk'un SSylevye Demecjeri - Istanbul 1945. sh. 7 



' 



85 - Vehbi Cem A§KUN: Sivas Kongresi - Sivas 1945, sh. 73 ve 
devami 



136 



SARIKLIMOCAHlDLER 



dan, buna nihayet vermek iizere kendisini gizlice davet ede- . 
rek, bu hizmeti ifa etmek i9in Anadolu'ya gonderdigini ve| 
iki ellerini a$arak: Aman ogluml milletimin yiiksek sesini 
isitmeliyim... dedigini yana yakila anlatti. Harbiye Nezareti'nden j 
aldigi stfre ve telgraflan okuyarak butun askert kumandanlar ken-; 
disiyle hemefkar ve milttefik oldugundan yalniz Kuwa-yi^ 
millfye'nin birlestirilmesi mevzuundan ve s&ireden bahsetmi^ti. 

Ertesi gun de Mecliste, Makam-i Hilafet'in muhafazasi mevzu-j 
u bahs olmusjtur. Ben bu hususta maruzatta bulunmak uzere sflz 
alarak ayaga kalktim. Muhterem Arkadaslar - Hepiniz bilirsiniz 
Makam-i Hilafet'in biri islamf, digeri insanl olmak Uzere iki vazifeJ 
si vardir. Osmanh Padisahi "Halife" oldugu icin biltun Diinya'da j 
'mevcud muslilmanlar ilzerinde hak ve Hilafet hakimiyeti vardir.j 
Osmanh Padisahi bulundugu ifin de, Osmanh camiasi altinda mev^ 
cud bilumum anasir-i muslime ve gayi muslimeye hakk-i hta 
kumranfsi bulunmaktadir. Gerek dint, gerek insanl olsun, binaena 
leyh her iki suretle de ifayi vazife etmekte bulundugundan Hilafet-i( 
Penahi'yi hepimizin muhafaza ve madafaasi zaruridir, dedim. Bu|j 
da itiraz edilmeyerek heyeti umumiyece kabul edildi. " 

Kongrcyc yctmis. kadar dclcgc katilmi§ti. Bunlar arasinda ilmiye 
ye mensup sarikhlar §unlardir: 

1 - Muflii Haci Hafiz Mehmed Cemil Efendi (Siirt Murahhasi) 

2 - Ulcmadan Hafiz Cemil Efendi (Siirt Murahhasi) 

3 - Eski Mcb'us Hoca Raif Efendi (Erzurum Murahhasi) 

4 - Me§ayihtan Haci Fevzi Efendi (Erzincan Murahhasi) 

5 - Miiftii §evki Efendi (Kurucay Murahhasi) 

6 - Idadi Miidiirij Fazlulluh Efendi (Sivas Murahhasi) 



KADIRMISIR06LU 



137 



7 - Muderris Yunus Efendi (Of Murahhasi) 

8 - Muftil Osman Efendi (Kelkit Murahhasi) 
9- MiiftU Hasan Efendi (§iran Murahhasi) 

10 - Hoca Necati Efendi (Rizc Murahhasi ve Batum'da "Sada-yi 
Millet" gazetesi miidtiru) 

Bunlardan baska meslck itibariyle ilmiyeyi secmis. olmadigi hal- 
de bu meslektekiler kadar dint bilgisi olan kalpakh ve fesli insanlar da 
vardir. Esasen o giinkil miinevverlerin hepsi de belki bugunku din 
adamlan kadar dim bilgilcrle miicehhezdiler. Bu sebeple kongre mii- 
zakerelcrinde en cok dint his ve du§iinceler izhar edilmi§ ve vatamn 
■Selameti icin yeganc istinadgah olarak dini hcyecan kullamlmi§ti. 
KongremuzakerclerininneticcsiolarakkalemcahnanveErzurum'datab 
edilen beyannamede "Bcsmele"yle bajlamaktadir. Bu beyannameden 



r-J'^jf^ 



Erzurum Kongresinin MatbO mukareratinin serlevhasi. 



Besmele-i serlfe 



80 



87 - Vehbi Cem ASKUN: a.g.e. sh. 80 



88 - Bkz: Tarih Vesikalan- Maarif Vekaleti - Ankara 1941, Sayi 2. 



138 



139 



SARlKUMOCAHlDLER 



birkac chcmmiyctli maddeyi dikkatinize arzediyoruz: 

"... Osmanh vataninm tamamiyctini ve Makam-i Hilafet ve Sal- 
tanat'm ve istiklal-i milliye'nin masuniyclini temin zimmnda Kuvva-j 
yi Milliycyi amil vc iradc-yi milliycyi hakim kilmaktadir." (Maksad 
matlapli 2. maddc) 89 . 

"- HUkQmct-i Osmaniyc'nin tchlikc-i inhilaline kar§i, "Saltanat ve 
Hilafct-i Osmaniyc'nin bckasi" esas maksadi teskil cttigi cihetle.j 
(Maddc 3.) w 

Kongreyi icmsil cunck Uzcrc idarc heycti mahiyctinde bir heyet 
sccilmisli. Buna "Hcyct-i Tcmsiliye" dcniyordu. Birinci B.M.M'nin 
sonuna kadar cok chcmmiyctli bir rol ifa ctmis, olan bu hcyct, su kim- 
sclcrdcn mtitcsckkildi: 

Mustafa Kemal: Sabik ucUncil ordu mufettisj, askerlikten 
mtlstafi. 

Rauf Bey: Sabik Bahriyc Nazin. 

Hoca Raif Efendi: Sabik Erzurum Mcbusu 

izzet Bey: Sabik Trabzon Mcbusu. 

Servet Bey: Sabik Trabzon Mcbusu. 

§eyh Fev/.i Efendi: Erzincan'da Naksj §eyhi. 

Bekir Sami Bey: Sabik Bcyrut Valisi. 

Sadullah Efedi: Sabik Bitlis Mcbusu. 

Haci Musa Bey: Mutki Asjrct Reisi. 

Kongre kapanirkcn M. Kemal Pa§a, su konu§mayi yapmisa: 

"Muhterem Efendiler; 

Milletimizin ilmmid-i necat ile cirpmdigi en heyecanli bir za-< 




89 - Bkz: a.g. dergi 

90 - Bkz: a.g. dergi 



Hey'eti Temsiliye azalarmdan blrl: 

Erzincan Murahhasi (sonra Meb'usu) 

§EYH HACI FEVZi EFENDi 



manda, fedakar hey'et-i mubteremeniz her turlti mezahime katla- 
narak burada, Erzurum'da toplandi. Hassas ve necip bir ruh ve sa- 
labetli bir iman ile vatan ve milletimizin halasina aid esali mukare- 
rerat ittihaz etti. Bilhassa, butun cihana kar§i milletimizin 
mevcudiyetini veTairligini g6sterdi. Tarih bu kongremizi ?uphesiz 
under ve buytik bir eser olarak kaydedecektir. Heyet-i muhtejreme- 



140 



SARTKLIMOCAHlDLBR 



KADlRMISIROGLU 



oW 



nizin, rttfeka-yi kiramin hakkimda samimi muhabbet ve itimat 
nna buradan alenen te?ekktlr etmeyi bir vecibo addederim. 
folahpira ictimainuz hitampczir olurken, Cenab-i VacibJ 
Amal Hazretlerinden avn-i hidayct ve Peygamber-i Zi^ani- 
mizm ruh-u piirfutuhundan feyz-i §efaat niyaziyle vatan yL 
milletimize vc devlct-i ebed muddetimize mes'ud akibetfc 
temenni ederim." 

Siirt Murahhasi Hafiz Mehmed Cemal Efendi tarafindan I 
"a§r-i serif" okunmasini mUlcakibcn 91 §iran Murahhasi Muf'tii Hasan 
Efendi'nin veciz bir "dua" si ilc 17 Agustos 1919 da kongrc nihayet 
bulmu§tur. 



BALIKESlR KONGR.ESi 

Yukanda da bilvcsilc ifadc ctmis, oldugumuz iizcrc Izmir'in isgall 
hadisesindcn sonra vatanin her tarafinda mahalli mukavcmct ccmiyetle- 
ri kurulmusui. " C c m i y c t - i I s 1 a m i y e " , " M u d a f a a M 
H u k u k " , " M u h a f a z a - i H u k u k " , " R e d d - i llm 
h a k " gibi ccsjtli namlar altinda mahalli miiftii, vaiz ve esraf tarafiig 
dan kurulan bu cemiyeLlerin faaliyetlerini birlc§tirip genisjetmck icin 
bircok tc$cbbiislcr yapilnu§lir. Bu tescbbiislerin en dikkat cekici olant, 
Dogu Vilayetleri icin "Erzurum K o n g r c s i" Bau vilayetlerj 
icin de "Balikesir Kong re si" dir. Bunlann her ikisi d« 
Temmuz 1919 icinde vc iic giin ara ile toplanarak §ark ve Garp b61ge- 
lcrindeki mUnferid calismalan biitiinlestirmek hususunda amil olmus,- 
lardir. Daha sonra toplanan " S i v a s K n g r e s i" ise bu ikl 
kongrenin amgi bOlgcvi adimlan daha da umumilestirmek icir/ii. Bu 



vesile ile §unu belirtmek yerindc olur ki, M. Kemal Pa§a gibi askerle- 
rin rolii Kurtulus, Savagmi basjaunak degil, bastamis. olan bu hareketi 
birlesUrip, idare elmck olmu§tur. 

Bu vesile ile ifadc elmek gereklir ki, "TUrk Kurtulus. Sava§i"nda 
iki temel ve ba§langic harekati vardir. Bunlardan biri; §ark'ta Kazim 
Karabekir Pasa'nin Ermcnilcr'e kar§i girisUgi vc kisa zamanda mu- 
vaffakiyete ulasurdigi harckat, digcri de Egc BSlgesindc, Yunan'in Iz- 
mir'c ciki§iyla basjayan silahli cetecilik scklindcki "Milis Harekati"dir. 

Bu sonuncusu, bugiinc kadar uzcrindc gerektigi kadar durulma- 
mi§ olan "Balikesir K n g r e s i" nden dogmu§tur. Erzurum 
Kongresi gibi bir takim askeri §ahislann i§tirak etmemesi sebebiyle 
tarn manasi ile bir " H a 1 k Hareketi" karaktcri gostercn bu 
kongre Ege'de silahli mukavemetin basjamasi icin ciddi bir merhale 
te§kil etmi§tir. 

Bu mahalli cemiycllerin vc fiili mukavemet te§ebbuslerinin tahli- 
Li gostermektedir ki, her tarafta ilk harcketc geccn ve kurtulusu temin 
edecek teskilatlari kuranlar mahalli din adamlari olmusuir. Hatta bu 
gibi tesebbiislerde ehemmiyetli bir rol oynayanlardan ilmiyeye men- 
sup bulunmayanlar bile muvaffak olabilmck icin her gittikleri yerde, 
din adamlarini onlerine katmak mecburiycti ile kar§ila§iyorlardi. Ctin- 
kii list iistc gclen harb ve sefaletlerin bitab dii§urdiigii halki, baska bir 
muessirle harekete getirmege imkan yoktu. Balikesir ve Ala§ehir 
Kongreleri gibi Egc B5lgesi'nin en dikkate deger calismalanni idare 
etmis. bulunan Hacim Muhiddin (Carikh) da MUlkiye mezunu idi. 
Yani sarikh degildi. O'nun giinii giiniine tuttugu notlardan edindigi- 
miz malumat, dolasugi her yerde mahalli miiftii, vaiz ve dersiamlarin 



;'i 



91 - Mahmud GOL06LU, a.g.e. sh. 182 



92 - Balikesir ve Alasehir Kongreleri ve Hacim Muhiddin ?ARIK- 
Li'nin Kuvva-yi Milliye Hatiralan - Ankara 1967, sh. 18. 



' 



142 



SARTKUMOCAMiDLER 



: II 



ic'sirlcrini bclirtmck bakimindan ciddcn calibi dikkatlir. 

14 Haziran 1919 tarihli noltan: 

"Birc yirmi kala, Miirvctlcr'dcn harckct vc ycdi de Bandirma'ya 
vasil olduk. Ak$am "Ccmaat-i lsiamiyc" de miizakere ettik. Ha- 
yli hayirh kararlar ittihaz ettik." 92 

17 Haziran 1919 tarihli nottan: 

"Biraz sonra Esad Bey vc akgam da Mir/.a Bey Manyas'a gcldiler, 
Tcravihdcn sonra MuflU Efcndi'nin makaminda toplanacak idik.." n 4 

18 Haziran 1919 tarihli nottan: 

" Bu ak§am Uzcri toplanmak Uzcrc mUftU Ef'cndi soz verraij 

idi. Halbuki bilaharc vazgecmig. Giiya Hiirriyct vc ltilaftan bazilal 
MlifluyU balta ilc tchdid ctmisj Sonra MUftQ Efcndi'yc bilvasita habit 
g5ndcrdim. Tcravihtcn sonra yirmi otuz ki§i kadar toplandik.. Yani. 
ak§am daha kalabalik P 1 c v n c Camii 'nde toplanacagiz." 9 ' 

23 Haziran 1919 tarihli nottan: 

"Ccmaat-i 1 s 1 a m i y c ' y c gittim vc biraz hasbi« 
hal ettik." 95 

27 Haziran 1919 tarihli nottan: 

"...Dun Nasuh Bey'c bir karakol nizamnamesi verdim. Okuy^ 
sonra Balikcsir'dc Abdiilgafur Efendi'yc tcslim cdecek." 96 

29 Haziran 1919 tarihli nottan: 

"...Bcrgamalilan Ycsjlli Camii'ne davet cttim. Ve seksen kisjffl 



93- a.g.esh. 18 
94-a.g.e. sh. 19 

95 - a.g.e. sh. 20 

96 - a.g.e. sh. 21 



143 



KADlRMISIROOLU 



birlik tesekkUl etti." 97 

' 22Temmuz 1919 tarihli nottan: 

"....Soma'nm Kizilhisar karyesindcn Haci Muharrem Efendi ile 
gttrusUim... Soma'da Balckcsirli Tevfik Bey ismindc hamiyetli bir ka- 
di var. Muftu dc Sakizli imi§." 98 

23 Temmuz 1919 tarihli nottan: 

"Bu sabah "Fctvahanc" dc i?tima ilc tegkilat maliyc ve levazim he- 
yetlerini te§kil ettik. Haci Re§id Efendi Harckat-i milliyc Reisioldu." 99 

"...Soma'dan Kirkagac'a gcldim. Kirkaga?'ta te§kilat yapilmi? ve 
mudcrrislcrdcn Biilbulzade Mehmed Efendi rcis olmu§." 10 ° 

25 Temmuz 1919 tarihli nottan: 

" Bundan sonra mUdcrrisinden MUftU-i Esbak Ayanzade Haci 

Suleyman Efendi'yi ziyarct cttim." !0t vc hatirat bu minval Uzerine 
dcvam edip gitmektcdir. 

istanbul'da bulunan tzmirliler, vilayctlcrinin Yunan askerleri tara- 
findan i§gali uzerine hcyccana kapilarak 20 Mayis 1919 da Sirkeci'deki, 
AH Efendi Tiyatrosu'nda toplandilar. " A y d i n V i 1 a y e t i 
Muavenet-i Hayriyc Cemiyc ti" adiyla bir cemiyet 
kurarak faaliyete gectilcr. Fakat bu cemiyetin calisjmalanndan iyi bir 
netice alinamaymca cemiyet idarecilcrindcn Haci Muhiddin Bey, 11 
Haziran 1919 da Bandirma'ya harckct etti. Buradan Balikesir'e gecerck 
her tarafi dola§u. O'nun bu dola§malarina aid teferruattan sarfinazar 
ederek, gittigi yerlerde din adamlanyla yaptigi temaslanni yukarida 






97 -a.g.e. sh. 22 

98 - a.g.e. sh. 25 

99 - a.g.e. sh. 25 
100- a.g.e. sh. 25 
101 -a.g.e. sh. 25 



144 



i' r 



KADlR MISIIiOftLU 



145 



SARIKLIMOCAHtDLER 



nakletmi§tik. Bu calisjnalardan sonra 26 Tcmmuzda Balikcsir'dc bir 
kongrc akdinc muvaflak olunmustur. Civar ka/a vc koylcrdc hcyccan 
halindc bulunan halkin mcvzii calismalarmi birlc§Lirmck gayesini gii- 
dcn bu kohgre 30 Tommu/.a kadar bc§ gtin dcvam clmi§tir. Balikc- 
sir'dc " 1 1 a r c k a l - 1 M i 1 1 i y c K o a g r c s i " adiyla toplanan bu 
kongrc "Erzurum Kongrcsi"nin bir benzcridir. Balikcsir, Bandirma, 
Burhaniyc, Edrcmil, Giincn, Balya, Soma, Sindirgi, Akhisar, Kirkagac 
kazalan ilc Fart, Kcpsul, Gircsun, §amh, lvrindi vc Konakpinan nahi-- 
ycicrindcn 48 murahhasin kalildigi bu kongrcnin dc en gayrctli 
azalan, mahalli m.Uflu vc miidcrrislcrdi. Bunlar: 

1- Kccecizade llafiz Mehmed Emin Efendi (Balikcsir Murahhasi} 

2- Arabacizade Haci llafiz Mehmed Efendi (BalikcsirMurahhasijg 

3- Beypazarizade llafiz Mehmed Efendi (BahkesirMurahhasO 

4- Keskekziide llaci Bahaddin Efendi (Balikcsir Murahhasi) 

5- Muftii Hoca Mehmed Bey (Burhaniyc Murahhasi ) 

6- Soma Miifti-i Sabiki Osman Efendi (Soma Murahhasi) 

7- Soma MiJftu.SU Ismail llakki Efendi (Soma Murahhasi) 

8- Miiderris Uiiseyin Efendi (Kirkagaj Murahhasi) 

9- Miiderris Ibrahim Efendi (Fart Nahiycsi Murahhasi) 
10-Hafiz Arif Efendi (KcpsUt Murahhasi) 
11-Abdiilgafur Efendi (Gircsun Murahhasi) 
12-Hafiz Mehmed Efendi (§arnli Murahhasi) 
13- Hafiz Hamid Efendi (lvrindi Murahhasi) v.s.dir. m 
"Harekal-i Milliyc" vc "Rcdd-i llhak" adini alan ccmiyctc alii ki- ' 

sjiik bir "Hcyci-i Mcrkcziyc" sccildi. Gaycnin, vauinin kururiu§r. oiriu- 
gu kabul cdilcrck bunun icin gcrckli icskilal kuruldu. Bu arala 1300 
- 1309 dogumlularm silah altina alininasi surciiylc umiimi bir sefcr- 
berlik ilani ■kararla$linldi."A k h i s a r ","S m a" vc "A y v a 1 1 k " 
olarak iic ccphc icspil cdildi. Buralan icin hirer m'enzil miifcttisligi 



101 -a.g.e. sh. 25 
102- Bkz:a.g.o. sh. 118 



mcydana gctirildi. Harckclin yurutiilmesini sagliyacak maddi 
imkanlann tcmini icin dc "T c s k i I a I - i M a I i y c vc L c v a- 
zim Heyctlcri" kuruldu. 

Kongrcnin hilammda, kongrcnin nc maksadla icsckkii) cttigi hak- 
kinda kongrc labiriile"H a k-i Pay-i §ahanc"yc, "Mak 
am-t- SadarcTc vc"liilaf M Umcss i 1 -i S i y fisi len 
" nc bi rcr ariza-yi iclgrafiyc yazilmasi lakarrurclLi. 

Halifc'yc cckilcn telgraf §uydu: 

ATABE-i FELEK-MERTEBE-t CENAB-I 

IliLAFETPENAHI'YE 

On asirdan beri Tiirk'iin zafer teranelerine bir ma'kes olan 
sevgili Anadolu'muzun aziz kalbgahma saldiran sefil diismamn 
yahgiyane savletleri yurdiimuzun matemdar afakmda derin bir 
vefvele-i heyecan hurtle getirdi. Tarihin sine-i hadisatma en mu- 
azzam bir abide-i saltanat rekzeden buyiik Osman Gazi'nin ruh-i 
giryani bir hale-i nur icinde Tiirk'c en biiyuk vazilesini ihtar ediy- 
or. Bu semavJ davete icabet eden biz Garb! Anadolu mumessilleri, 
biiyiik Hakanimizin hep iclal ve nebalete bir timsal-i nevin olan 
tahtgah-i saltanati etrafinda miittehiden toplanarak kudsi vatani- 
mizin halasmi temin icin bir Milli Kongre halinde ictima ettik. Za- 
fer ve san icin dokiilen Turk ve islam kanlarmin bir ma'kes-i la'l 
gunu olan hilalimi/i ebediyyen eignemek isteyen Yunanlilan 
raemleketten tard edinceye kadar miieadele etmeye ahd-ii peyman 
ile kiisad edilen Kongremiz her§eyden ewel Zat-i Akdes-i Hilafet- 
penahi'ye fart-i ubudiyet ve sadakati, bir §iar-i esas olarak kabul 
etmi§ ve sanli Fatih'in bir vedia-i kiyniettan olan Istanbul 
tacgah-i Saltanatini sernigun ettirmemek icin milli diismanlari- 
mizla sonuna kadar muharebeye karar vermi§tir. 



146 



SARIKLIMOCAHtDUiR 



Validelerimizi parculayan zumriidin ovalanmizi harabezara 
ceviren, hem$irelerimizin bikr ve ismetlerini cigneyen Yunan stin- 
giileri, ecdadimizin kudsi mezarlanni inletirken bizlerin 
bihareket kalmasina imkan olmadtgmi biitiin Alem-i Be§eriyete 
kargi fiilen isbat edecegiz. 

Bu alexin karar-i milliyi, ruhlanmizdan kppan sada-yi 
ubudiyetimize terdifen siidde-i seniyye-i hazreti tacdariye ar/.i- 
na mucaseret ve "Padisahim, devletinle, millutinle, iclalinle (jok 
ya$a!" dua-yi halisanesini ref-i barigah-i ahadiyet eyleriz. Fer- 



man 



103 



Aynca tngiltcrc, Amcrika, F ; ransa vc lialya siyas! miimcssillerine 
cckilcn u/.un bir tclgraf 48 murahhasm im/iismi (asjmakta vc Yunan 
iggalinin haksi/.hgi scbcbiylc silahli mlicadcleyc karar verilmis, bldu- 
gunu bclirimckie idi. HM 

Balikcsir Kongrcsi'yle birlcsjirilcn mahalli mukavcmcl harekctlc- 
rini daha da umumilc$lircrck biilun Ege vilayctlcrinc §amil bir hale 
koymak icin cic tcscbbiisler yapilmistir. Bunlann en chcmmiycllilcrin- 
den biri 16 Agustos 1919 da toplanan " A 1 a § c h i r M i 1 1 1 Kong 
rest" dir. On giln devam eden kongrcyc biitiin Egeyi Icmsil eden 
murahhaslar kaihmislardi. Bu murahhaslar arasindaki sanklilardan 
birkacini zikredclim: 

1- Miiflii Haer Nazif Efendi (Egrnc Murahhasi) 

2- Muftizade Abdiilgafur Hoca (Bahkcsir Murahhasi vc Kongre 
katibi) 

3- Miidcrris Mustafa Efendi (Dcmirci Murahhasi) 

4- Miiftli Ahmed Efendi (Saraykoy Murahhasi) 



103-a.g.e. sh. 115 
104-a.g.e. sh. 117 




147 fll i 

■ a&\ 

.i'S'fi'i'ijJ 



Ege Bolgesindeki Kuva-yi Milliye calismalarmda daima ba§ rolde 

olan ve Birinci B'.M.M. de Balikesir meb'usu 'olarak hizmet eden 

ABDULGAFUR HOCA 



5- Sabik Miiltii Mehmed Liitfi Efendi (Salihli Murahhasi) 

6- Sabik MUfUi Ismail Ha'kki Efendi (GOrdCS Murahhasi.) 



105 



Bu kongrcyc kalilanlar arasinda GHfetl^li^iSHi^KJ^F^ 
Kuvva-yi Milliye harekcllcrindcn sankli olarak stfhrel yapmi§ bulunan 
Celal Bayar da vardi. O dadiger murahhaslar.gibi halkihbiriik'vc'su- 
urlu harckeiini lemin icin dine istinad cdiyordu: 



105 -a.g.e. sh. 148 



9,8.6- SOr 
iti.B -Mir 



! 



<i. 



m 



SARIKUMOCAHlDLHR 



KADlRMISlROCLU 



149 



".... Din diismanlanmiza kar$i koymak vacibclir. Ciimlcmiz §ehid 
oluncaya kadar harbc dcvam cdcccgiz. Bu bizler icin bir farizadir. 
Tarih sahif'clcrini ccvirdiginiz zaman, TQrk Milleti'nin diismandan yiiz 
ccvirdigi vaki dcgildir. "Diyc bir hitabcdc bulunmu$, halki Mill] 
Miicadclcyc tcsvik cylcmi§ vc hcpsini hcyccana gctirmisli. Celal Bey- 
efendi, dinin dc bu davada biiyiik yardimi dokunacagini takclir ctmi§, 
konusmalannda dini fikralar, chcmmiyctli ayctlcr zikrcdcrck, halkm 
mancviyatina hilap cylcmistfr." I06 

Bu kongrcdc dc Balikcsir Kongrcsindcki gibi Halilc'yc baglilik-j 
larizharcdilmi^tir. ll)7 

Balikcsir Kongrcsi'ndc alinan kararlar daha $umulcndirilip saraj 
hatlcndirilmi§lir. 

Bu kongrclcrc daha sonra "S a 1 i h 1 i" , "A k h i s a r" vc tek 
rar "B a 1 i k c s i r" dc dcvam cdilmiijlir. Bilaharc Sivas Kongrcsi'nl 
murahhas gondcrmck surctiylc likir vc calismalanni orada icmsil cttujj 
misjcrdir. 

SlVAS KONGRESl 



Sivas Kongrcsi, cvvclcc dc bclirlilmis, oldugu gibi sark vc garpti 
ki "Kuvva-yi Milliyc" galismalarmi birlc§tircrck T.B.M.M. dcvrcsin| 
gcgi§i saglayan chcmmiycdi bir mcrhalcdir. Hakikattc bu i$, " E r z i 
rum Kongrcsi" rale lemin edilmis. sayilabilirdi. Fakat bd 
kongrede hakimiyoi, (iriisiyatif) ML Kemal Pa§a'inn oiinue degild^j 
Hatta O'nun kongrcye dahil cdilcbilmesi bile mcselc olmusUi. Bu yiiz 
den o sirf kendi hakimiyct vc idarcsindc bir kongrc loplayarak "Erzuj 
rum Kongrcsi" ne nazaran daha kuvvctli bir duruma gecmek istiyotf 

,,..10.6 -Iki Devrin Perde Arkasi - (Hiisameddin Erturk'iin HStirat? 
Istanbul 1957, sh. 349. 

107 - Hacim Muhlddln QARIKLI, a.g.e. sh. 149 



du. l§te Erzurum Kongrcsi gibi gSyc ve hedcflcri vuzuha kavu§luran 
bir merhalcdcn sonra Sivas'ta yeni bir kongrc akdi, bu sebebe dayaniy- 
ordu. Fakat bunu farkeden vc iliraz scslcrini yQkscllcnlcr oldu. 108 
Bunlardan mescla yukanda bahsi gecen Kadirbeyoglu Zeki Bey, 
Kazim Karabekir Pasa'ya yazdigi bir mcklupta "Erzurum Kongre- 
sinin miirekkebi kurumadan silinmesi, ati icin endi§elerimizi mu- 
cip oluyor." ™ diyor. 

Trabzon'dan "Sivas Kongrcsi" ni protcsto eden bir telgraf ccken 
Ali §iikrii ve Eyubzade tzzet Beyler bu hatalanni (!) bilahcrc hayat- 
lari ile odcmi$lcrdir. 

Erzurum Kongrcsi kararlanmn "m a h a 1 1 1" ifadclcrini "mill 
Tlesurcn Sivas Kongrcsi kararlan da muhtcva itibariyle Erzurum 
Kongrcsi'nin aymdir. Bu kongrcdc 4 Eyliil 1919'da Sivas'ta Sivas Li- 
sesi'nde toplanmislir. Kongrcdcn cvvclki hazirhk calismalannda en 
biiyiik yuk, Sivas'in iki sarikh kahramaninin omu/.unda idi; Hasbi Ka- 
di ve Fazlullah Moral, Hasbi Kadi Vali Vckili'ydi. Aslcn Balumlu 
olan bu hoca efendi ihtiyarligina ragmen bclindc ciftc silah Ui$iyor ve 
adeta M. Kemal Pa§a'nin hususi muhatr/.i gibi harckct cdiyordu. Si- 
vas Valisi Resid Pasa, Kuvva-yi Milliyc calismalariylc, Ingilizler'in 
baskilari kar§isinda mecburcn menfi bir tavir alan Istanbul Hukumcti 
muvacehesinde mutereddid bulunuyordu. no Hatta bu tcrcddiidlcr da- 
ha M. Kemal Pasa'mn Erzurum'a gitmck uzcrc Sivas'tan gcccccgi za- 
man bile mevcultu. 1U 

Bu durumda olan Re§id Pasa, Sivas icin mclhuz tchlikeler ileri 

108 - Mahmut GOLOGLU - Sivas Kongresi - Ankara 1969, sh. 244 
te yer alan Kadirbeyoglu Zeki Bey'in notlan. 

1 09 -Kazim KARABEKiR-lstiklal Harbimiz-lstanbul 1960,sh 679 . 

110 - Fazla bilgi icin Bkz: Re§id Pasa'nm Hatiralan - Istanbul 1940, 
sh.38 

1 1 1 - Mustafa Kemal Pasa - Nutuk - Ankara 1 927. sh. 25 

112 - Bkz: a.g.e. sh. 37 veya Re?id Pa?a;mn Hatiralan - Istanbul 
1 940 sh. 60 ve muteakip. 



- 



I 



ISO 



151. 



.SARIKU MOCAMDUIR 



KADlK MISIUOGLU 



siirerek, kongrcnin orada toplanmasini tinlcrncyc calisU. " 2 Bunu bi- 
lcn M. Kemal Pa.$a, kcndisinin hlikiimci vc Padisah'a bagliligini in-: 
sas maksadiyla §u iclgrali gckli: 



Sivas Vilayetine 



4Tcmmuz 1335 



CiilGs-i Hiimayun-i Ccnab-i Padi§ahi mlinascbct-i cclilcsiylc Erzu-'j 
rum'da makamal-i miilkiyc vc askcriycnin lebrikalini kabul vc idrak iloj 
mllbahiyim. Bu vcsilc-i nriubcccelc ilc dcvlct vc millclin giriflar oklgu 
vaziyctlcn tccclliyat-i hascnc ilc halas vc cncam-i mcs'udc ilc ma/.har-i 
I'cyz-ii I'claholmasini tcmcnnicylcycrck.arzi tcbrikalcylcrim. 

Ucuncii Ordu MuTctlisj I 

Faliri Yavcr-i Hazrct-i §chriyari I 

Mustafa Kemal 113 ! 

Kargilikh uzun muhabcrclcrdcn vc Sivas Miidafaa-i Hukuk-i 
Milliyc mcnsuplannin lazyiklcrindcn sonra Sivas Kongrcsi'nin loplan : j 
masi takarriir cdincc gclccck murahhaslar icin huminali bir ha/irlik; 
basjadi. Bu hususta Sivas Valisi Resjd Pajja, $u bilgiyi vcrmckicdir: 

"Kolordu kumandam, Miralay Ibrahim Tali Bey, sabik mcbusj 
Rasim Bey, Miif'tii Abdurrauf, Emir Pasa gibi zcval, bu sirada bil- 
hassa mcsjgul gOriiliiyorlardi. Bunlardan bir kismi, kongrc hcyctinir 
crflfiiyct a'timia ciuiSTfiaSifli icmin i<^ii\ sou imZifiiKianni yapiriaga Llg- 
ra§iyorlardi. Miiiiii Efendi Erzurum yolculanna parlak bir islikbatj 
mcrasimi yapmak vazifcsini almisji. Ciibbcsinin cLc.klcrini toplayarak,| 
cv ev, diikkan diikkan dolasjyordu. • 1M 



1 13 - Sivas Valisi Resid Pasa'nm Hatiralan -Istanbul 1940 sh. 65 
114-a.g.e. sh. 123 



Vali Reijid Pasa daha ttncc viiayctdcki kuvva-yi milliyc ejrti§- 
malari hakkinda izahat islcrkcn dc tcskilat mensuplanndan §u ccvabi 
almisu: 

"....0 kadar kalabalik dcgiliz.Fakat ba§ta Miiiiii olmak uzcrc 
ulcma Uikimi hcmcn hcmcn bizimlc bcrabcrdir..." 

Hakikatcn ulcma bu faaliycttc bag roldc idi. Nilckim M. Kemal 
Pasa'nm Sivas'a girisini anlatan bir gbrgii sahidi: "....sur'atlc bizc dog- 
ru yaklasiyordu. Tarn icpcdc durdu. Hcrkcs ko§u§tu. Yaninda Hoca 
Fevzi Efendi, Raif Efendi vc Raul' Bcy'lc olomobildcn indilcr..." 
dcmckicdir. 

Kongrc'riin acildigi salon Turk bayraklanyla donaulmisli. Rcis 
kursiisiiniin ilsiUndc dc "Tugra-yi Hiimayun" bulunuyordu. 

Daha ilk gun riyasct mcsclcsindc kulis ba§iadi. M. Kemal Pa- 
§a'ya gore bu kulisi Rauf Bey idarc cdiyordu. ' 1S . Murahhaslardan bir 
kismi Ismail Fazil Pa§a'nm rcis olmasini istiyorlardi. QQnkU ogiu Ah 
Fuad Pa§a (Ccbcsoy) Ankara'da bulunan "Yirminci Kolordu/'nun ku- 
mandam idi. Babasi rcis oldigu lakdirdc O'nun da miizaharcli siglana- 
bilir dusiinccsi hakifhdi. Bu mcvzuda bir hayli mllnakajadan sonra giz- 
li rcylc sccim yapildi. M. Kemal Pa§aj iic rcy miislcsna olmak uzcrc 
reissccildi. m Rauf Bey ac.kca Ismail Fazil Pa-ja'yi tiilrtiiqUi. 

M. Kemal ra§a, rcis sccikliktcn sonra biracis. konusmasi yapli. 
Bu konusmada mcmlckclin icindc bulundugu §arllan i/Ah ctti. Vc ilk 
dcl'a olarak "H D k u m e t - i M c r k c z i y c " yc yani islanbul 
Hiikumclinc calarak sozlcrini soylc l)ilirdi: 



116 -Vehbi Cem ASKUN: Sivas Kongresi - Sivas 1945, sh. 109 

117 - Enver Behnan SSAPOLYO: Kemal Atatilrk ve Milli Muca- 
dele Tarihi - istanbul 1 958, sh. 332 

118 - Mustafa Kemal- Nutuk - Ankara 1927, sh. 51 
119-a.g.e. sh. 52 






152 



SARIKLI MOCAUlDU-R 



153 



"Mcclis-i Milli'ninin hcnUz loplanmamis, oldugu bir sirada 
mahsur vc istiklalini kaybctmis, olan Hiikumcl-i Mcrkcziyc'nin munlc- 
rit vc gayr-i mc$ru bir karan vcyahud amal-i milliycyc muhalif ba/i 
tckalif-i hariciycyc inkiyad vc scrfttru clmck gibi cmrivakilcrin ihti- 
mali zuhuratina kar§i Erzurum vc Sivas Kongrclcri'nin ruh-i milliyi 
tcmsilcn vc birbirlcrini lakibcn ictimai, muhakkak bir faal-i hayir vc 
sclamctlir. "Maruzatim hilam bulurkcn valan vc 
miilctin fcyz -U ha la. si gaycsinc mcrbul olan hc- 
yctimizin muvafl'akun bilhayir qlrnasi tcmcnni- 
yatini Barigah-i llahiyc rcfcylcrim." ,2() 

Bu kongrcyc 25 murahhas i$iirak clmis,tir. Her nc kadar ctrai'ta 
biiyiik bir kalabalik mevcud idiysc dc buniarclan bircogu murahhas si- 
fatmihaiz dcgildi. Ezctimlc M. Kemal Pa$a'nm etrafinrja btfyiccc mu- 
rahhas olmayan pek cok kimsc mcvcullu. Sivas kongrcsinc Hoca Ra- 
ifEfendi (Erzurum Murahhasi), §eyh Haci Fevzi Kf'endi (Erzincan 
Murahhasi), Miiftii Tevfik Kfendi (Corum Murahhasi) gibi bircok 
sankli kahraman katilmigur. 

Sivas kongrcsinin ilk iic giinii siyascl miinaka^alan, murahhasla- 
nn htihatyi olinadiklan hususunda "Vallahi, biliahi" lafizlanyla yemin 
ctmclcri, gclcn tcbrik telgraflarmi ccvaplandirma vc bilhassa 'P a d 
i § a h 'a s a d a k a t" vc ubudiyct arizalari yazmakla gccli. Dordiin- 
cii gun Erzurum Kongrcsinin nizamnamesi miizakcrc cdilcrck kulla- 
nilmis. olan mahalli ifadclcr umumilc§tirildi: 

a) Ccmiyet Unvani: "Anadolu ve RumeJi Miidafaa-i Hukuk 

j — ~-«u. 

b) Heyet-i Tcmsiliyc'nin vatanin butuniinu lemsil cdcccgi kabul 
edildi. Mevcud azalara alti kisj daha ilavc olundu. 

c) Her turlu i§g£l vc miidahalcnin rcddcdilcccgi belirtilerek bu 
hususdaki ifadc "Millkiimii/.un her hangi bir ciiz'tinli 

120 - Vehbl Cem ASKUN Sivas Kongresi - Sivas 1945, sh. 1 19 




ZAFERE GlDEN YOL 
MUSTAFA KEMAL iki Sankli mucahid arasinda : . 



ARAB SEYH ve HASBi KADI 



:'. 



154 



SAWKU MOCAHtDLBR 



terk ve ihmal ctmck. 
iizerine Erzurum kongrcsindc " 
lafzivardi. 



" seklindc umumilegtirikii. Bunun 
b u r a I a r 1 " yani §ark vilayctleri 



vaiui. 

Besinci gUn, Padisaha bir iclgrar cckilcrck hukumctin lutumu 
kendisincsikayctcdildi. 

Altinci giin ycmin mcrasimi oldu. 

Ycdincigun"Mudafaa-i Hukuk Ccmiycti"nin 
resmcn kurulus iormalilclcri ikmal olundu. 

Sckizinci gun "Maada Mcsclcsi" ?^gS*S 
hususdaki tcklillcr rcddcdildi. Nc gariptir la. askcr olan Ka/,1 Ismail 
Pafa manda Rkrini mUda.aa cdcrkcn kcndisinc en evvel v^cn mg 
sir ccvabi sankh bir kahraman; Er/.urum Murahhas, Hoca Rail Efen 
d v"di * Haua M Ismail Pasa, bir askcr olarak bu «o yaln 
da dcgildi. ilk manda fikrini ortaya alamn da ymc askcr olan Ism* 
J! oldugu malumdur. ™ 0, bu kanaatiht, Erzurum da bulunan 
2m Karabekir Pa|a'ya *** zaman - daha cmada nc Er.urum 
vc nc dc Sivas Kongrcsi vard, Aynca Istanbul ""£*"*** 
Sivas Kongresi'ndc dc Bcklr Sami Bey, Kara Vas.t Bey, gibi bas 
mandaci bir cok askcrlcr daha vardi. 
Kongrc 12 EylUldc sona crdi. 

Kongrc umum. beyannamesinin iki maddesini dikkatlcrinizc su- 
nuyoruz: 

»Camia-i Osmaniyenin tamamiyeti vc istiktal-i milliycm.zm tc- 

iycyt hiim k.lm» k «*,." (UmOmt Ko„ E rc Bcyanntac S.vas 

HEyluU335-Maddc:2) 

121 . M ahmutGOL06LU: Sivas Kongresi - Ankara 1969, sh. 95 
HI "-KKmUabeklr: istiklal Harbimiz - Istanbul 1960, sb. 175 



KADlR MISIROfiLU 



155 



"H[ikumct-i Osmaniyc bir tazyik-i haricT kargisinda mcmlckeli- 
mizin hcrhangi bir cuziinu tcrk vc ihmal ctmck izlirannda bulundugu 
takdirde Makam-i Hilai'cl vc SalUinal'la vatan vc millclin masuniyet 
ve tamamiyclini kafil" her liirlii ledabir vc mukarrerat ittihaz olunmu§- 
tur. (UmQmT Kongrc Beyannamcsi Maddc: 5 Sivas 11 Eyliil 1335) 

II- CEPHELER VE BAZI SARIKLI 
MUC AH IDLER: 



Kurtulus. Savasi'nin muntazam askcri lc§kilat kuruluncaya kadar 
devam eden devrcsinc Kuvva-yi Milliyc devri diyoruz. Bu devreyi 
dolduran mlicadeleler du§mani kismcn puskUrtmU<s, kismen dc oyalay- 
lp mc$gul ctmck surctiylc ordumuzun ha/.irlanmasina zaman kazandir- 
mi$U. Valanm ugradigt haksiz is_gallcrc kar-^i, her Uiral'la bir mcrkez- 
den emir vcrilmis,ccsine kurulan Mlidafaa-i Hukuk ccmiyctlcri bu 
silahli miicadeleyi ba$anyla yiirutcrck harckcti muntazam orduya inti- 
kal cttirmislcrdir. Bunlann scrcl'li miicadclclcri Mcclis'in acilis^ndan 
sonra da devam ctmi$tir. Fakal heniiz Mcclis ortada yokken ba$lamis. 
olan bu miicadclclerin bir kismim vc bunlara dair s/ahadctlcri bu bO- 
liimdc bclirtmcyi mlinasip bulduk. Bu surctlc Kuvva-yi Milliyc devrc- 
sinde hizmct ctmis sankh mucahidlcrin bir kismmin hikayesini dc 
Meclis'in aciligindan sonraki temadisini nazan itibarc almak surctiylc 
Mcclis ve O'nu takip eden faaliycllcrc aid boliimde bulacaksiniz. 

AYDIN CEPHESi VE DENIZIJ MUFIUSU 

AHMED HDLUSi EFKNDt 

tzmir'in isjali ihlimallcri bclirdigi sirada Vali bulunan Nureddin 
Pasa'nin hazirliksiz yakalanmamak icin "mill? vc ma ha 1 1 i 
bir mukavemet cephesi" kurmayi dusundiigiinii cv'velce 
belirtmistik. Bu i§ icin ilk akla gclcn mutc§cbbisler ^iiphesiz mahallin 

■ ;i 85/ 



I 

1 '!l 
liill 



I 

I 



■>,■.■■•-■. „ rhii.,.;, i . 



156 



SARIKUMOCAIIlDLBR 



' M f 1 " i "V a i z\ "M il d c r r i s " gibi din adamlar. olacakti Ev- 
vclcc, anlatildigi uzcrc, bu maksadla civar viiayctlcrin -din adamlan 
dSvct edilerck 1919 yili Mart ayi icindc bir kongre akledildi. Izmir'in 
ilhakina kar§i gcrckli tescbbiislcrc girismek Uzcrc toplanan bu kongre- 
yc vaii vc Kolordu Kumandam Nureddin Pa§a baskanlik etmis. vc il- 
hak lahakkuk cttigi takdirdc, mukavcmct cdcbilmck icin tcskilat yapil- 
masi kararla$tinlm.sti. Pasa, Izmir'in Yunanislan'a vcrilmcsi halindc 
silahli bir mildafaaya kalkisjlacagmi siiylcxligi sirada Denizli Miiftii- 
sii Ahmed Hulusi Efendi, bliyiik bir uzak goriisjiiluk cscri olarak 
kcndisinc §oylc dcmi§ti: 

"-Pa§a Istanbul i§ g ai allindadir. l§ g ai kuwclleri Istanbul 
Hiikumcti Uzcrindc tazyiklcrdc bulunarak sizi tertian vcya memuriyc- 
tinizi nakil siiretiylc tzmir'dcn uzakla$t.nrlar. Ciinku buradaki, hristiy- 
an unsurlar isjal kuvvctlcriylc tcmas halindedirlcr. Sizin burada fiili 
mukavcmct icin girisweginiz her harckcti onlara bildirirlcr. Onlar da 
hukumctc tcsir ederck bu tc§cbbusu akim birakirlar. Bakimz Rum pa- 
pazlanndan mctropolit Hrisostumos daha sjmdiden bu $chrin fahrl 
valisi gibi harckct ctmege basjamis. vc Yunan i§galinin haz!rhklanna 
giri§mi§ bulunmaktadir." m 

Bu soylencnler dogru cikmis. vc Nureddin Pasa azlcdilerck yc- 
nne valiligc Kanbur izzet, Kumandanl.ga da, mutckaid pasalardan 
Nadir Pa§a tayin cdilmi$ti, 

Izmir "R c d d i 1 1 h a k K o n g r c s i "nden ddndukten sonra 
memiekctin dim bir akibctc suriiklcnmektc oldugunu gOren Denizli 
Miifiusu Ahmed HulM Efendi merhum, dcrhal tc^ebbuse gai§erek 
le§kilat kurmaya koyuldu. Tarn bu siralarda Izmir'in 15 Mayis 1919 da 
Yunanhlar tarafindan i§gal edilmis. oldugu habcri bulun vatan ufukla- 
nnda derin akisler uyandiran aci bir haber olarak yayildi. Bunun iizeri- 
ne Ahmed Hulusi Efendi tclgrafhancye giderek o zaman DenizU mu- 
tasarnfi bulunan Fa ik (Oztrak) Bey ile birlikic hadiseyi tahkik eui. 

♦ oc! i 1 c\ SfiS? : 3 n G " cDyle Kazal " an Sa va§ - Yeni Isliklal Gaze- 
tesi! §ubat1965tarihliniisha. 



mmim 



KADlR MISIRO&Aj' 



157 ! 



Vaziycti bUtiin dchs.ct vc vahametiyle ogrendikten sonra ilk is. olarak 
bir prolcsto mitingi tcrtipledi. Muftiiluk daircsinin yak.nindak. bir ca- 
mide bulunan sancag. serif, as.1. bulundugu yerden "t c k b . r ler vc 
"8 c 1 a t u s e 1 a m 1 a r " la indirdi. Elrafinda §chrin ilcn gclcn ?cyh 
vc imamlan oldugu halde camiin ctrafmda bcklc§cn kalabahg.n online 
gecti Kalabahk Bclcdiyc Mcydam'na dogru yiirilmcyc basjadi. Buyuk 
bir fclakctin hazin bir mclodisi halindo «chio yay.lmaku. bulunan lek- 
bir scslcrini isitcn halk, ismi gucunu birakarak Bclcdiyc Meydan.na 
kosuyordu; Aglamakh bir perdeden tckbir getircrck meydani doldur- { 
mus bulunan Denizlilefe hitaben Mcrhum Miiftu Hulusi Efendi: 

"-Hcm$chrilcrim!... 

Kar§im./a cikar.lan dllsman daha diinku usaklanmizd.r. Biz onla- , 
ra maglup da olmad.k. Bu dllsman her kirn olursa olsun Turk'un vc 
Muslumanhguvson mustakil yurdu olan topraklanrruz da climizdc n 
ahnmak istcniyor. Bizlcr sjmdiyc kadar csir y a§amadik vc ya^amayiz. 
Sil&himiz yoksa sapan ta§iyla dopltt kar§l cikmak vc onu tepclcmek , 
her Turk vc mUslumana far/-i ayndir. Fctva veriyorum. Silah azhgi- 
vcya coklugu miihim degildir. Bir cok ulkclcrc hukmctmi? fatihlerm 
torunlanyiz. (Hristiyanlan i ? arct ederck) Onlar bizc vcdiadirlar. Onla- 
ra dokunmayin..." 125 Diyc hcyecanh bir nutuk irad etui 

Bundan sonra hazu- bulunanlardan heyecana gclcn birka? ki§i da^ 
ha halka hitap edip, i§ g aii protcslo eden konu§ma yapt.lar. Bu m.ung 
halkin kurulacak bir tc§kilat icin haz.r bulundugunu gostcrmi? vc seh- 
rin m.ht.mm miiftii.ii Ahmeri Hnlftsi Kf,nrii'nin ,mir ve rliro.kuflcn- 
nc uyacagi anla § Umi § t.. Fakat Miiftu Hulusi Efendi yaln.z. Dcnr,h 
icin degil, bUtun civar vilayet vc kazakir. da icincalan bir nulli muka- 
vcmet harckcU meydana getirmck isliyordu. Bu yuzden ttnee henuz 
iSgal edilmemi§ bulunan "Ayd. n"a cmin adamlarmdan b,rkac.ni 

125 . or. LOtfu MOFTtlLER: Denizli He/et-i Milllyesi Batikssir 

1947, sh. 5 • 



; «S\"i.' \' 



py.i 



158 



SARIKU M0CAHt!)UiR 



gondcrmck surcliylc onlarla tcmasa gccti. Aydtnlilar, iimilsiz vc gayct 
bcdbindilcr. Miitcvckkilanc bir surctlc Yunan iygfilini bcklcmcklc idi- 
Icr. t§gal kuvvcllcrinin asayis. vc Omniyct hususunda yapligi propagan- 
da tamimlcrinc c;1rcsiz inanmis. goriintiyorlardi. 

Bundan sonra "N a z i I 1 i"yc miiracaat cdcn miiftu" Ahmed 
Hulusi ISfendi, oradan da ayni cevabj aldi. 

Bu yiizdcn "A f y o n k a r a h i s a r", "D i n a r" havalisi ilc tc- 
masa gccti. Miiftu Efcndinin faaliycllcrini yakmcn takip cdcn Dcni/Ii 
Rumlari, "Onun s a r 1 g 1 n 1 b a § 1 n a d o 1 a y a c a g i / ! " diy- 
c habcr gondcrmcklcydilcr. Fakat kaliraman Dcni/.li Muflusll korka- 
cak vc vaUin miidafaasindan yu/gcri cd'ccck bir insan dcgildi. Miiftu 
bix/.at, Dinar'a Afyonkarahisar'a gitti. Bu bdlgclcrdcki digcr miiftu, 
vaiz vc miidcrri.slcrlc tcmasa gcc'crck silahli cctclcr lc$kil cdip, ilcrlcy- 
cn Yunan kit'alan karsjsinda bir inukavcmct ccphcsi tc^kil ctmck hu- 
susunda onlan harckctc gccirdi. Bu bolgcdc cfclcr, koyliilcr, ycdck su- 
baylar, mutckaid subaylar vc halktanhcrkcs mahalli miiftuicrin idare 
ettigi tcskil&a kaydolarak kisa zaffiahda harb'c Hazir vaziyctc gctirildi- 
lcr. ,■ ■ :.■■■■. ; 

Hulusi Efendi, toplanan bu ectecilcrlc "Sa r ay k 5 y "c harc- 
kctc ctti. Orada topcu binba§isi Hakki Bey'den clindcki toplari istedi. 
Saraykoy'dc isiasyon mcmurlarindan biri rumdu. Dcnizli muftusii 
Hulusi El'endi'nin idarc clligi bu'halk harckclini vc halkin valan mii- 
dafaasrndaki aztm vc kararmi gorcn bu rum, dcrhal Nazilli'dcki Yu- 
nan kurpandanijw bir tclgraf cckti. Bu tclgraffc) iic row bin kisilik bir 
kuvyetia.NazjJli'yc dqgru. harckctc gcctigini bir bu. kadannin daha da 
Dcnizjijclpn yqla.etkmak iizcrc bulundugunu bildirmcsi iizcrinc az bir 
kuvyc^tc,IS[az;UU' ; yi tutmakla bulunan Yunan kumandani mevziini tcr- 
keder£k,, Aydjn, istikamclinc cckildi. Saraykoy'dcn harckctedcn Miif- 
tii Hujiisi §}'£juH kumandasindaki Milis kuvvctlcr, Nazilli'yi koiayhk- 
la istirdat ettiler. Fakat burada durmayarak Aydin'adogru gcrilcmis. 



159 




ZAFERiN TEMELiNE IMAN HARCINI KOYANLARDAN 
Denizli Muftusu AHMED HULUSl EFENDl 

bulunan Yunan kuvvctlerinin takibinc basjaddar. Yol boyunca ugram- 
Ian her koydc toplanan halka, hcyccanli. nutuklar irad cdcn Miiftu 
Efcndinin cmrindcki kalabalik gitgidc artiyordu. Bu nur yiizlii din ada- 
minin oiuukca yaygm nil §ohrcii varui. Kcnuisini sahsen gormemis, 
olanlar bile, hie olmazsa ismini duymus olmaktan dolayi biiyiik hiir- 
mct, itimad vc muhabbet besliyorlardi. Bu yiizden kendisinin kcramct 
vc dirayctinc inamhyor, Yunanlilara kar§i giristigi bu miicadcledc 
mutlak galip gclcccgi kabul cdiliyordu. Bu scbcplc her gidilen ycrde 
coluk gocuk yedisinden yctmismc herkes iizcrinc dilscn vazifcyi yap- 
mak vc Miiftii Efcndinin cmirlcrini ycrinc getirmek hususunda bllyttk 



160 



SARIKLIMOCAHlDLER 



bir tchaluk gttsteriyorlardi. Gcri cckilcn Yunan kuvvcllcriylc carpisa 
carpisa Aydin'a kadar vanlarak du§man, dcvamli surctlc gcriletildi. 

Bu sirada o bOlgcdc Yoriik AH Efe ve Killi Efe'lcr dc kizanlan 
ilc dii.$mani sikisbrmakta idilcr. 37 nci lumen dc "C i n c"dcn laarruza 
giri§mi§ti. BiilUn bu mu$tcrck mukavemet sonunda Aydin, Yunanh- 
Iar'dan gcri almdi. Fakat $chre gircn milll kuvvctlcr, topluca diismam 
imha harckctinc girisjnek ycrinc clrafa dagildiklanndan $chrin kurla- 
nlmasiylc kalinmi$, Yunan Kuvvctlcrinin lam maniisiyle imha cdilc- 
meden ricat cdcbilmclcrinc imkan vcrilmis. oldu. Bu yiizden tam 
manasiyle munUizam bir askcri §ckil vc muharebe diizeni kazanama- 
mis. bulunan bu kyvvcilcrin cldc cltiklcri muvaffakiyctlc scrmest ol- 
duklan bir sirada takip cdilmcdigini gttrcn Yunan kuvvctlcri, aldiklan 
yeni Uikviyclcrlc birliklc tckrar hucum ederck Aydin'i yeniden i^gal 
cttilcr. l§tc o zaman biiyiik bir hirs vc hincla schrc gircn Yunan askcr- 
lcri, tarihtc misli goriilmcdik kanli bir zuliim vc vah§ci icra cttilcr. I26 

Miiftii Ahmed Hulusi Kfendi, mcslck itibariyle askcr olmadigi 
cihctlc daha ziyadc harckclin malt vc mancvi idarcsini clc alarak bu 
kuwetin ba$ina Demirci Mehmed Kfe'yi gecirdi. Sislcmli bir idareyi 
gcrccklc^tircbilmck icin dc Dcnizli'dc Hcyct-i Milliyc adiyla bir hcyct 
kurdu. Bunun basjna geccrek miicadclcnin crzak vc miihimmalini ic- 
min cdccck muntazam bir tcsjdlal viicuda gclirdi. Bunun 6 subesi var- 
di. Bu §ubclcr §u §ckildc vazifo laksimi yapmisjardi: 

"...1 nci §ube: (Mali §ubc) 

Rcis: Muftiizade Kazan Kfendi 

Aza: Osmanoglu Emin Kfendi 

Muhasip: Tahsin Bey 

Veznedar: Sira ilc Hamamcizade Mustafa, Siileyman Ef. oglu 
Haci Ahmed, Ahmed Baki Efendiler, Mill! Heyetin varidatim topla- 

126 - Bkz: Kadlr MISIR06LU: Yunan Mezalimi - Istanbul 1968 - 
sh; 173 



161 



KADlRMISlROtfLU 



mak vc masraflarim yapmak ve yazmakla ugrasiyordu. 

2 nci §ube: Istihbarat vc propaganda §ubcsi: 

Dalamanhoglu §ukrii, Kiiciikzade Necip, Muftiizade Fey- 
zi 12 7 Baytar Ragip Bey'lcrdcn tc§ekklil etmistir.Tcrciimanligim 
m'iilazim Refik oglu Remzi, Aydin Osmanh bankasi miiduru iken, 
Denizli'yc hicrcteden istimat Zihri Bey'lcr yapmi^tir. 

Bu subc diismamn durumu vc isgaic ugrayan ycrlcrdeki iacialar 
hakkinda malumat vc vcsikalar toplayarak medeniyet alcminin gozlen 
5niine koymak igin liizumlu ycrlcrc gondcrdigi g.bi ctraflaki 
vilayctlerdc propaganda yapmakta vc mill! harckctc yard.m maksadiy- 
lc tcsvik vc nasihatlarda bulunmak uzcrc hcyetler gondcrmckteydi. 

3 ncii §ube: Askcrlik §ubcsi: 
Rcis: Tavsah oglu Mustafa Bey 
Mufivin: Kapancizade Hulusi Bey 

Bir de bir yuzbasidan ibaretli. Bunlar ccphcyc gidceck askerlerin 
sevk vc idarcsiyle ugra$iyorlardi. 

4 iincii §ube: Muhacirin §ubcsi: Dr. Mazhar Germen, Dr. 
Kaz.m Ali (Samanh) vc digcr bir kisiden ibarctti. Bu subc mcmlcketc 
gclen Turk vc Turk olmiyan musliiman muhacirlcri iskan vc lasjc ct- 
meklc mc§guldii. 

5 nci §ube: Lcvazim §ubcsi: Rcis Kiiciikzade Ali Bey (azalari 
ogrcnilcmemistir.) 

Bu §ubcyc bagh bir dc dope, vardi ki, rniiduru fcayiar Ahmed 



127 - Bu eserin ilk tab'i esnasmda hayatta ve Denizli'de mukim 
Bulunan Fevzl Muftuler, Miittu Ahmed HulQsi Efendi'nin oQludur 
Kendi bilfiil icinde bulundugu Denizli Harekati milliyesini gayet berrak 
bir surette hatirlamakta ve ahlalmaktadir. Bu hizmet ve faaliyetin teter- 
ruatini bizzat dinleyip zaptetmis olduQumuz gibi, bazi noklalan aydinla- 
tici mektuplan da hususi ar§ivimizde sakli bulunmaktadir. 






Eli^^^^H 



162 



163 



SARIKLIMOCAHlDLER 



Cevded Bey idi. §u subc ccphcnin iasc vc giyimiylc me§gul idi." 128 

Birde in/.ibat islcri ilc ugrasan 6 nci §ubc vardi. Bu teskilatta "h e 
y'ct-i nasiha" dcncn halki dint hislcrinc hilap cunck suretiylc 
ccphcyc scvkcdcn bir hcyct vardi. Bunlar civar vilayet vc kOylcri do- 
la§arak camilcrdc toplanan halka mcmlckctin icindc bulundugu buh- 
ranli vaziycti anlatiyor vc kurulan mill! kuvvctlcr ccphcsinc sahscn ka- 
tilmak vcya silah vc para yardimi yapmak suretiylc i§tirak ctmclcrini 
tcmin cdiyordu. Bu hcycttc Zennecizade Tevfik, Karatova Miif'tusu 
Ahmed Hamdi, (Jeralizade Ksad Ef'endi bulunuyordu. Her tarafta 
mill? hcycllcr tc$ckkill cdinccyc kadar bunlarin cami cami dolasarak 
yaptiklan telkin vc vaazlar pekcok gonulliiniin toplanmasini tcmin ct- 
mislir. Qcnizli'nin clcba«jihk ctligi bu milli kuvvctlcr hakikatcn cok 
biiyiik vc I'Aidcli hizmctlcr ila ctmislcrdir. Yunan ordusunun iclcrine 
kadar sokulan tcjkilat mcnsuplari i§ga] altindaki ycrlcrdc ccrcyan 
eden "YunanMczfilim i"ni tcspit cdip, Dcnizli'yc bildiriyorlardi. 
Toplanan bilgilcr muntazaman Istanbul Hukunicti'nc duyurulmakta 
idi. Hatta bu is icin tslanbtil'a bir hcyct dc gcindcrilmi^ti. Mill! kuvvcl- 
lcrin yaralilanni tcdavi icin "Milli Hastanc" dcncn bir hastanc bile ku- 
rulmu§tu. Civar vilayet vc kazalarda tc§ckkul ctmis, bulunan Hcyct-i 
Milliyc'lcr bir birlik halinc gctirilmck ii/.crc hepsinden talep cdilcn 
murahhaslar vasitasiylc Dcnizli'dc bir "m c r k c z h c y ' c t i" tc§ck- 
kiil cttirilmi§ti. 

1920 scnesi Tcmmuz'una kadar ufak tefek miisademelcrlc i$ler, 
a§agi yukan siikunctlc yuriilulmii$tu. Fakal temmuz 1920 dc Yunan 
kit'alan takviycli olarak harckclc gecmis. bulundugundan milli kuvvet- 
lcr puskiirlulmu§lu. Ccphc kumandani Demirci Mehmed Efe 5 Tem- 
muz 1920 dc biitiin kuvvetlcrin Sarayktty'dc toplanmasini cmrclmi§ti. 
Durum kritiklc^ini^ii. Mcrkczdcki jandarmalar buraya sevkedildikten 
sonra Muftii Ahmed Hulusi Efendi halki "D e 1 i k 1 i c l n a r" dc- 
nilen mevkide loplayarak, kcndilcrinin din vc vatan duygularina hita 
betmek suretiylc onlari ccphcyc gitmcyc tc§vik etti. Buldan'in "D e r b 
c n t B o g a z T n a bir miktar kuvvct scvkclmck suretiyle tehlikeyi 




1 



1 



Denizll MiittUsunUn zafer ayetleri lie silslii sancafji 



128 - Dr. Liltfii MOFTULER: aig.e. sh. 1 1 



i ia iiw m i n tm t m mmtmmmmmtmmmmmmmmtBKimt&BKUKKHtn^ 



164 



SARIKLIMOCAHlDIJSR 



165 



durdurmak istiyordu. Burada ismini yazdiran genclcrc hcmcn gcrckli 
silahlar vcrilcrck Dcrbcnt'c gttndcrdiler. Fakat dlijmanin hakim kuv- 
vctlcri onlann burada tutulmasuia imkan vcrmcdi. Du§man hi/Ja 
ilcrlcmcyc basjamisu. Demirci Efe karargShini "G o n c a 1 i"ya 
nakletmi§li, Halk Denizli'de ric'aic ba§lami§u. Dcni/.li Miiftiisii dc Ta- 
vas'a gitmi§ti. Bu sirada Dnci/li'dc "Demirci Vak'asi" vuku 
bulmu§tur. Bu yuzden bassiz kalan Dcnizli harckatina Ankara'da tc- 
tjckkiil ctmis. bulunan Milli Hukumct tarafindan, muntazam kuvvctlcr 
gondcrilmi§tir. 

CALMllFrtlSU AHMED tZZKT EFENDI 



Dcnizli Bolgesi'ndc laaliyct gOsteren digcr bir muhtcrcm din ada- 
mi da Cal Miiftiisii Alimcd izzet (Calgiiner) Efendi'dir. Bu kahra- 
man miil'tunun Dcnizli BBlgcsindcki milli harekatta Dcnizli Miifiiisii 
kadar hizmcti gccmijjti. Kcndisinc bu hizmctlcrini aniaimasi icin rica- 
da bulunan mlitckaid muallim Orhan Vural m bu kahraman din 
adaminin anlalliklanni ^<iylc naklctmcktcdir: 

"....Scbiliirrcjjiid'in (icUncii sayisinda Milli Mucadclc icin kurulan 
Rcdd-i llhak Ccmiycti vc bu mun&scbcllc vcrilcn fetvayi okudum. 
Orada isminin gecmesi dolayisiylc iigemiz muftiisu Ahmed izzet 
Calgiiner'i ziyarct cuim. Bu scvimli vc miilcvazi ihtiyar, millet ve 
mcmlckct icin yaptigi hizmcti kiiciimscycrck bu husustaki hatiratmi 
vc faaliyctini s5ylcmck istem'edi. Halbuki kendisinin o zamanki hayir- 
ii cah§malari vc cepheden ccphcyc ko§arak yaptigi hizmetler, biitiin 
Cal'hlarca malum vc miisellcmdir. Isranm uzcrine gayet samimi ola- 
rak bazi hatiralarmi naklcili. Harbi Umumi ncticesi vaki maglubiyet 

129 - Muhterem Orhan Vural, Qal'dart gonderdikleri 8.5.969 tarihli 
bir mektupla bu hususta mutemmim malumatia birlikte gok kiymetli ve- 
sikalar lutfetmi§lerdir. Kendilerine te§ekkur eder bu vesileyle boyle her 
imanli munevverin bulunduQu cevredeki sayilan artik pek aialan bu gi- 
bi gergek kahraman din adamlanni ara§tinp tesbit etmesini ve bunu bir 
din ve vatan borcu telakki eylemesini temenni ederiz. 




QAL MOFTUSU AHMED JZZET EFENDi 

iizcrinc -Allah boyle gOnlcri biz muslumanlara bir daha gostcrmesin- 
Yunanhlar'in tzmir'c cikmasiylc millet karanliklar icindc kaldi.Ne ya- 
pacagini ijasirdi.Halkin kuvvc-i maneviyesini saglamak icin miitead- 
did dcfalar Qar§i Camii ^crifindc, hukumct OnUridC mcydanda dini nu- 
tuklar soylcdim. Halki mukavemetc tc§vik cttim. Ycsc diismeycrek 
tesjdlatlanmaya sevkcttim. Halk soziimli/.dcn mutecssir olarak fcryat 
ve figanlar icindc iken o zaman Kaymakamimiz bulunan, halcn Bali- 
kesir valisi, Fazli Giilec: "Miil'lii El'cndi, §cr'an kcndisinc du§cn vazi- 
feyi yapmi§tir. Bu bapta benim dc hakki kclamim vardir. Bcni dinler- 
seniz ordulanmiz inhilal ctmis, silahi clinden almmistir. Askerlerimiz 
cepheleri birakmisnr. Bu sebeplc Multii Etcndi'nin sOylediklenm 
yapmak, dusmani gazaplandirmaktan, binncticc onlann ayaklan al- 
tinda peri§an olmaktan baska bir isc yararmyacak." mealinde sozler 
soyledi. Kaymakmin bu sozlcrini Dariiltunun mczunlarindan Orta- 
koylii Emin Efendi merhum da lakviye etti. Ferit Pasa. Kabine- 



166 



SARIKL1 MOCAMlDLBR 



KADlRMKSIROftLU 



167 



si'ncn "Yunanlilara kar§i koymayiniz, onlann i§galindcn korkmayi- 
niz" mcalindcki iclgral' cmirlcrindcn bahscdcrck mutavaat luzumunu 
orlaya alti. 

Bunlara kar$i ben "Gozlcrimiz gtircrck, bedenimizde can varken 
kendimizi vc mukaddcsalimizi dii$manin ycd-i habisinc Icrk vc vatana 
ayak basmalanna uthammiil cdcmiycccgimizi, bchcmchal miidafaa 
tcrtibati almamiz lazim gcldigini, silAhsiz vc vasitasiz da olsa dii§ma- 
na kar§i koymakligimizi, cvvcla" bizlcri sonra cvlftdi lyalimizi $chid ct- 
meden mcmlckctimizc dii^manm gircmiycccgini, hatta hepimizi $chid 
clsc bile, Allahm izni olmadan diisjnanin bu lopraklara ayak basmasi- 
nin mllmklin olamayacagim" soylcdim vc bu fikrimdc israr cttim. Ha- 
zir bulunan kalabahgin rcyini sordum. Onlar da "Evvcla siz iigiiniiz fi- 
kir birligi yapiniz, bizc bildiriniz. Biz miidafaa icin haziriz" dediicr. 

Bu harckcl bu an icin akim kaldi. Ben dc koyiim olan "S ii 1 1 c r"c 
giltim. Kcndi kendimi hesaba ccktim. Kalbim bana: "Bu bapta sen 
haklisin, israrcl, Ccnab-i Hakkin vaadi ycrini bulacaklir" dedi. Dcrhal 
alima bincrck ilecmize 12 saal mcsal'cdcki Dcnizli'yc harckcl cttim. 
Yol ii/.crindc "AN K u r t" Koyii'nc ugradim. Evvclcc habcr aldigim 
burali De.de Efe ile tcmas imkanim lemin cttim. Dcdc Elc'nin 25-30 
kadar kizani olan cctcsini du§mana kar§i harckctc ikna cttim. Kcza, 
"K a k 1 i k" Koyii'ndc niifuz sahibi Ali Bey'i gordiim. Onu da hazirla- 
dim. Dcnizli'yc vardim. Orada heniiz bir harckct hamlcsi yoktu. Miif- 
tii Ahmed liulusi Efendi mcrhumu gordiim vc fikrimi anlattim. Tas- 
vip ctti. Millclin soziimiizc bakip bakmiyacaginda miilcreddid idi. Be§ 
alii kisi miistcsna, biiliin Cal halkmin bcnimlc berabcr oldugunu soylc- 
yincc gozleri ya§ardi. Bcni Mutasarrtfa vc Kalcm Rcisi'ne yolladi. 
Onlara kendisi ile gorii<jtiigiirniizii saklamami tenbih ctti. 

O zamanki Mutasarnf vc Eski Dahiliyc Vckili Fsiik Oztirak'a 
vardim. Fikrimi izah cttim. Bana Kaymakami sordu. Kaymakamin bu 
davadaki muhalefcti dolayisiylc kendisinden memnun kalmadiginru 
hissetti. Ho§una gilmedi. Rcngi bozuldu. Bana "Muftii Efendi! Sen ne 
demek istiyorsun? Bu vaziyct kar§isinda bir kaymakam bir mutasar- 
nf, bir vali ne yapabilir?" dedi. 

I 



Ben de "Kaymakamlik, mutasarnflik, valilik milletle 
kaimdir. Millet cayir cayir yanmaga bajjladi. Biz buna seyirci ka- 
lamayiz. Ne yapacaksaniz yapiniz. Ben kudretim nispetinde bu 
ugurda bir vazife almaga geldim", dcyincc ickrar rcngi degisU. Bu 
kabil bir harckctc Ferid Pasa Kabincsinin razi olmadigini bcyan ile 
bu mcs'clc ctrafmda Kalcm reisi ve Miifli Efendi ile goriismemi, 
bilaharc bir §ckil kararlaslirilmasim tavsiye ctli. 

Kalcm Rcisi Tevfik Bey'i ziyarct cttim. Bu scvimli komutan ba- 
na: "Ey hocam! Bu i§ scnin gibi hocalara vc benim gibi ihliyarlara mi 
kaldi?" diycrck once biraz latifc cUi. Kcndisinc Muftii Efendi vel 
Mutasarnf Bey'lc goruijtugumu vc hazirhgimi anlattim. Yapacagimizl 
harckct planina her ikisinin dc razi oldugunu bcyan cttim. Fcvkaladc 
scvindi. Mcvzu ctrafinda bazi -csaslar goru§erck, hemen plammiz 
mucibincc harckctc gecmck iizcrc vedaia§tik. Muftii Ahmed Hulusi 
Efendi ile dc gOru§tum, vaziycti anlattim. da l'crahladi. Qal'daki 
hazirhgimi da ogrenincc "Sen dogru Cal'a git. Hazirhgini .^umullcndir. 
Bir iki giinc kadar biz dc burada hazirhgimizi tamamliyahm. Sana ha- 
bcr verincc hemen yola cik!..." diyc bcni ugurladi. Ben dc vaziycttcn 
memnundum. 

Hemen Cal'a gcldim. Atimdan inmeden dogru hUkumct oniine 
geldim. Orada merhum Necip Bey'lc kar§ila§ttm. da evvelec muha- 
lefetine ragmen benim Dcnizli scyahatimi uzaktan kritik ettircrck ism 
ehemmiyetini idrak elm is, oldugu icin bana "Emrinize amadeyiz. Buy- 
urunuz!" dedi. Zira muhalefcti bilhassa §ahsi icin zararh olacaku. 
Cunku ben cfelerle dc goriiscrck bunlarm muhalefcti halinde yapila- 
cak i§i lasarlami§tim. 

Necip Bey'e samimi olduklanna kanaat gelirmck icin bana. be- 
nim istedigim sekilde bir scnet vcrmclcrini teklif ettim. Kabul etti. 
Halktan bu ugurda maddi manevi nufuz vc varhklanndan istifSde 
me'mul olan zevati belediycyc cagirtarak kcndileriyle konugtum. Bun- 
lara: "Allahimiz bir, pcygambcrimiz bir, kilabimiz bir, vatammiz bir 






168 



SAKIKUMOCAHtDl.HR 



169 



f.( ■ : ;;vW»v 



olduguna gttrc muhafazasina mccbur oldugumuz mukaddesatimizi 
miidafaa icin Allahin ve pcygambcrin cmirlcrine imtisal ctmemenin 
vchamctini anlattim. Mukaddcsauni dilsmana goz gore gOrc cigneien- 
lcrin insan vc islam sayilamiyacagmi, cokcn Saray Saltanati'nin ycrine 
millctin kalbindc iman nurunun bir kat daha parlamis. pldugunu vc bu 
davada Allahin nusrctinin muhakkak bulundugunu" bcyan cdincc hep- 
si cmrc amadc olduklarini ifadc ctlilcr. Kcndilcrindcn §u sencdi aldim. 
Bu sencdin ash ycdimdc mahfuzdur. 

Scnct Surcti: 

"Ef'endim, balada muharrer esami sahipleri ki ciimlemiz di- 
nimi/i, vatammizi, namusumuzu vikaye icin size islirak etmege 
so/, veriyoruz. Buna dair her ne emir olunursa ifasma amadeyiz. 
Eger muhalif olursak kanimizi katlimizi helal ederiz. (15 Temmuz 
1335) -Yirmi kisjnin imzalan. 

Bu yirmi kisj vc ilecnin digcr ondc gclcnlcri ile hemen hizmctc 
basjadik. Jandarma daircsinin kapisini kirarak sckiz sandik ccphanc ile 
10-12 adct mavzeri aldik. Badchu askcrlik $ubcsinin deposunu kirarak 
orada mevcud ccphanc, pala, silah nc varsa hepsini aldik. £al Mcrkcz 
Kasabasi cgrafini "K o § k" cgraflarma yolladik. Oralardan silah vc go- 
niillii askcr dcrcinc himmct olundu. Hatta askcr firarilcrinin gii- 
zcrgahlan kcsilcrck silahlari alindi. Bu surctlc hayli silah ve askcr der- 
colundu. Bunlarin lopunu alarak "K il 5 k Cephcs i"ne hareket 
cttim. Dii§manin "0 m u r 1 u'"yu i§gali gunii biz dc ccphcyc varmi§- 
tik. Bilaharc Denizli Miiftiisu Ahmed Hulusi Efendi mcrhum da 
/y*nj3£vc "cldilcr. Orudis? Jcszslsriiniza vc Jcoidsu kazalar bu mcyanda 
Demirci Mehmed Efe'yc, Civril csrafmdan Qorbauzade Mehmed 
Ali Aga'ya Dinar csjai'indan Osman Bey'c de haberler ve mektuplar 
yolladik. Bunlarin da hayli yardimlartni aldik. 

Bilahere vaziyet icabi ccphc usul usul gcri cekildi. Cal'm ortakoy 
ve Medcle koylcrindc vc Aydin cfclcriyle aynca cepheler kurduk. Bu 
siralarda Qal merkezinc geldim. Bir mliddel sonra dii§man "U § a k"i 




r / %•«♦ 



T , *»2* 



, =sjr*<* 









e****- 



*3k^5>... afrj^>; *$%<:A* X - $*? 












; .,4**^ 



->■■'. - . • - /**&*.•* i. ■*■ - ■, » . .-. 
■•■-•>■;.-■.■/;.■-■;; 'x-„ <vv^>^ :'' 



siffi 



,**5>4: 



«~r{*»^^; 




-c*. 



Yukanda bahsi ge^en senedln aslinin kli§esi 



170 



SARIKLIMOCAHlDLER 



KADlR MISIROfiLU 



171 



da isjgal ctmi§ti. Bu kuvvctlerin bir kismi kcndi kOyum olan SUller'i 
i§gal cyledilcr. Koylimdc bcni aramisjar: "Hani sizin cllcri titreyen 
mUftiniz vardi. Ncrcdc? Bizim kendisinc zaranmiz dokunmazdi" gibi 
sOzlcrde bulunmusjar. Bcnim kirn oldugumu ve kcndilerine miidafaa 
hatti kuranlar mcyaninda bulundugumu 5grcnmi§lcr. Hatta evimi kcn- 
dilerine karargah yapmisjar. Biz artik buralardan gitmeyiz, gidcrsek 
dc bu cvin altini listunc gctiririz,dcmi§lcr. Hakikatcn dc dcdiklcrini 
yapmi§lar. Evimi, dcgirmcnlcrimi yikmisjar, 8-10 yiik kap kacak, ki- 
tap vesairemi yagma vc mahvetmisjer. Istirdatlan sonra mahalli 
hiikumct zaranmi on bin lira olarak tcsbit ctmi§lir. Esascn bu kadar 
scrvcti vc haltfi cam fedfi cuncden davayi lahakkuk cltirmcnin vc Alla- 
ha lam kulluk ctmis, olmamn miimkun olamiyacagmt takdir ederck bu- ' 
nu cok gOrmcdim vc arkasini bile aramadim.Vatan vc millctimizin na- 
mus vc mukaddcsatuni/.in kurtulmu$ olmasmda tcsclli buldum. 

Harckata devam vc miidafaa isjni saglam bir csasa rapt icin o si- 
rada Cal'da hava tcbdilindc bulunan OndOrdiincu lirka komutani Cal- 
li Miralay Ethem Bey'in kcndi ar/.usu da mun/am olarak mcrciinc 
miiracaatla mill! harckata buradan i§tirakini lemin cttik. Dogum itiba- 
riylc vc askcri usul ile Cal cfradini celp vc davct cdip bir kismini Et- 
hem Bey'c tcslim cttik vc harckctimizi csasla§tirdik. Bu, harbin sonu- 
na kadar ugrasmisur. 

Hcmsehrilcrimin bu cali§malari her vc9hile takdire sezadir. 
Hususiylc Necip Bey, cok guzel hizmctlcr yapmi§tir. Ethem Bey'in 
fiilen isc basjamalanndan hayli zaman sonra Kaymakamimiz Fazli 
Bey, Gazi Mustafa Kemal Pasa'dan gclen bir telgraf cmrini okudu. 
Bu cmirde hiikumclin takarriir ctmis. oldugu, Kuvva-yi Milliye'nin "M 
Udafaa-i Hukuk" namini aldigi, yorulmus. olan Kuvva-yi Milli- 
ye reislerinin kcndi hizmcllerine bakabileceklcri aciklanmi§u. Bendc 
esasen miiftulilk vazifesi dc vardi. Bu scbcple reisligi Necip Bey'e bi- 
rakmak istcdim. Razi olmadi. O an icin ittifakla Dervis, Bey'i reis ya- 
parak isjeri ona tevdi eltim. Mukaddesatimizin muhafaza ve gayemi- 
zin tahakkukunu da hlikumcte lerketmi§ olduk. • .. '-■ 



Bu cahsmalanmiza; Cal'a, sira ile vc ara ile tesrif cden Ali ihsan 
Pasa, Fevzi Paga, Fahreddin Pa§a, Rafet Pasa'lar bizzat §ahid ol- 
musjar ve takdir ctmisterdi. Allahin inaycti vc halkimizm gayreti ile 
cok §iikur dava tahakkuk ctmi§tir. Yurd vc millet istiklalinc ve mill! 
hiikumctinc kavusmu§lur. Tanndan dinimizin ve milletimizin 
muhafaza vc vikayesini yalvannm. 

Mufti cfendi sozlcrini bitirdi.Fakat heyecanmdan scsi titriyordu. 
Esasen titreyen cllcri btisbutiin itidalini kaybetti vc gOzleri yasar- 
di.Kcndisini yordugum icin oziir diliycrck aynldim." I 30 

Kurtulu§ Savanna katilanlara ancak bir tck istiklal madalyasi ve- 
rilmis. oldugu haldc mcrhum Ahmed izzet Efendi'yc biri "Cal Miif- 
tiisii izzet Efendi" digcri dc "Cal Kazasi MQdafaa-i Hukuk 
Hcy'clindcn Miiftii izzet Efendi" huviyctlcri ile lanzim cdilmi§ iki 
madalya verilmigtir. 131 

1952 yilinda vcfat cttigi zaman, o giinc kadar dini vc din adamla- 
nni yaylim alcsjnc tutmu§ bulunan mahud kadronun nasjri cfkan olan 
bir gazctede 132 bile O'nun burada naklcdilcn hizmct ve fa- 
dakarhklanni tasdik eden bir yazi ycr almisnr. Bu yazida bizden fazla 
olarak merhuma zalcrdcn sonra mes'usluk tcklif cdildigi haldc O'nun 
bu hizmctleri mcvki vc mansip icin ifa ctmedigini bcyanla bu teklifi 
reddettigi ifade cdilmi§tir. 133 

Omrunii biiyiik bir tcvazu vc fcragat hissi igindc ya§iyarak tiikc- 
ten merhum Cal Muftusu Ahmed izzet Efendi, son zamanlarinda 



t5G -Scbi!iirre§a<i {nocrcuasi: Citt I, Say; 12, Sh. 1S5; Jotiklal Sa- 
va§inda Muftilerin hizmetleri: Qal Miiftisi Ahmed izzet Efendi'nin hati- 
ralari. 

131 - Biri 3354 numarali, digeri de 3565 numarali olan bu madaly- 
alann vesikalarmm fotokopileri hususi ar§ivimizde olup asillan ve ma- 
dalyalar merhumun Ankara, Meb'us Evleri Nu: 7 de mukim kizi Emine 
Qalgiiner nezdindedir. 

• 132 - Ulus Gazetesi 1 Temmuz 1952 tarihli nusha. 

133-a.g.gazete. , 4 ,., _,. 



172 



SARIKUMCCAHIDLER 



KADlRMISIROfiLU 



173 



muhitinin fakir insanlanna kargi biillin varligini sarfcdcrek hizmete 
kosmus, vc bir 90k kabiliyctli gcncin, yardimlariyle okuyup yetismcsi- 
ni saglamis., ornck bir mUsltlmandi. 

GUNEY CEPHESi 

Gilncy ccphcsindcki miicadcle Antalya'dan Urfa'ya kadar u/.anan 
bir bttlgcdcki vilayctlcrin screfli kurtulus. dcslanlarim ihtiva cdcr. Fa- 
kat bi/im bu cscrdc Uikip clligimiz gayc, Turk Kurtulus. Sava§i'nin ta- 
rihini yazmak elegit, bu sava§ta dinin roliinii bclirtmck oldugundan bu 
cephenin asked faaliyctlcriylc silahh eatismalarini kismen ihmal ede- 
rck dim motiflcr iizcrindc duracagiz. 

Gtincy ccphclcrimizdcn Mara§, Antcp vc Urfa, du$mana kar§i fi- 
ili mukavcmclc ilk basjayan vc"Kcndi kendini kurlaran 
5 c h i r 1 c r" sifalmi hak eden vilayetlcrimizdirlcr. Bu bolgc i.$gal vc 
istilaya maruz kaldigi zaman diisjnanin kuvvctlcriylc buralarda aniden 
dcrlcnip toparlanabilcn denne catma cctc kuvvctlcri arasinda §iiphesiz 
higbir muvazenc yoklu.. Fakat halk, imani vc bu imam co$kun bir cag- 
layan halindc galcyana gclirip miicssir kdan mahalli din adamlannin 
azm vc ccsarct dolu gali^malariyla kendisinden kat kat iistiin dii§man 
kuvvetlerini puskuruncyc vc §chirlcrinin kalclcrinc bir iman vc istiklal 
remzi halindc dikilmi§ bulunan bayraklanni dalgalandirmaya muvaf- 
fak olmusjardir. 

Diisman kuvvrvlnrivlr. mnhaWi miikavemot PjjnmJfln sirasiwlaki 
muvazenesizlik korkunctu. Bu yiizden, Fransizlar bir cinnet tczahiirii 
zannederek chemmiyet vcrrncdiklcri bu mahalli mukavemet gurupla- 
nndan bylc §cdtd bir lokat yiycrck gcrilcmcyc vc Turkiin istiklal. vc 
§erefi kar§isinda saygt ile egilmcye mccbur kalmisjardir ki bir Fransiz 
f ilozofu G u s t a v le B o n takdirini §u $ekilde ifadeye mecbur ol- 
mu§tur:' 



"Musliimanlann bu harpte gbstermis. olduklari secftat ve 
cesaret bir lilo/.of i^in ibret alinacak bir derstir. Ciinkii sjmdiye 
kadar Diinya'yi idare elmis olan din kuvvetinin bugiin dahi idflre 
etmekte oldugunun Jb>ir delilidir." m 

Urfa vc Aymtap havalisi isgal tchlikcsi ile kar§ilasugi zaman 
mahalli din adamlan vc c§raf Uirafmdan kurulmu§ "C c m i y e I - i 
i s 1 a m i y e " adinda bir ccmiyct vardi. Fakat 1895 den bcri faaliyet- 
tc bulunan bu ccmiyct askcri bir mahiyct arzetmiyen bir ilim ve ic- 
tiiriai yardim ccmiycti idi. Ancak bir i§gal tchlikcsi bclirincc dcrhal 
mahiyct dcgi§tircrck askcri vc siyasi bir huviyctc biiruncn bu ccmiyctc 
b51gcdc mevcud olan dort chcmmiyctli tarikatin $cyh vc miiridlcri 
de dahil olmu$ vc hizmctc ko^musjardi. 135 

Ccmiycl-i islamiyc'dcn ba$ka isgal vc islila tchlikcsinin bclirmcsi 
uzcrinc aynca bir dc her ycrdc oldugu gibi " M ii d a f a a - i H u k u k" 
ccmiycti kurulmu$tu. Bu ccmiycttc dc ckscriyctlc mahalli din adam- 
lan bulunuyor ve askcri harckati daha ziyadc bu ccmiyct yuriittiyor- 
du.Eskidcnbcri- mevcud olan Ccmiyct-i Islamiye'yi, mahalli protcsto 
harckctlerindcn ibarct bir faaliyct icindc gostcrmck surcliylc asil fiili 
miicadcleyi yuriitcn vc gizli tutulan "M Q d a f a a - i Huku k"a bir 
ncvi ortii olarak kullamyorlardi. 136 

Ingiliz ve Fransizlar mii§tcrek bir beyanname yayinlayarak halk.i 
i§gale nza gostcrmeyc davel ctmisjerdi. Ccmiyct-i Islamiyc buna kar§i 
§iddetli bir protcsto mitingi tcrtiplcyip dii$mana hak cltigi ccvabi ver- 
di. 



134 - Hakki §ENKON: Maneviyatin Yurt Miidafaasmdaki Rolu 
Sebilurresad, sh. 367 

1S5 - Hulusi YETKlN: Gaziaritep Tarihi ve Davalan - Gaziantep 
1968, sh. 42 

136 - Bkz: Sahlr OZEL: Gaziantep Savasinm lgytizu - Kayseri 
1946, sh. 8 



174 



SARIKI.I MOCAHlDLBR 



KADlRMISIROtfLU 



175 



Antcpli'lcrin terliplcdigi bu miting K i 1 i s, N i z i p, U r f a 
gibi kom§u schir vc kasabalarda da tckrarlandi. Bu milingler halki 
mUslcviilcr alcyhinc birlik vc bcrabcrlik icindc harcketc tc§vik cdiyor- 
du. Bu faaliyeUer sonunda tcsckkiil cdcn mahalli mukavcmct kuvvcl- 
lcri, Fransizlara kar$i iki ay, iki gun dcvam cdcn cctin bir miicadclc- 
dcn sonra 11 Nisan sabahi "U r f a" mUstcvli dilsmandan tcmizlcncrck 
scrcf vc istiklalini cigncnmcktcn kurtarmis. oldu. Bu miicadclcnin ba§ 
roliindc oynayanlar, din adamlanydi. Bu hususfa bir gorgii §ahidi §un- 
lari soylcmcktcdir: . 

"Din bilgilcriylc bcrabcr milspct ilimlcrc Arapca, Accmcc vc 
Fransizca'ya da hakkiylc vakif yiiksck bir ahlaka sahip Haci Abdul- 
lah Efendi admdaki hocam, Kurtulug Sava§imizjn sankli kahramanla- 
nndan birisi idi. 

Sava§in bajindan soniina kadar, ba§inda sarigi, arkasinda cubbc- 
si, omuzunda mavzcri, bclindc vc gogsllnde fi^ckliklcri, ko$c ba§lann- 
da, cami kiirslilcrinde, sipcrlcrdc, dag ba§lannda ilah! scsiylc vaazlcr 
vcriyor, hiiabclcr irad cdiyordu. Halki Allah yoluna vc yurdu kurtar- 
maya davet cdiyor vc ayni zamanda bir mllcafiid gibi carpi§iyordu. 
Onun din kisvcsi altinda sipcrdcn sipcrc kosfinasi, garpi§masi, cctclcri 
co$luruyor vc Ustiln kahramanlik dcstanlanna mcvzu hazirlaniyordu. 
Urfa savasmin, zafcr hisscsinin miihim bir kismi bu munevver hoca- 
mizindir. 

Urfa sava§i bitti. "H a 1 c b"dcn muhim bir diisman kuvveti in- 
tikam almak icin Urfa'ya geliyor, halk silahlaniyor, diigman l'irkasini 
yolda kargdayacak, Abdullah Hoca silahi clindc halkin oniindc. "S u r j 
a f Q y 3. s •'. !nda dusmarn kar$diyer. Qciin bir meydaa .'suharebesin- 
dcn sonra muazzam diisman l'irkasini kismcn imha cdiyor, kismcn ka- 
cinyorux. 

On sene evvcl Allah'in rahmctinc kavusan aziz hocamizm o hcy- 
bctli vc silahh kiyal'cti hala gozlcrimin ttniindcdir." 137 

137 - Bedri ALPAY: Istiklal Savasjmn Sarikli Kahramanla-| 
n.Sebilurresad, C. II, sh. 366 



"Antep" vc "Urfa"daki gibi "Mara§"ta da mllcadcle lamamen 
din adamlarmin rchbcrligi altmda cercyan clmis. vc ciddcn cmsalsiz 
bir mukavcmct harckcli olan "Maras, Miidafaasi" gibi mllstesna bir 
kahramanlik mcnkibe'si meydana gclirilmisdr. Fransizlar "Maras, Ka- 
lesi"ndcn Tiirk sancagini indirmcyc tcscbblis cltiklcri zaman gUnler- 
dcn Cuma idi. Camic gclcn Maras/hlar §u bcyannamc ilc kar$ila§ular: 

"Ey Millct-i Nccibc-i IslamiycL. Vaktinc hazir ol!... Bin iigyiiz 
sencdir Allahini, Pcygambcrini, scndcn mcmnun cltigin bir din Oliiyor. 
Yani ccdadinin; kani pahasma fcthcttigi bir kalcnin burcundaki Alsan- 
cagin bugiin Fransizlar larafindan indiriliyor. 

§imdi acaba bunu gcri ycrinc koyacak scndc birkac damla Islam 
kani vc gayrcti hie mi yok? Igli§a§ arzu ctmiyclim. Yalniz, piirvakar 
vc azamct olarak sadc O, Alsancagimizi gcri ycrinc koyalim. Tckrar 
kcmal-i azamct vc mchabctlc ycrlcrimizc avdci cdclim. Korkma, scni 
buradaki birkac Fransiz kuvvcti kiramaz. Sen mevcudiyctini gostcrc- 
cck olursan, degil birkac yiiz Fransiz kuvveu hattii biitiin Fransiz Mil- 
led kiramaz. Buna cmin ol!..." 138 

Turk seciyesinin icabini yaparak mQstcvliyc hakkcttigi ccvabi 
vermek icin Maras/ta cl altindan scssiz bir faaliyct basjadi: 

"...Kayaba§inda faaliyct dcvam cttigi sirada, §ckcrli vc Hatuniyc 
semtindc dc bir hey'ct tc§ckkiil ctmcktc idi. Oncclcri iki tarafm birbi- 
rinden habcri yoktu. Sekcrli semtindeki toplantida amil olanlar Hoca 
Refet, Hoca All Sezai Efendi'lcrdi. Bclcdiyc rcisi Haci Sitki, Be§e- 
SiOgivs Haci Nuri, ffanci \>g{u Efoca Aii, Cede *g!\» Mehmeu, Kisa- 
kiirek Miimtaz, (Jiinak oglu Hiiseyin, £uhadar Haci Mehmed, Ki- 
lisli oglu Nedim, Fatmali oglu Dervij, Hiidayi Tahsin, Kocabas, 
Haci Naci, Karakiiciik Haci Mustafa, §isman Aril', Kisakiirek Ha- 
ci bu hey'ete dahildi. Bunlar da her gece bir ycrdc toplanmakta idilcr. 



138 - Adil BAGDATLIOGLU: Uzun Oluk - Istanbul 1942, sh. 53 



177 



176 



SARIK1J MGGAHlDLBR 



Sckerli Mcrircscsi, AH Sezai Hoca'mn daircsi, Haci Nuri Bey'in 
evi cokca toplanli mahalli idi. m 

Mara? mUdafaasinin cogu scyh, imam ve mUdcrris gibi ba§i sa- 
rjkli din "adaim olan kahramanlarmdan sadece biri Uzcrindc bit nebze 
durahm. 

VEZtRHOCA (MEHMED ALPARSLAN) 

Kurtulus. Savasim hazirlayip, ba$anya ulastiran ilk miicssir hare- 
kct mahalli "Miidafaa-i Hukuk" ccmiyctlcrinin kurulusu olmu§tur. 
Her ycrdc oldugu gibi Maras'ta da bu ccmiycti kurarak vatan 
■ miklafaasini ha/irlayanlar, din adamlan idi. Bunlann ba§tnda "Vezir 
Hoca" lakabtylamaruiolan Mehmed (Alparslan) Efendi bulunuy- 
ordu. 

1299 yihnda Maras/ta dogmus. bulunan Vezir Hoca, yillarca on- 
ce ta Toprakkalc'dcn Maras/a gclip ycrlcsmis. bulunan "Cerid A§ire- 
ti"nc mensuptur. Riistiyc'dcn sonra Maras'ta Bcktuliyc Medresesi mii- 
derrisi Mehmed Efendi'dcn din ilimlcri tahsil ctliklcn sonra Halep'c 
gidcrckoradaUrfa'h §eyh Hiiseyin Efendi, biiyiik fakih §eyh Zer- 
ga gibi alimlcrdcn fey/, alarak bilgisini ilcrlcUirmi§, oradan Istanbul* 
gitmistir. tstanbul'da Falih Dcrsamlanndan Scrc/.li Haci Eyiib Efen- 
di'den 1328 ydinda icazet almisur. Bundan Mcktcb-i Kuzat (kadilar 
mektcbi) a gircrck bir miidded okumujjsa da Birinci Dunya HarbiWn 
cikmasi uzerine, mcktcbin kapatilmasi yuzunrien Marafa gcierck, Da- 
riilhtlafc medrescsindc hocahga ba§lamisur. 

Iste "Maras. Miidafaasi" sirasinda bu medrcsenin hocahgim yap- 
makta ve civar kaza vc vilayctlcrden gelmi§ talcbelcri okutmaktaydi. 




139- a.g.e. sh. 63 



Guney Cephesinde Sankli Kahraman Miicahidlerden 
VEZiR HOCA 

Basta kendisi olmak iizcrc, cli allindaki biiliin gcnclcrin istiraki 
ile Maras, Miidafaasi'nda cok biiyiik hizmctlcr ila etmistir. Harbin ari- 
fesindc talcbelcri arasinda kurdugu bir tcskilalla biiliin civar koy vc 
kazalarda, mildafaa tcrtibati aldirmi$, Fatmaliolu Dervis Efendi vc 
AH Sezai Efendi gibi muhitin ileri gclcn digcr hocalari ile birlikte 
halkin silah ve cephanc bakimindan siir'allc tcchi/.ini tcmin ctmi§tir. 
Miicadclc basjaymca da merkczdeki idarcci kadronun ba§inda yer al- 
mi§ ve Kayaba§i Mahalcsi'ndc tests vc tcchiz ctligi bir cephenin rcisli- 
gini ifa etmck surctiyle fiilcn harbc i§lirak etmi§tir. O dcrcccdc ki; mii- 
rid ve talebelerinin, israr vc yalvarmalarina aiding ctmeycrck siperden 
ba§ kaldirmanin imkansiz oldugu bomba vc kurgun saganagi altmda 
mavzeri elinde bir siperden digcrinc atilmig, ccsarel ve kahramanhgi 
ile, miicahidleri hayrct vc dch§ct icindc birakmi§tir. Siperden aynlma- 
masi rica edildigi zaman da "Gavurun kursunu bize isjemez" diye- 



178 



SARIKLIMOCAMIDLUR 



kad!rmisiro<3lu 



I7y 



rek bir an gayrct vc i'cdakarhklan gcri kalmayan Hoca Efcndiye haki- 
katen zaman zaman cUbbesinin elcklcrini dclip gcccn vcya sarigini si- 
yiran kursunlar asla isjcmiyordu. Bu durumu onon kcrameline hamle- 
dcn lalebclcri, copyor vc cfsancvi bir tarzda mUdafaalarda 
bulunuyorlardi. 

Yirmi iki giln vc gccc slircn "Marag Miidafaasi 'nin nihayctindc, 
schirdcki Katolik Kiliscsi, Kiimbct Yctimhancsi vc Abarabagi Kilisc- 
sindc mahsur kalan Ermcni milislcriylc Fransizlan csir almak icin ilc- 
riyc atilan cctcnin basjnda bulunuyordu. 

Bu csirlcrlc birliktc cldc cdilcn biiyiik miklarda silah vc 
ccphancyi dagumak surctiylc cctcsini takviyc cdcn kahraman Vezir 
Hoca, bu surctle tc$kil cylodigi milis Utburu ile, "Haruniye" vc "An- 
tep" mlicadclcsine isurak cdcrck dokuz ay daha bu civarda yigilcc, 
din vc valan yolunda carpismiglir. 

Zafcrdcn sonra bir muddcl Mara§ mcrkcz vaizligi yapan bu kah- 
raman Hoca Efcndi 1935 yilinda G(>ksunKazasi miil'tuliigiinc tayin 
olunmus. vc ycdi yd bu vazif'eyi Ha cuiktcn sonra tckaiidc aynlmi§- 
tir.Maras. miidafaasinin birkac riikniindcn biri bulunan Vezir Hoca, 
Mara§'in Cicckli mahallcsindcki evindc miilcvazi vc iddiasiz hayatina 
dcvam ctmcktcykcn 15 Marl 1972 tarihindc bu fani alcmc gozlcrini 
kapamisnr. 

Mcmlckctc pck cok muncvver din adami ycti§tirmck surctiylc 
ilim vadisindc hizmet cltigi kadar, fiili mucadclcdc dc uhdcsinc diisen- 
den fazlasmi yapmisn. (Allah rahmct cylcyc). 

* * * 

Guney cephesinin en dchsctli miicadelcsini veren Antep'tcki ha- 
rekelin birinci dcrcccdcki clcmanlan arasinda din adamlannin bulun- 
duguna yukarida bir nebze isarct etmi$tik. Bunlar arasindaki mUftii 
Bulagikzade Arif Kfendi'yi chcmmiyctlc belirtmck gcrekir. Antep'in 
hemen her maballcsinde kurulan mukavemel gruplari arasinda da muf- 



tQ, haci, hoca, seyh, imam vc vaiz gibi cc§itli vasifdaki din adamlari 
ycr aliyordu. Bunlardan birka9ini zikredclim: §chrcklistu vc Kocaog- 
lan scmtlcrindc Muftii Rifat Kfendi, Kanali9i Mahallcsi'ndc Hoca 
Yusuf Kfendi, Turktcpc semtinde Miiftiizade Haci Mustafa Kfendi, 
Magaraba§i semtinde Hoca Hasan Kfendi, Scnkitavil mahallcsinde 
Hoca Kazim Kfendi vc Pa$a sokagi semtinde Hoca Abdiilkadir 
Kfendi vs. 14() hizmet vc faaliyctlc bulunmusjardir. 

Bu semt vc mahallc tcskilatlannin bir dc mcrkczi surctte bir hey- 
ct-i mcrkcziyesi vardi. Bunlar da iclcrindc ckseriycti din adamlari ol- 
mak iizcrc $u kimsclcrdi: "Hocazade Ferid Bey, Haci Omerzade 
Mehtned AN Kfendi, Haci Halil Aganin oglu Sadik Kfendi, Kahra- 
man Haci Kfendi, Dayi Ahmed Ajja, Besim Bey, Kepkep Abdiir- 
rezzak Kfendi, Tahrirat Mudiiru Ragip Bey, Pazarbagi Nuri Bey, 
Mahmud Biideyri Kfendi." M1 

Bu mcrkcz hcyetinc bagh, bir dc ifi$e komisyonu vardi. "Bu ko- 
misyonda Haci Hilmi Kfendi, Yuzba§izade Haci Omer Kfendi, Ha- 
ci Falcizade Murtaza Kfendi, Haci §akir Aga, Kvliya Hocazade 
Tahir Kfendi, Fazil oglu Tahir Kfendi, Di§gbren Hocazade Haci 
§akir Kfendi 142 olmak iizcrc yinc din adamlari ckscriycltcydiler. 

Giincy ccphcsindcki mucadclc Urfa Maras vc Antcp'c mtinhasir 
degildir. Antalya'ya kadar uzanan bir §crit uzcrindc en cctin mucadclc- 
nin gectigi yerlcrden biri dc Adana vc Mcrsin havalisidir. Bu eserdc 
askeri harckati ve bu harekalla hizmcti gcccn din adamlannin faaliyet- 
Ifirini Jafcilaiiyla naklct/nek imkAni nlmarijftinrian bir kar ieim oirafin- 
da Adana havalisindeki hizmetlerin cok kisa bir izahi ile iktifa etmek 
istiyoruz. 



140 - Hulusi YETKlN: Gaziantep Savasi Hatiralanndan. perleme- 
ler - Gaziantep 1962, sh. 20. 

141-a.g.e. sh. 22 :::■-/.,.■: 

142-a.g.e. sh. 22 



180 



ENtS HOCA (ALPAYTAQ 

Tarsus'da Camiin Nur Hatibi olan Enis Hoca Kurtulus. Savasi- 
nin Kuvva-yi Milliyc salhasinda biiyiik hi/.mcllcri gccmis. kahraman 
din adamlarimizdan biridir. DU§man Adana havalisinde gOrUnunce 
Camii Nur' un minbcrindcn yaptigi atc§li cihad, vaaz yc ir§adlari ilc 
ccphcyc pck cok gbnlUlU scvk ctmis vc nihayct kcndisi dc atina atladi- 
gi gibi Kuvva-yi Milliyccilcrc iltihak ctmistir. Ccphcdc dahi biiyiik bir 
maharcdc kullandigi silahi kadar talakaliylc dc hizmct cdcrck, kurtulu- 
sa kadar dagdan daga dolasmisnr. 

BAH£E MCFTOSO ABDULMEClD EFENDI 

(ABDIILMECtD OZFIRAT) 

Kuvva-yi Milliyc zamaninda Cukurova'da Bahcc Kazasi Miil'tiisii 
bulunan Abdiilmecid Efendi dc cvvcla vaaz vc ir§adlari ilc halki ci- 
hada davct etmi§; sonra da silahini clinc alarak fiili miicadclcyc katil- 
mistir.Zafcrc kadar hizmcl vc faaliyctinc dcvam aicn Abdiilmecid 
Efendi, bu bOlgenin dU§mandan tcmizlcnmcsinc ciddcn hayrct vc lak- 
dirlc [fade olunacak hizmctlcr ifa ctmi$tir. 

KARAISALI MOrrOSO MEHMED EFENDi 
(MEHMED ALDATMAZ) 
Karaisali Muftiisu Mehmed Efendi dc gukurova'daki cctc mu- 
harebclcrine fiilcn istirak etmigtir. Fakat O'nun asd hizmcti isminin 
haiz oldugu itibar vc niifftzla ccphcyc gonulliiler scvkclmek ve ccphe 
gcrisindcki silah ve iasc tcmini hususunda oynadigi muazzam roldii. 
Bubolgedc buyiik hizmct vc faaliycUer icra eden birinci devre 
B.M.M. Adana Mcb'usu Damar Ankoglu'nun hatiralan, Karaisali 
MuftUsii Mehmed Efendi'nin hizmetlcrini su satirlarla tesbit ctmekte- 



181 




Karaisali Milftusu HACI MEHMED EFENDi 

dir. "Gcri hizmcdcrdc Halil Polat, Menemenli Adil, Karaisali Miif- 
tiisii Haci Mehmed Efendi'ler hizmct cdiyorlardi. Muftiinihrihtiyar 
yasmda gece giindiiz ccphclcrdc ettigi hizmct sitayisin iistundedir. Bu 
meyanda Halil Polat'in ifa ettigi bliyiik hizmcti zikrctmck haksmas- 
liklir. " ,43 

Karaisali Muftiisu Mehmed Efendi, zafcrden sonra da uzun yil- 
lar, Karaisauda muttuluk cttikten sonra 96 yasmcia oidugu halde. 17 
Ocak 1963 tarihinde Adana'da vcfat ctmi§tir. 144 



143 - Damar ARIKOGLU: Hatiralanm - Istanbul 1961, sh. 103. 

144 - Fazla bilgi icin bkz: Kuvva-yi Milliye Mecmuasi (Adana), Sa- 
yi 37, ayrica ayni mecmuanin 39, 40 ve 41 . ci sayilannda tefrika edilen 
hatirati. 



182 



183 



DtftERLERl: 

Aynca bu bolgcdc, gcrek vaaz vc irsadlan ilc halki cihada davct 
ctmis. ve gercksc filler) clindc silah savasjara i§tirak ctmis, din adamla- 
nndan zafcrden sonra bir ara Mara? Muftulugu dc yapmi? olan Rafet 
Hoca'yi, Tarsuslu Nazif Hoca'yi Mcrsin Havalisindc 'calisan Hadimli 
Ahmed Hoca'yi Antalya MufliisU Cil Ahmed Efendi'yi, Mara§ Mu- 
dafaasmda kahramanliklar gftstcrcn Sandal Hoca'yi, Antcp carpisma- 
larina isdrak cdcnlcrden, Hafiz Tevfik Efendi'yi, Tarsuslu Haci 
Hamza Efendi'yi, Antcpli Blilbul Hoca namiyle maruf Abdullah 
Edip Efendi'yi hie olmazsa ismen zikrcdclim. 

Bahsi kapamazdan din adamlannin bu bolgcdcki hizmctlcrine 
dair birkac sahadcti dc naklcdclim: 

"Ermcnilcr kimin yanmda saklanmis, vcya islam olup cvlenmis, 
ermeni kadini, kimin yanmda bcslcmc ermeni coeugu varsa aglaUi, ag- 
lata vc sahibinc hakarci ede ede alip kiliscyc kapatiyorlardi. Halla biri- 
nin yanmda bulunan vc siil be slit Turk vc Islam olup Kilis'in ycdi fa- 
kirlcrindcn bir renebcrin coeugu bulunan yetiskin bir kizi saemdan 
siiriiyc siirilyc kiliscyc goliiriiyorlar. Kilis buna lahammul edemiyor, 
1335'in ilk giinlcrindcyiz. tcskilatimiz gUngOrmlls, ihtiyarlan, hocalan 
mukavemct tcskilatina yanasUnypr vc Cemaat-i islamiye adiyla yeni 
bir tc§ckkiil mcydana cikiyor. Miil'tu Muharrem Efendi, Haci Mus- 
tafa Efendi, Hafiz. Ahmed Mahir Efendiler lesebbiisc geciyor ve 
kizeagizi kurtariyorlar..." 145 

"Mudafaa-i Hukuk Ccmiycti reisinden, Mcrkcz bopnii tcskil 
cdccck sehir genclcrinin listcsini istcdik. Reis, Miiftii Hafiz Osman 
Efendi Hoca'nin vcrdigi lisle gcrcginec boliigu mcydana gctirdik 

Bu boliigc aid sahadctleri daha fa/la uzalmiyarak, umumt bir su 
rette biitiin Turkiye'ye aid sahadcllcrc geciyoruz. 



l<Hi 



145 - Hasan Kamll DEMiRBA?: Ana Hatlanyla Kilis Mucadelesi. 
(Kuwa-yi Milliye Mecmuasi, sayi 12, Temmuz 1959, Mersin). 

146 - Decep DALKIR: Yplik Gunleri (Milli Mucadelede Qukuro- 
va) 1961 Istanbul, sh. 124 te yer alan Turk Mufrezeleri Kumandanlan 
Recep Vahyl ve Halll TopaloQIu'nun Hatiralan. 



Ill- BAZI §AHADETLER: 

Din adamlan kurlulusten sonra ce§illi §ckildc ycrilmisjcr, fakal 
insaf sahibi kimsclcr hatiralannda mtinascbet diisdUkcc onlann vata- 
nm kurtulu§unda son dcrccc rhUcssir olan hizmctlcrini belirlmisjerdir. 
Biitiin bu §ahadetlcri naklctmck kitabimizm haemi ilc kabili tclif de- 
gildir. Bu scbcplc sirf bir ncvi haksjnaslik gOstcrcrck ulcmanin hizme- 
tini ifadc eden bu muhtcrcm zcvatm hatiralarmdan almmis; birkac sati- 
n dikkatlerinize arzetmck istiyoruz. 

Kurtulusj Savasj sirasinda "Zonguldak Cephesi'"nin kumandani 
bulunan vc zafcrden sonra da kalcmc aldigi miiteaddid cscrlc, Turk 
mill! Juuruna' biiyiik olciidc hizmct ctmi$ olan rahmclli Mills Genera- 
li Cevat Rifat Atilhan Bey, bulundugu bolgcdcki din adamlannin 
hizmctlcrini muhtclif milliyctci mccmualarda miicssir vc mukledir 
makalclcriylc naklctmis. oklugu gibi bilaharc bu makalclcr, kilap hali- 
ne dc getirilmistfr; 147 Bu bahsc O'nun $ahadctlcrindcn birkaciyla gir- 
mcyi rahmctlc amlmasina vesile olmasi timid vc temennisiyle muvafik 
bulmaktayiz: 

"...Yanm kilometreden fazla bir derinlik tutan bu mtlfrezeyi 
yildmm stlr'atiyle "Bartin" sokaklnnna soktum. Ramazan gecesi 
idi. Kahvelerin oniinde ak?am keyfi yapan insanlar neye ugradikla- 
nni sa?irmi?lardi. Atlann arasini aftigim icin bu mufreze tipki bir 
siivari livasi kadar gozukiiyordu. Hiikumet Konagina o kadar 9a- 
buk yetistim ki; hi?bir kar?i tedbir almak miimkun degildi. Kaza 
kaymakami Durmu? Bey (Eski Kirklareli valisi) ve askerlik su- 
besi baskani Memduh Bey, kasabayi terk etmisti. 

Jandarma Kumandani Yuzba?i isa Bey'i fagirdim ve biitiin 
kuvvetlerin emrimde oldugunu ve asayisten kendisini mes'ul tuttu- 
gumu soyledim. Yanima ilk gelen zat; uzun boylu, arslan gibi vucu- 
du, nurani ytlzu ile Bartin Miiftusii Rifat Efendi oldu. 

147 - Cevat Rifat ATlLHAN: Istiklal Harbi'ne Sankli Kahraman- 
lar, Istanbul 1967. 



184 



SARIKLIMOCAHtDLBR 



-Gazamz mubarek olsun oglum..! Cenabihak sizi memleketimi- 
zin mtlsklil saatler gecirdigi bu zamanda hayirh, mubarek humet- 
ler ifasina muvaffak etsin. Dunciyim. Elimden ne gehrse heps.m 
yapmagahazmm. Oglum Ztihtu ile birlikte isterseniz bir nefer gi- 
bi cahsinm... Yeter ki, din va vatan dtismani, bu mubarek toprak- 
lardan 9 ekilsin. Rifat Efendi, sbzlerinde 90k samiml idi ve bu sa- 
mimiyeti sonuna kadar isbat etti. Bllyttk hizmetler yapti, bize 
cesaret verdi ve yardimim esirgemedi... 

"Bartm Bogazi'na gelmis olan iki yuz kadar Stlrmeneli kah- 
ramani askerime ilhak oderek "Caycuma'ya dogru ilerledim... 

Qaycuma'da beni ilk karsilayan ve askerimizin fahri muftulii- 
gunii kabul eden Erzurum Mebusu Nusret Hoca oldu. Erzu- 
rum'lulann ogilnmekle yerden gcige kadar hakh olduklan bu fazi- 
letli insanm bir nsker gibi mufrezemde cahsmasi halkin 
maneviyatim arttirdi, bize kuvvet ve cesaret verdi.-.Mevcudum kisa 
zamanda yedi yilz askeri gecti. 

Kucllk bir kfiy olan ve simdi nahiye merkezi olmus bulunan 
"Beycuma'dan Muderris Hiiseyin Efendi, yammageldi: 

-Emrinize amadeyiz. Malen, canen, bedenen ne yapmak lazim 
gelirse hie bir fedakarhktan geri durmayacagiz. Yeter ki, diisman 
bu mubarek topraklardan nyagim ceksin ve vatan sukun ve 
selamete kavu?sun."dedi. 

Kucuk bir kbyde oturan ve orada kendi kendini yetistirmis 
olan bu sankli Muderris Efendi'yi, milletimin tammasini isterim. 
Tiirkce ve Arapca'yi anadili gibi bilirdi. Farsca da okur yazardi. 
Fransizcasi da miikemmel idi. Bize hizmeti de ilmi kadar gems ol- 
du.... 

Iki yuz Siirmeneli kahramam, bastan asagi Karadeniz 
kiyafetleriyle yepyeni elbiselerle siislemis ve bir gece Capca Ge- 
citleri'nden Zonguldak "a saldirmistim. Fransizlar nasil mukabe- 
le edeceklerini sasirmis, bu emrivakii piskinlikle karsilamislardi. 

Ertesi sabah, Zonguldak'in kahraman Miiftusu Ibrahim 
Efendi, miihendisler, yiiksek rutbeli memurlarla at tistunde ka- 




185 



Bartm MuftilsD Haci Rifat Efendi 

rargahima geldiler. Bana dua ettiler. Para, yardim, asker, hulasa 
ne istiyorsam hepsini temine hazir olduklanni soylediler. Askerleri- 
mi bey gibi iase ettiler. Ve bu ihtiyar sankli at ustiinde kby kby, 
nahiye nahiye dolasti. galisti, halki Kuvva-yi Milliye lehine te?vik 
etti. Muvaffakiyetimize yardim etti." 148 

'Yedi bin Turk askeri gibi, Istiklal Mucadelesi'nin en ytiksek 
rakamini teskil eden kendi kit'alanmla da merhum Bartin Muf- 
tiisu Haw Rifat Efendi, Zonguldak Muftiisii Ibrahim Efendi, 
Erzurum Mebusu Hoca Nusret Efendi ve Muderris Hiiseyin 
Efendi gibi sanklilann bir delikanh cevikligiyle saflarimiz arasin- 
da nasil dolastiklanni, Milletin/Tiirkiugun namus ve serefi, din-i 
miibinin siyaneti ve istiklalimizin kurtanlmasi icin nasil kahra- 
manca ve asilane cah§tiklanni da kendi gbzlerimle gbrdiim." 149 

148 - Cevat Rifat AflLHAN: Milli Mucadelenin D6rt Sankli Kah- 
ramam - Sebilurresad, Cilt II, sayi 37, Mart sh. 187 

149 - Cevat Rifat ATiLHAN: Vurun Kahpeye - Sebilurresad - Cilt 
II, Sayi 41 sh. 249. 



186 



SARIKU MtlCAHlDLKR 



KADlRMISIROflLU 



187 



" Bu hadiselerden bir kac ay evvel gayretli bazi zevatla bera- 
ber Edirnenin Mevlana Soyhi, Selfinikli Rifat ve Mithat bira- 
derler, Gazeteci Behcet, isimlerini simdi hatalayatnad,gun da- 
ha alb hamiyetli zatla beraber, kendi kendimize bir mudafaa 
cemiyeti kurmustuk. Bu on iki ki 9 ilik gidi cemiyebnuz ifinde en 
ate 9 li aza Gazeteci Behcet olmakla beraber her „te daima kalbur 
ustii kalarak cemiyete bas olmnk hfllyasina kapiliyordu. Mevlana 
Seyhi, en ag,r bash hareket ediyor, alti az& makul kararlara ifti- 
rnk ediyorlar..." 150 

Son scnelcrdc yay.nlanan hatirallann carpik mcvzuaumiza rag- 
men biro* gizli «crccklcri akscllirmck ^^^^^ 
rinden biri dc Albay Hiisameddin Krtiirk'unkudur Bu /.at, Os- 
manl. Dcvlcti'nin son dcvirlcrindc Tcskilau Mahsusa'da bulunmas ve . 
Mill! MUcadolc devrinde isc Mill? MUdalaa Grupu Res, olmas, dolay- 
isryle, pek cok hadiscnin icyUzune vukuf" pcyda ctmisur. Isgal a tinda- 
ki Isianbul'da tesekkUl cden . mukavemet yuyajanni vc Anadoluva 
silflh sevkiyaun. idarc eden vaianpcrvcrlcri zikredcrken §u dm adamla- 
rin. da saymaktad.r. Topkapi'da Kayyum Ahmed , Imam Necati 
(sh222) Kadikdy'dc ilk mill! tcskilau kuran tarikat erbab.ndan vc 
Sgaha bilisik hanede ikamct cden §eyh Muhip Efend, dc oglu 
Yutuf Efendi'dir. (sh. 224) Aksaray'da Cami Imam. h«£ 
S in (sh. 233), Oskudar uuaflar.nda isc (sh.237) Qamhcads i rkam « 
cden Hafiz Nuri vc Bektasi Tarikatindan Ah Nutki Baba, San- 
vcr'de Haftz Mehmed Rag.p Bey (sh. 239) gibi din adarnlar.nin da 
buyuk ledakarhklar gtislcrcrck Milll Mucadclc'yc luzmct clliklenm 
canh bir $ahid olarak kaydcimcklcdir. 

Suras, muhakkakur ki, lstanbul'daki bircok lekkelcr hirer silah 

deposu olarak kullanilmȤ, tarikat scyhlcri ve tckke ^"suplan rnilh 

mucadclcnin basar.lmas.nda en buyuk rolu oynayan sdah kac.rma ha- 

S!Lin- dc icdakarh klar goslermislerdir. Fakat bu tekkelenn en cok 

150 - Albay §erlf GURALP: lstiklal Savasmin IgyOzQ - Istanbul 

1958 1 S 51- 1 AibayH0sameddln ERTURK: Iki Devrin Perde Arkas. 
Istanbul 1958 sh. 13. 



522ft 228V* 0skU(,ar " Su,tan Tepesi " ndc bu,una » 

Ozbek er Tekkesi»dir. Bu tekkc, ileride tafsilauylc anlaulm.s oldugu 
uzcrc, butun mill, mucadclc boyunca Anadolu'ya kacan vataapcrverlcr 
lcin bir toplanma vc harckcle gecme mcrkczi halinde cahsmistir. 

Simdi bu hatiratuin din adamlarmin hizmellcrini kaydeden saur- 
lardanbirkacininaklcdclim: 

"...Bu heycti mcrkcziyc, ictima ycri olarak Schrcmini civarinda 
Taskasap mahallcsindc Giilseni Tarikat.'na mensup '§eyh Visali 
Dergah. n.n tenha bulunan bir mahaldc kain olusundan vc postnisini 
bulunan §eyh Hiisnii Efendi'nin dc bizden bulunmasihdar. faydala- 

narak buray. onlara ogrctmistik." 1S2 

" • Bir de Ahmed Berzenci Kfendi'nin Berzenci grubu vardi ki 
bunlar da milli ordu icin miihimmat tcdariki gayesini gudiiyorlard.' 
Ahmed Berzenci Eafendi , BaHriyo imam. idi. Bahriyc Nczareii an- 
kourti Ti """ da§lariylC Pck t0k silSh vc ccphancyi Anadolu'ya scv- 

Albay Hfisameddin Erttlrk, boyle mQnfcrid isim zikrinden baska 
ulcman.n h.zmctlcrini su umuml miilahazalarlaaynca belirtmcktcdir. 

"Mutareke yillannm isjmsiz kahramanlan ifinde bas. sankli 
din adamlanm, imam ve mOezzinleri, ktirsu vaizlerini, tekke men- 
suplanm, medrese hocalann. da ithal etmek mecburiyetindeyiz. 
Bunlar din! mefkureler sevkiyle Milli Mucadele'nin muvaffakiyeti- 
ne can ve gomllden cah ?mi? ]ar, kavlen ve fitlen bu ugurda ellerin- 
der , geleni yapmi 9 lardir. Bilhassa son Padisah ve Halife Sultan 
Vahideddmin itimadina mazhar olmus ve mUtareke yjllanmn 
mesum baykusu telakki edilmis Papaz Fro'nun cevirdigi fml- 
daklan pek guzel anlami, ve Ona, O'nun tatbik ettigi metodlarla 
cevap vermis olan bu din adamlanm burada olmOsler ise rahmet- 
le, yasiyorlar ise selametle, anmak da bizlere ddsen bir vazifedir ' 
Papaz Fro, Padiga ha, sayet bir " tngiliz Muhibler Cemiyeti "' 

1 52 - Albay Hiisameddln ERTORK - a.q e sh 482 

153 - a.g.e. sh. 507 



188 



SARIKU MOCAIllDUiR 



KADlR MISIROftLU 



189 



kurulur vc bilhassa sankh din adamlari buraya ithal edilirse, Ingitte- 
rc'nin mttzahareti olacagmi vc imzalanacak muahede dc, Ingdtcrcmn 
mUzahareU sayesinde sarUann oldukca hafif kalcmc ahnacagini tclk.n 
etmis Osmanl. imparatorlugu'nun cncam, Ingiliz mandasi allinda ve 
butiin islam Alcmi'ndc hUkmeden bir dcvlct olarakkalabilcccg.m an- 
latmisti: Bu maksadla kurulmus olan "ingiliz Muhibler Cemiyet. nm 
riyasclinc Said Molla getirilmifc fakat pcrdc arkas.nda en biiyuk re . u 
Papa/ Fro almisU Papa/, cok corhert idi. Zira sarfctiigi para, ' Ingiliz 
Enteliicens ServLsi"nin mestur lahsisat. idi. Topkapi Schrcm.n. luka- 
ralanna her hafta bcclava dagiUlan kurban ctlcrinin sayesinde Turk 
MillcLini midesiyle satm alacagmi zanneden bu /.avail. Papazin doktu- 
gii paran.n, ccbinden cikmadigi malumdu. Mahalle imamlan, medrese 
ve ickkc mesayihi bu bag.slarla Ingili/., Muhibler Cemiycunc sokul- 
mak islcniliyordu. 

Fransizlar'a gclincc, onlar da mUtarckc icab. i§ga1 ettiklcri Adana, 
Kills Antcp vc Mara§'ta ycrlcsmck cmelindc olduklan haldc IsUinbul 
halkini igfal clmck maksadiyla "FranSiz Muhibler Cem.yet.' kur- 
muslardi Vc gizlice cl altmdan Anadolu'ya giunek isicycn zabiilcri 
naklctmck ii/.crc bir kruvazorUn Istanbul limamnda hazir bulundugunu 
da ctrafa yaym.slardi. Fakat istanbul'un tcmiz vc vaianpcrvcr halk., 
her iki muhib ccmiyclinc dc bir kiymci vcrmcmi§, daha dogrusu mill, 
hislerini her tiirlii dostluklann iistiindc gormttsW. Islanbul'daki ma- 
hallat imamlan, mUdcrrislcr, kilrsii scyhlcri, Tarikali Bckla§.yc baba- 
lari ve muhtclif turuk-u aliye'ye mensup kimsclcr zah.rcn Ing.l.z Mu- 
hibler Ccmiycti'ne intisap cimi§, fakat cl alUndan bu ccimyeti 
Daitaiamaga var kuwcucnylc mcsa.lerini sarlctmi§ierdi. 

Bu larihi vc karanhk giinlcrdcn birindc go/, dokloru Esad Pasa'yi 
/.iyaret etmek maksadiyle Cagaloglu'ndaki ikamelgah.na ugram.slim. 
Tesadufcn orada devrin Sadrazam vc Harbiye Nazir. fezet Pa§a |le 
Balkan Harbi'nin. me§hur sark ordulari kumandani Abdullah Pa§a yi 
bulmustam. Her ikisini de taniyordum: 



Onlan sclamlachkuin vc cllerini sikukutn sonra olurmustum. Dftr- 
dumuz zamanm muskiil sartlan (izcrindc mudavcle-i clkar cdiyorduk 
Onlar boyle konusurken Miisir izzet Pa§a bana doncrck: 

-Sen nc dcrsin Envcrci?...dcmi§li. 

-Bcndcniz suna ihaniyomm pa§am. Enver Pa§a daha istan- 
bul'dan hareket etmeden evvel bir gun, Topkapi Sarayi'nda devle- 
timizin has misafiri bulunan Seyh Siinusf Hazretleri Kur'an-i Ke- 
r.m'den bir ftyeti tefsir ederek "Sayet Cilian Harbinin ikinci 
safnasi tazelenirse, miisliimanlar igin safer mukadderdir!" soziinli 
sbylcmi§ti. Bu aycti kerimenin miijdcsi tahakkuk cdccckiir Egcr har- 
bi tazclcrsck!... 

Miisir izzet Pa§a gUlmtl§, Abdullah Pasa isc §uhu sormustu: 
-§imdi nc yap.yorsun Hiisameddin? 

-Tcskilat-i Mahsusayi tasfiyc cdiyor, yeni tcsckkiillcrlc mcseul 
oluyorum. 

O zarnan Abdullah Pa§a: 

-Askolsun kocaaskcr, hala ugrasmaktan bikmadm!... 

Ben dc kcndilcrinc kurulmakta olan yeni ccmiyctler vc gruplar- 
dan, bilhassa din sinifmin gayrcLlerindcn, imamlann, kiirsii 
vaizlcnnin, medrese hocalar.nm, tckkc scyhlcrinin mill, davaya gos- 
tcrdiklcri hassasiyctten bahscttim." 154 

i§tc baska sahadetlcr: , 

"...Trabzon'da Nemlizadelerin cvindc Miittii Mahir Hoca ile 
Baruivuzade Haci Afajtttl v* Kaci k\\ Kfift^n Kakkt Efendiier'in 

i§tirakiylc muhim bir toplant. yap.im.s vc bundan sonra miilga luihat 
ve-Terakk. Cem Iy eti binasmda da bir kongrc akicdilcrek, halkm surat- 
lcsilahlandirilmasikararaltinaalmmi§t.r. " 155 

154 -Albay Hiisameddin ERTURK - a.g.e. sh 520 

istanbuMgfeh 8 "? KALKAVAN06LU: Milli Mucadefe Hatiralarim - 



190 



SAKIKUMOCAWDUiR 



«ao, AH l Mfiz ,„ o ™" « Wftm H.kk,, Miift(1 M - h . 

* ■* »*« S *t:;*s"*" «««>*« Beywi S5 

*rml 8te ..-m nm «™"i«w. b. ?Wlm . M , 4er ^ £j 

H-cli Haf lz Muhiddi ' * ^*H ac, O mer g lu Aziz 

•*«*| bir ga„, Afyonkarahisa r J XZ I ""* °* m » tekr - 

Karargah,na geImi? . EHnde) c 1"' ^ e ' e f «& 5 inci TOmen 
*» '"ka komutanlanna ya w St"' WPa?a tarafi - 

Efe»di, Kataat, askeriyeye e^ " "^ Hafiz Must »* 
*» memuren gft^Jf £«** d <nf nasihatlarda bulunmak 

1 fJ-«ge.sh. 13 
158 -a.g.e.sh. 15. 66,17 



KADIR MISIROfiLU 



191 



ya bulundugu anlarda hangi fat AllaWten yard im bekleme m i s ki, 
biz bundan milstagni olabilelim" derdi. 159 

J«'dan silah vc ccphanc kac.rmak icin kurulmus "M.M. 
Gr pu nun faahyd.cnnc aid hat.ralardan din adamlannm hizmeUerini 
tcvsik cdcn bir kac pasaj naklcdclim: 

"....§eyhEnver fefckesini Orup emrine tahsis eden ve gOzIenm* 

ISEE?-"^ * *?' kim ^ ^hcsindc bannd.ran 

"... Kayyum Ahmed , Krokcr zindanmdadir. Ilk dcra islaulmis- 

Eldc cdilcn habcrlcr, dogru c.km.su. Muhalif casus sebekesi ro- 
unu oynarmsu. Borckct vcrsin vapur savusup gitrnisti. 

Entclliccns Scrvisinin iki az.Ii ajani, iki ahbap cayuslax, bedbaht 
J" J«* ,ki soysu, kardcslcr. Bosnak Cemai ve Nedim 
Ofttta yagl, bir kermgc saplamrslard,. Bu kasclislcr, o geeo buralar- 

o^Ti Tr Vl Fakat kap,yi kc - smi ^ ^ ■*»*" EE- 

O sirada kflpm altmdan gecen iki mavnayi vc ecken motOru yakala- 

Kayyumun gOndcrdigi bir pusulada kisa bir rnalumat vardi. 
Iki mavnada iki isgi, rpmOrkOrdc kaptan vc scvgilisi bulunuyor- 
lard,. Kayyum da bu son kafilcnin vapura sevki vazifesini alm.st,. 

hnJ*!™^ al '? an mal ° matta Kayyum isticva P eclifmi § tir. Ve 
nulasaten §oylc soylcmi§tir: — ■•" 

-Ben bir komisyoncuyum. Balat'ui bu mavnalar. bana, Kizkulesi 

fddannda ka^danacak olan Nuri-ye icslin, ctmck uze/e verdiier 

Sandiklannmuhtev.y aun. bilcmem, Nuri'yi dc tanunam. Bu is icin al- 

1954- Sd'uh^S. 066EM: Daday '" Halid Be ^ ^mansu - Istanbul 
lstanb 1 u,° 1946 e S k Ji.?6 eneral "^ KOeER: KurtU,U 5 Sava § lanm,zda 



192 



SARIKUMOCAIflftLKR 



**■»* buyUk bir ^ ' gjgjv ^mn'u i ? kence al tI „da 
• ^miyacagindan cmi„ ( ,iic. T St vatan ^cri„ hic bir ^ 

K »W"m, mctin vakur v,Zr K Wum Ahmed 'ti. 

* wmadi da bundandir 2 1 1.K, * /' Ka ^ um '"" !%uklcri- 
. * giyjnir, mim ga / a J * ^veyapard, Celi^dir, itina 

^rnazdir. Muhaliflcrlc dc dW ' Ulra, ' U,n<, ' r - C** kciumdu" 




„__ °- ■-"'MUMcair: l 

*< arkada§, bcnnuiat muhalct, T WflMb * ^'^ Bi* hi r 
jjf-JJ-. ° Cd > M <"< Mudafaa Te § kiIat Jn a gir- 

gf-a-'g.«.sh.ii4 

163- a .g.e. >s h. 116 
16 4-a.g. e . sh. 117 



KADlR MISIROtf UJ 



193 



dikten sonra vaziycii antemijti: Bu kara gun dostu, her gOrUsle mahcu- 
byetini vc derin muhabbetini izhax eder, gulusurui" '« ^ 

*,n*' °' VCri u", V8ZifCyi namUS biWigi ^ in ' m <™'ckciinc nafi olaca- 
kctumclu BQyuklcnnc dcrin bir sayg. ile baghdir. Vc biitiin arkadasla- 

SSnSS 7 i,irdi ' Hakk,ya> 90k vakil,cr - yard,m " *££ 

r ml,. Kayyum, fcragat vc rncdeni ccsarctin bir timsali idi. Hie bir 
ah , menfaat dc du § unmcycn bu arkadag, yaln, z vc ancak yurdunun 
kunulmas, ,cn savant, Kayyum'u ^rnayanlann, bu yuln 
o Turk muh.t.n.n ycti,,irdigi bu gence dcrin muhabWc mc bull 
ma Ian nc mumkundtt. Ben ona, grupun p.riantasi dcrdim Biicmcm 
bukchme.iloonutan.iabilrhi§rniydirn?l *"crncm, 

Ruhu'§ad olsunL." "* 

§eyh Enver, gurubun vefal. bir Uycsi idi. Tckkcsi Grup amine 
da,ma amadedir, Orada bannmak, orada sildblan saklamak vc ih 
cum* /.run baA.arkadasIar, da ,cyhin ccnah-, bin.ayc.inc ^d cT 
mck mumkiin oImu s stur..." I67 

"...Taburun imami da bir fedai idi..." 16s 

"...Visali Dergah, Postni§mi Husnii, merkczde cok biiyuk hi/- 

SSZ f V ';" M ! ,,? MMafaa MCrkCZ HCy ' Cti " nC ^ a S2 Bi- 
SoktopIan(!lar*uradayapilmi§ti. 

amadl'hH 3 " 1 ^ mCrkCZin<,C '^'P' daima VaUin ' vaxifesini ifaya 
amadc oulunmu^tu. " 

merkcz.ycvakit vakit yuksck vukufundan Lstifadclcr ctmi § ti." '<» 



165 

166 

167 

168- 

169- 



a.g.e. sh. 131 
a.g.e. sh. 173 
a.g.e. sh. 181 
a.g.e. sh. 183 
a.g.e. sh. 194 



■iM 



-•■—■■ 



194 

SARIKUMOCAlllDLBR 

■«. -inS^p^ri* r° Ahmed ** * cu- 

W namaandan sonn/ k t f k " d ° ?ar§amba 0,du *» "aide 
vaazcdiyordu. Mmbo ^ tat «^ *»„ sovran bans I 

- «™^"^r? h ? irkf,p k — 

yy«mu Ahmed EfendJ>i S r ' £P? ?? Camiinin 40 >" ,,,k * 
um Ahmed Efendi carf " yar(i,m,ni istc "crdi. Kayy. 

?"«n, genclcri, iskdcye *&**$$ " yC bil|,nr - *« H**- 

tateuMbnlm ilc liman '" at ' nokUl - rk «P. 'hrac, sahil muhafiz 

ruldu. TcUallar bag,ruld, **» K " T"" b ^ ikr k °^ 
Mndc Wa kojuyor, gur s lc 7" n^^ **"* kan tcr 
ccphancyuklu vapuriar gcldi llL^" " ^'^ hk ^ 
«*. tajmacak, neduruyorsu nu/iTh **' baS ' tirmadan **+ 

*> bagumaya ba § lad, S i l£ ! fT *^un hey!..." 

y^sck scsie " Ey Ln IZ ?Z v Tc H r di Efendi ' ■*&■ 

d U kkanlardanc I k, 1 nhalkmko,u. ? t U /u k l t^ ^'^ 
lenmn bir guriiltti sagana2« halindM , ** ' dhVC ' magaza ke P™k- 



KADlRMISlROtflAl 



195 



gibi tas.n,yor, sand.klar, dcnkler omuzdan omiiza ucuyor vc bu atcsli 
•man vc mill! gayrcllc vapuriar, kay.klar, yalilara bosahyordu. 

Bu mucizcyi seyrcdcn subaylar, kumandanlar, mcmurlar, Istan- 
bul dan gelnus ycrli yabanci yolcular, Turk Millcti'ndc bu yurtscvcrlik 
oldukca dipd.n ayakta duracagina inan.yorlar. Vc yabancilar fotograf- 
Ia ream cckcrlcrkcn Tiirklcr dc go/.ya § lar. ilc yardima katijiyortardi. 

Artik gOzOnUnde bir^cy kalmam.s, gumruk, banka, idgrafMnc vc 
digcr ta § magazalann dcnizdcn gOriinmcycn ycri istiflcnmis, iizcrlcri 
musambalarlaOrtUlmUjiU. 

Incbolu mcrkczinin pck bUytlk bir tchlikc icindc bulundufiuna 
juphc yokiu. Gcrck kaza, gcrcksc sabotaj olursa yaln,/. mal, can kayb, ' 
•!c kalmayp Turk. Ordusu'na bir zalcr saglayacak kadar bol sals 
araciannm yok olmasina scbcp olacaku. 

2 Haziran 1921 sabahi crkcndcn bc ? bacall bir Yunan torpidosu 
geld,, ncbolu Rumlari'nin yapug, ihbar dogru idi. Ama mcydanda bir 
§ey yoktu. Torpido kiylara, moloz onlcrinc kadar sokuldu Yavas ya- 
va § "K.zil-kara iJurnu"na dogru cckti gitti. Bunun uzcrinc havali ku- 
mandan, Muhiddin P^ tc krar vc kesin cmirlcr vcrcrck askcr vc 
arabalarla Ik. Cay" mevkiinc tasmmalann. istcdi. Hatipbag. Mahal- 
teinden Kuru Hiiseyin Hahz'dan ahnarak ccphanclik yapilan tarla- 
lann kapal. yer erine tasmd,. Bir k,sm. da askerlik subesi Onunc vc 
yollarayigildi... I7() 

"Kalk, § zirhlisimn Incbolu'ya atUg. yuzc yak.n ag,r giillclcrdcn 
bir tancs: Buytik Camiin (Yahyapa§a) yanma duscrck pallamadan yu- 
varlanarak oldugu ycrdc manda gibi kalmas, c§inc ender rasllan.r bir 
mucizeolmu§tur. 

Bombaniimanb aslamis oW u J„ haldo, mitem, ogle namaz, i s i„ 



196 



SARIKU MfJCAHtDLHR 



Vazifelilerin ickliflcrinc ra b! * K ' mSC ca ' nidcn <' km ^. 
ctoiden y.karmak ™J, T TS * dUa " ,n ? ° nUna kadar halk ' 

g feclccck, dUjrnan boyun cgccck vc ycrc scrilccckti " "« 

mir'in iC?S^K ??*"" dun,unita, «' vc * 

mhlarma "Fating ve „ M * * ^' r ' d « *■*« dusenlcrin 
«yna rasdayan iluifallcr "" - , <*uuururmus vc Ramazan 
Kastamonu'nun basl, kii 1 1 : ** yank,,, 0,mu * lu '- *"* 

tur...." !72 JNtbevi ^ ok hcyecanh olmu§- 

W cut- K,,,*™;, 5imdi hcr ^W^* * 
Her yabto <lata ziyil «| c mlUch , ** WW »*,m E 

an! Mcklcbindc mcvlf.i,, Lr W C " m " ak 5 am ' s »>- 

171 - a.g.e. sh. 342 

1 72 - a.g.e. sh. 30 



KADtR MISIROGLU 



197 



tcrdi. 



Tcravihden sonra vali-i vilayet Ibrahim Beyefendi Hazredcri 
He ekabir-i memurin, ulcma, ejraf vc chali fevc fcvc geliyor, nazarlar- 
da dcrin bir ichcyyiiciin cscrlcri bcliriyordu. Hcyccanavcr muhrik scs- 
leri kalplcrc nurdan bir sclscbil gibi dokulmiis. vc Nasrullah Hatib-i 
Muhtcrcmi Hafiz Emin Efendi badchQ Sofuzade Hdca Tevfik 
Efendi iisladimiz tarafindan McvlDdu Risalctpcnahi kiraal cdildi. Fa- 
ziletlu Miiftii Hafiz Osman Efendi Hazrctlcri'nin bclig vc vcciz ve 
gayct miicssir dualari lie gOzlcf doldu. Hasil olan mc'subat Izmir sc- 
hidicrimizin pak vc miibarck ruhlanna ilhaf olundu. Mulcakibcn ya§li 
nazarlar kursu-i hitabcttc Sultaninin faal mudurii cdip Necip Behcet 
Beyefendi'yi gondii. Kalplcr dcrin bir tchcyyuclc dinliyordu. Ictimaa 
hitam vcrmczdcn cvvcl bir vaiandas, sifatiyla vatan vc millctimizc aid 
hasbihal yapmak isicdigini bcyan cdcrck harbtcn maglup olarak cik- 
nktan sonra Turk Millcii'nin hukuku muhafaza olunacagim zanncdip 
hak vc adalctin tcccllisinc intizar cttigi bir ansizin Anadolu'ya diisma- 
nin taarruz euigini, bircok islam kardcsjcrimizin sdiid cdilip, fcslcri 
yimlmak, sariklan camura atilmak gibi bipayan $cnt vc feci harckctlcr 
yapddigim anlalti. Bunun Qzerinc millctin busbiitiin sikildigim hcr ta- 
rafta tczahiirat ba§Iadigini vc bu galcyan-i umuminin mevcudiyctimizi 
ispat etmis oldugunu, binacnalcyh katiyen fiilur gctirmcyip mcyus ol- 
mamakhgimtz lazim, ycis kufiirlc miisavidir, dedi. Badchu atc§in ha- 
tip scsinc daha yiiksck bir ahenk vc ihtizaz vercrck devam ctti. "Mcra- 
fiwa e!i«den feij to ^ e> tahtufakm^cagmi ve ha!Ss ici»i din! ve 
dunyevT iki yol oldugunu unutmayarak Allaha, Pcygambcrc rapt-i kalb 
etmek icin tesanUdi mudak bir kidc viicuda gctirmck luzumunu vc ar- 
kamizda milyonlarca miisluman bulundugunu soylcdi vc biitun bunla- 
nn tecellisi itibariyle Kastamonu muhiUndc iftihar edcr ve bu gSyeSini 
meydana getirenlere ayn ayn tcsckktirii bir vazifc bilir" diycrek kursQ- 
yu terketti. 



198 



SARIKUMOCAHlDUiR 



Hazirfinun artik kalplcri cosmu$, gozlcri tasmis, musliimanhgin 
son Icm'a-i Umidi olan Tiirk HUk&mcli'nin sondttriilcmiyccegine sarsil- 
maz bir iman hasil olmustur." m 

Nureddin Peker'in adi geccn cscrindc ckscrisi mlisahcdeye day- 
anan boylc pck 90k vak'aya rastlanilmaktadir. Yazar, ycrinde yaptigi 
incclcmclcrlc, csascn icindc bulundugu Kasiamonu havalisindcki MQ- 
dafaa-i Hukuk kuruculanni bildirirkcn din adamlarmdan su isimlcri 
vcrmcktcdir 

Kastamonu mcrkc/.i: 

§eyh Ziyaeddin Efendl (Rcis) • 

Eski meb'us Hoca §iikru Efendi (Ikinci rcis) 

Ulemadan Haci Mii'min Efendi (flz&) 

Sinop: 

Miiftii Salih Efendl (aVi) 

Eski Miiftii Ibrahim Hilmi Efendi (a/a) 

tncbolu: 

Miiftii Ahmed Efendi (Rcis) 

Arac: 

Hafiz Ismail Efendi (Rcis) 

Miiftii Hasan Tahsin Efendi (aza) 

Kiire: 

Hafi/. Osman Nuri Efendi (Rcis) m 



173-15 Haziran 1919 tarihli "Aciksbz" gazetesinden naklen Nu- 
reddin PEKER, a.g.e. sh. 30 

174 - Nureddin PEKER, a.g.e. sh. 93 



KADlRMISIROtil.U 



199 



Kastamonu MUdafaa-i Hukuk Ccmiycti'nin yaymladigi su bey- 
annamc, Kurtulus Savasi'nin kazanilmasina ami! olan en mUessir 
silahin, halkm imam oldugunu sarahalcn gosiermektcdir.. Boyle yUz- 
Icrce bcyannamc ncsrcdilmistir. Hcpsi dc, milletin imanma hitab cdiy- 
ordu. Bu onlardan sadccc bir ornektir: 

"Kastamonu'nun Hamiyetli MUslumanlanna ve 

Kahraman Del ikanhl anna!... 

Bismillahirrahmanirrahiym 

"Va tesimu...(ayet)..." 

Tttrk?esi: "Hepiniz birden Allah'in kitabina simsiki tutununuz. 
Birbi.rinizden aynlmayimz. Dilsmanlara karsi gUcunuz yettigi ka- 
dar kuvvet hazirlayiniz." manasina gclcn aycilcn sonra 

Musliiman kardeslerL.AUahin bu emrini yerine getirmek 
gayesi ile insallahurrahman bu cuma gilntt Olukbasi'nda toplanaca- 
giz. BfltOn din kardesler hep bir arada goriisup damsacak, yekdige- 
imize karsi kalplerimizdeki uhuvvet ve rabitalar teyid olunacak, 
diismanlara karsi kuvvet hazirlamak icin lazim gelen kararlar hep 
birlikte verilecektir. 

Yan gelip vakit ge?irecek, yahud ye'se dusilp kadinlar gibi agla- 
yacak zamanda degiliz. Is gorecek zamandayiz. Namert diisman, 
her tiirlii uhudu ayaklar altina alarak giizel Anadolu'muzun bu sev- 
gili islam jwdumuxiui knpilawiii kn-di. Harfra-j is»r.*tm* JnVli ayak- 
lanm soktu. Giizel tzmir'imizde, Adana'mizda, tutusturdugu yangi- 
m Balikesir gibi kiymettar kasabalanrmza, Bursa gibi mukaddes 
?ehirlerimize kadar tevsi-i mel'anet etti. Gozlerimizi kaldmp da 
ufuklara bakacak olsak yikilan, yak-dan Islam ocaklannm kizil alev- 
lerini siyah dumanlanni gorecegiz, kulaklanmizi verecek olsak, dag- 
larda inleyen binlerce yetimlerin feryatlarim, eninlerini isitecegiz. 



200 



SARIKU MOCAHtDLER 



201 



Muslllman kardesler! Anadolu'nun kapilan tutusmus, yamyorken 
biz buralarda atil, lakayit kahr rahat doseklerde yatar, derin uyku- 
lara dalar da hif bir hazirhkta bulunmayiz. Hain dusman memleke- 
timizi parfalamak, Islam 'in son yurdu olan bu gttzel Anadolu'yu 
bastan basa fignemek istiyor. Eger biz mttslumanlar kayitsizhkla, 
ihmalcilikle birbirimizi fekistirmekle vakit gecirecek olur isek, ma- 
azallah bu yangin her tarnfa sirayet eder. Merhametsiz dusman, 
yagh kundagini eline almis sokacak tutusturacak memleket anyor. 
Nerede bir zaaf ve gaflet, hangi sahilde bir sikak ve nifak gorecek 
olsa hemen orasini tutusturmakta ihmal etmiyor ve etmeyecek- 
tir.Onun i^in ey musluman kardesler!... Gozlerini a^arak habl-i 
ilahiye simsiki tutunmak, kalplerimizi birlestirmek, kuvvetlerimizi 
toplamak hepimize farzi ayndir. 

Adetleri binlere, milyonlara balig oldugu halde oliim korku- 
sundan memleketlerinden fikanlan zelil milletlerden ibret almami- 
zi Cenab-i Hak bize ihtar ediyor. 

Yasamayi seven olilmden korkan ummetlerin sellerin getirip 
kenara attigi saman ?6pleri kadar ehemmiyetleri olmadigim Haz- 
ret-i Peygamberimiz Efendimiz, Miisliimanlar'in ibret nazarlan 
oniine koyuyor. Dilnya'da olumlerin en acisi, dil^man istilasina ug- 
ramaktir.Hakimiyeti elden gidip, esaret boyunduruguna diisen bir 
millet giinde bin kerre olum azaplari ?eker de yine hayatim siiruk- 
lemege mecbur kalir. Ciinkii yasamamak da elinde degildir. O za- 
limler esaretleri altina aldiklan milletleri hayvanlar gibi kendi he- 
saplanna isletirler. Diinya'mn yedi iklim, dort kosesinde siirii 
sOrii ordularla getirilen renk renk mahkum milletlerin ne halde 
bulunduklanm gozlerimizle gordiik. Biz sigirlanmizi, beygirleri- 
mizi nasil kullamr isek, o zalim devletler de tahti esaretine aldik- 
lan milletleri oylece kullanirlar. Bu zilletlere dusmemek, bu 
esaret boyunduruguna girmemek ifin firsat elde iken dusman daha 




Sinop Mudafaa-i Hukuk idare Heyeti 
- Askorler, hocalar olmadan bir i§ yapamiyorlar - 

uzakken hazirlanmak, daginik kuvvetleri bir araya toplayarak tan- 
zim etmek biitiin miislumanlara farzi ayindir. Bilirsiniz ki, talim 
gormiis, bin kisilik muntazam bir kuvvetin gorecegi isi, talimden 
mahrum nizam ve intizamsiz on bin belki yirmi bin kisi goremez. 
Yann i?in hazirlikh olmayan milletler hi? bir zaman yasiyamaz.. 
Yannki tehlikeyi bugunden hesap etmek, ona gore o tehlikeye karsi 
hazirlanmak herkos igin f'arzdir. 

Elhsrrrdii!:!kh, bugSn vil&yetimisdc buiunsrt y:g:t!cr, kahra- 
-manlar binlere, onbinlere vanyor. Bunlan talim ve tanzim etsek, 
dusmanin yiizbin kisisine karsi milkemmel bir ordumuz olur. Ve 
bunu gftren diisman, sahillerimizin hi? birisine adim atmaya cesa- 
ret edemez. Ciir'et gafletinde bulunsa bile avn-i Hakla bu nizam ve 
intizam sayesinde kendisini perisan ederiz. Onun icin ey miisla- 
man kardesler!... Istiklal ve saadetimiz ifin 9alisan fedakar httku- 



I 



2(G 



SARIKIJ MOCAIllDLIiR 



metimizin sttzflnu ttstun etmek memleketimizi du^man serrinden 
korumak istiyor isek, elbirligi ile cah§ahm. Daginik kuvvetlerimizi 
taplayahm, mahalle mahalle, krty ktiy, miisaid vakitlerde talimler 
edelim. Cuma gtlnleri ise, dukkanlanmizi kapayarnk hep birlikte 
resmi gecitler yapalim. Cuma gilnu zaten muminler bayramidir. O 
gUnu vatan "f millet i?lerine hasredelim. Silahlanmizi silelim. Ha- 
yvanlanmizi besleyelim. BOlukler, taburlar teajkil edelim. Buttin bu 
igleri kemal-i intizamla, gurultilsuz mitsHimancnsina yapalim. Bu 
suretle biitun muhfirebelerde ^tthret alan biz KasUimonu'lulann. 
mtldafaa-i din ve memleket icin milli bir ordu vucude getirmek hu- 
' susunda ne kadar ehil ve fedakar oldugumuzu biltiin eihana gosle- 
relim. 

Ve ma tevfiki ilia billah.... 

5 Agustos 1920 

Kastamonu Miidaf'aa-i Hukuk Cemiyeti !7S 

Bakiniz btitlin faaliyctlcr na.sil ycganc vc en mlicssir kuvvct ola- 
rak iman veed vc hcyccaniylc icrfi cdiliyor: 

"...Cuma namazmi mlltcakip btitlin diikkanlar kapanmi^ ahali 
feve feve "Amedan Cayin"na sjlap ctmistir. Her mahallcnin 
camiinden cikanlan sancak altinda toplanan chli iman vc tevhid ondc 
mill! mi/ika oldugu haldc Amedan Cayirma gcliyor vc vatanin rcha vc 
istihlasi ugrunda vcrilccck bir i§arctc bakiyordu. 

Binlcrcc halk bijyiik caddeyi doldurmu.$, kadmlar, cocuklar da " 
bu mua/zam giinii les'id icin iclima mcydanina ko§u«;mu§tu. Zcngin 
fakir bilumum halk mahall-i ictimaa ko§lugu gibi ba§la vali vekili, 
vilayet mcktupcusu Fuad vc Kumandan O.sman Beyet'endi'ler ol- 
duklari haldc bilumum erkan vc memuriyn-i hlikumct dc bu ictimaa 



175 - Nureddln PEKER, a.g.e. sh. 232 



KADlRMISlROfiLU 



203 



isdrak cimi$tir." l76 

"...Miiderris Coreksioglu Mehmed Emin Efendi'nin tesebbusii 
He tcrtiplcncn bir gece toplantisinda onbc§-yirmi miiderris vc hocanin 
gclecegini vc benim dc bu toplanuya gclcrck dusman i§g&Ii vc kOtU 
cmclleri hakkinda gttru§lcrimi soylcycrck bir konferans vermemi rica 
ctmesi u/.crine bir hocanin cvindc yapilan to|)lantiya gilmi§tim. 

Istanbul ve l/mir'in i§galindcn bUyuk tccssurc diisen hocalanmi- 
za, grjrdiigiim vc isittigim aci hatiralari anlatarak M. Kemal'in etra- 
finda fikir ve isbirligi yaparak kurtulu$un miimkiin oldugunu dclilleri- 
ylc birlikte izah vc isbat ederek tenvir ctmi^tim. Miiderris Mehmed 
Ef'endi nin dc izah vc tcklifindcn sonra milli vc dint hisleri kabaran 
hocalarin, milli miicadclcyc hizmct ugrunda yemin cttiklerini soyle- 
mck vc bu vesile ile Mehmed Emin Efendi'nin acik vc ileri goru§lu- 
lugiinu larih huzurunda anmak benim icin bir vicdan borcudur. Nite- 
kim buyiik zafcrin sonuna kadar hizmcltcn gcri kalmami$lardir." 177 

Hcmcn her taraRa "Miidal'aa-Hukuk" Ccmiycllerinin basmda ma- 
hall! din adamlan bulunuyordu. Mcscla: 

Erzincan Miidal'aa-i Hukuk Ccmiycli kuruculari arasmda din 
adamlanndan $u kimscler bulunuyordu: "Miiftii Osman Efendi, 
Arabzade Ahmed Efendi, Ballizade Bekir Efendi..." 178 

Bu ssahadcdcrin hangisini naklcdclim, sayfalar vc halta cildlcr 
kafi gclmcz ki...' 

"Bu muharcbat csnasinda isLihbarat'vc ia§cmizin pek mukemmel 



176-8 Agustos 1920 tarihli "Acikgoz" gazetesinden naklen Nured- 
dln PEKER, a.g.e. sh. 233 

177 - Nureddln PEKER, a.g.e. sh. 120 de yer alan Emekli Albay 
Mustafa ARSLANOBA'nin mektubundan. 

178 - All KEMAU : Erzincan - Istanbul 1942, sh. 368 



204 



SARIKU MOCAIIlDLKR 



205 



idarc cdildigi $u birkac sahifeden anla§ihyor: 

tasedc: Miiftii Zade Hakki, Hafiz Kemal, Karaisali Miiftiisii 
Haci Mehmed, Kinklidan Had Mustafa. 

Istihbaralla calisan: Hflfiz Veyis." m 

"...Bu maksadla Vali Nureddin Pasa'nm muvafakat vc yard.mi- 
ylc Izmir, Ayciin, Dcnizli, Mugla, Mani.sa vc Baiikcsir vilaycilcrini 
tcmsil cdccck murahhaslardan Izmir'dc bir kongrcnin toplanmasi ka- 
rarlastt. Egc'nin butlin "miiftii" vc bclcdiyc reislcriylc her kazadan iki 
vclivalardan tic dclcgc l/.mir'c gcidilcr. Mill! Kiiliiphanc'nin Bcylcr 
Sokagindaki sincmasinda toplandilar. MUdalaa-i Hukuk-i Osmaiiiyc 
Ccmiycti'nin kongrcsi bu surcllc !7 Man 1919 larihindc 
miizakcrclcrine ba§iam;§ oldu..." 1 '° 

Kurtulus Saya§i vc ona tckaddiim eden giinlcrdc Trakya bolgc- 
sindc ccrcyan eden cali$malan gayci mufassal bir surcllc ya/.an 
Tevfik Biyikoglu, bu bttlgcdcki mahalll din adamlann.n hizmct vc fa- 
aliycllcrini gcni ? bir surcttc naklctmcktcdir. Islanbul'un isgali iizerinc 
31 Marl 1920'dc toplanan Luleburgaz Kongresi'nc istirak eden din 
adamlahiu: "Miiftu Mestan Kfendi (Edirnc), Mustafa Asim Efendi 
(§arkoy), Haf.z Kmin Efendi (Kcsan) m olarak zikreden yazar daha 
sonra 4 Mayis 1920 de loplanan "Biiyiik Kdirne Kongresi" zabilla- 
nndan Tckirdag Muitiisu Hilmi Efendi, Edirnc Muflusii Mestan 
Efendi vc Saray Mufliisu Ahmed Efendinin nasi! bas. rollcrdc bulu- 
Hacafc in: &SJg<x!c& ::wc^c;cyi y(irtJWikfcci»c <Jsir^k<icgcri; biigilcr 

DestS,": ^slf. 5UeS a ' ^"^ Adana " lann Kahraman " k 
1930 18 ° " °* m BAYAR: Ben ^ YaZd ' m " ,S,anbul 1967 ' C 5 < sh - 

136, Ankara^ B ' Y ' K06LU: ™** Milli M " cadele " C " '• * 




Trakya'daki mucadelede biiyuk olciide emegi gecenlerden 
Edirne MuftClsu MESTAN EFENDi 

vcrmcktcdir. Aslinda hi<; birinin tcrk vc ihmaline gonliimiiz razi olma- 
masina ragmen, sayfalanmizin miisaadcsizligi yiiziinden bunlardan sa- 
dece bir ikisini naklclmoklc iktifa cdcccgiz: 

Milliyelci bir muliunun sttzlcri: 

"Saray Miiftiisii Ahmed Efendi-. ..Ozerimize dii^en vazif'e, 
memleketimizi muhaf'aza ve miidaf'aa etmektir. Bu hareketimizle, 
padi^ahimiza isyan etmi; olmayiz. Ha§a! Ben din kardesjslerime ha- 
kikati soylemek isterim. Bir Tilrk dil§iinemem ki, cihaddan kafin- 
sm: Diin bir miiftu gilcenip ?ekildi. Onun gonlil ahnsin, butun miif- 
tuler bundan memnun olacaklardir. D u § m a n istila 
tehlikesi olan bir yerde cihad farzi 






206 



SARIKLI MOCAHlDI.HR 



ayndir. Biz mukavemet etmezsek Padi- 
fah'in emrinden ay r i 1 m ]S p 1 u r u z . Hem biz, 
taarruza ugramadan muharebe edecek degiliz ki... Hazrrhk yapa- 
cagiz. Hazirlik yapmak, Devlet ve Millefe Hilafet Makami'na 
baghhg] saglamaktir. Bosu bosuna oturursak miskinlik ve zilleti 
knbul etmis oluruz. Elimizde olan mal, mulk, dusmana gececektir. 
Ifinizde baska turlusilnu iddia edecek var midir? Cihadin gaze] olu- 
su, tslamligin serefini yukse-ltmesindendir." 

.Miiftii Ahmod Efendi, kongredeki muftulere donerek sordu: 
-Oyle degil mi hocnefondiler? 
Hepsi birden cevap verdiler: 
-Hay hay, oyledir, Efendi Hazretleri! 
Miiftii Ahmed Efendi, sozune soyle devam etti: 
-Biz de, sizden rica ederiz, canimzi ve mahmzi esirgemeyiniz. 
Bugun bundan cekinirsek, Yunanlilar hepimizi, zorla askere alirlar 
ve kardeslerimize kars, kullamrlar. Izmir 'in bir tarafma gotilrilrler, 
bir sey yapamayiz. Ben Makedonyah bir Tilrkum; dtisman, akra- 
bamdan on be? ki ? i sunguledi, gucltikle kurtuldum. g a l,sarak bu 
tehlikeyi ortadan kaldirmak miimkundur. Soztlm bu kadardir." 1H2 
"...Babaeski Miiftusu: - Musterek karar, karsihkh giiven de- 
mektir. Karanm 1Z , mudat'aa, sonra seferberlik, arkasmdan gerekir- 
se dftniismektir... Benim aklim pek ermez. Gazetelerde gordurn. Ge- 
cenlerde D'Espere mi, Vespere mi, buraya bir kumandan gelmis. 
Ute o adam demis ki: "Size teblig edilecek emirleri, size, zorla ka- 

182 - Tevfik BIYIK06LU: a.g.e. sh. 272. 



KADlR MISJROflLU 



207 



bul ettirecegiz. Siz de kobul edeceksiniz!" 

Demek ki biz tehdid altindayiz. Bu da mudafaayi icab ettirir, 
uzun uzadiya dilstlnmeye luzum yoktur. 

Sozum bitti. 

-Yasa hoca Efendi, sesleri..." m 

Bir kac $ahadct daha: 

"Molla Halid Pehlivan, Taskopriilii Riza (Paksoy), Gebes 
Mustafa, Rifat Hoca ceteleri kisa sure icinde Miidaf'aa-i Hukuk 
Cemiyeti'nin gorilsune uygun milis ceteleri oldular..." 

"Yunanhlarla onlara yardnnci yerli azinlik cetelerinin zorla- 
diklan Geyve Bogazi, Ankara'ya bagh Mill? Birlik Kuvvetleri ve 
Hafiz Fuad milis kuvvetleri ile yenilgiye ugratilmistir..." ' 

Yukandaki nakillcrdc adi geccn vc l/mil havalisindc hizmetto 
bulunmu.^ olan Halid Molla, Rifat Hoca (Molla) vc Geyveli Hafiz 
Fuad Efendi'lcr hakkinda bir gorgii ijahidi olan "Kocaeli Tarihi ve 
Rehberi" isimli cscrin yazari 186 daha fa/la malumat vcrmcktedir. Bu 
eser lzmit'te Osman Nuri Efendi, Hafiz Mehmed Efendi (Kara 
Hafiz), Hafiz E§ref Efendi, Haci Maksud Efendi, imam Mehmed 
Ali Efendi, lii7 Gcyvc'dcn Hafiz Fuad Celebi, Hoca Bekir Efen- 
di... 188 v. s.'nin hizmct vc faaliyctlcrindcn dc bahsctmektc vc tafsilat 



1 83 - Tevfik BIYIK06LU: a.g.e. sh. 272. 

184 - Avni Ozturk : Izmit Tarihi Istanbul 1969 sh. 160 
185 -a.g.e. sh. 163 

186 - Bkz: Rifat YOCE: Kocaeli tarihli ve Rehberi izmit 1945, 

sh. 72, 75, 99. 

187 -Bkz: a.g.e. sh. 108-110 

188 - Bkz: a.g.e. sh. 99 ve miiteakip. 



2()8 



SARIKU MOCAHiDUR 



vcrmcktcdir. 

*£**£?■ T 1 " 1 ""™ yntanda nakta,isim « *** ~ 

viMon dm adamlarmin tamalcrini icvsik vc iflklc cdcn kniml 



209 



uguNci) BOLUM 

ANKARA'DA MILL! MECLIS'IN 
AgiLI§INDAN ZAFERE KADAR 




I - M E C L I S I N A C I L I § I : 

AnkaraMiidalaa-i Hukuk Ccmiycti'ni Ankara Miiftusu Ho- 
ca Akif Kfendi, Hoca Rd'at Kfendi (Sonra Diyancti$lcri 
Rcisi) vc a/kadajlan kurmusjar, Er/urum vc Sivas Kong- 
rclcri , ninkabiilcUigiprcn.siplcrdatiilin(ic<;ali§iyorlardi. 
Bu sirada Ankara'ya vali olarak tayin cdilcn Ziya Pasa, Miiftii 
Rifat Kfendi'nin kcndisini ichdid clmcsi Uzcrinc Eskischir'dcn geri 
dondii. gunku aradaki ya/ismalardan Ziya Pa§a'nin Kuvva-yi MiUiye 
cali§malanna imkan vcrmcycccgi anla^hyordu. Bu yiizdcn diisman 
tazyiki alUndaki Istanbul Hiikumcti Rifat Hoca'yi giyabcn idama 
mahkum etti. Tarn Istanbul Mcclisi Mcb'usani'nin ycnidcn toplantiya 
caginldigi zamandi. Secilen mcb'uslar her taraftan lsianbul'a gitmcye 
ba§lami§lardi. M. Kemal Pasa isc, Sivas Kongrcsi'ndcn sonra faali- 
yetine, ne yolda ve nerede devam etmesi Iazim gcldigi hususunu du§Q- 



fe, 



m 



210 



SARIKU MOCAHtDLHR 



KADlR MISIROtiLU 



211 



nUyomu U»m bu sirada Istanbul* gitmekte olan mcbuslarla temas 
mkan. bubbdmck icin bir guzcrgah olan Ankara'ya gitmek JZ2 
go , Bu husus, MM* m Efend , ilc muha J c ^ffij 

katr a u r mc ;r ydi - Ko,ordu Ku,nandani < ,a kcn «« -** 

toda^AU Fuad Pas, (Cebcsoy) idi. Esasen All Fuad Pasa'nm ihti- 
ar abas, * smaI1 Fa*, ftfc Sivas Kong ^ nc k J J" 
ct,o Kuvva-y, Mil.Tyc safmda ycr alm.sf. M clindc bir Lj 
bulunan oglunun muzahcrctini tcmin icin O'nu .Sivas Kongresinc rcis 

ZmTv l K CVVdcC ,>c,irlmi?tik ' Bu - ~ ^ K 

u ' h » a5a ' nm ^^ Hk ad ' m <'^>,layan haki m i yet 

tevr, bunu an cmijtl. Buna ragmen AH Fuad Pasa'nm (Ccbcsoy) 
k dtsm.n . s,n,r arkada* o,u 5 u vc Ankara'™ gUxcrgrl vc rnerkS 
lurumda bu,unu,u gibi scbcplcr yfcUnden Ankaray, Taaliyot mcrko 
halinc gctirmcyi dU§UndU. 

M. Kemal Pap, ,fi Arallk I9I9 da Anka ,,, I]lardan ^ ^ 
^ccvaplar Uzcnnc oraya gitmek (izcrc Si vas'tan aynld,. Yolda "Han 
Bekhs a ugrayarak burada ikamct ctmekte bulunan »Alevf vc ' 
ektas, §eyhleri"nin yardunlanm saglamak istcdi. zaman 

tTZ Tu Ce,ebi Cema,eddin mndi > bck ^ Ilcri " ki * s 

B kta § Ded e Postu Vekiii Ni yazi „ aba k „; M . Kema , dC 

vaffak.yct cldc cdcbi.mck icin chlisunnct ulcmas, yanmda onLt 
u vc htsstyaUanna uygun bir sckildc harekct ederek nam" ve 
duaiarla g nU ,lcrini k«a yolunu tuUug. gibi burada da «££ 
lenn usluplanna uyarak samimi bir hava ihdas et.ni.tir: 

"...Celebi'nin konagina gcldiktcn sonra sclamhga gtrdiler Biraz 

g« Mer. Bu dfawn muhtcscm salonunda muhtcscm bir sofra kurul- 

2- T , %i "- 1 CCm " ba§,am,5t '- ***■ *■*■" baki efcr 
-hi* ed.yor.ard, Bunlar Celebi'yc kendi,eri„i adak etmis gayet g 



zcl bakirc kizlardi. Ayin-i com basjadigi zaman Cemaleddin Eferidi 
ba§mdaki yesil sarigi cikanp bir rahlcyc koymu§tur. Atatiirk: 

-Celebi Efendi icmcz misiniz? 

-lemiyorum. Fakat sizin §crcfinizc zchir dc olsa iccrim, diyerck 
birkadch icti. Bu gece salonda yenilip icildiktcn sonra Mustafa Ke- 
mal'i harem daircsindc misafir cttilcr. 

Sabahlcyin £clebi'nin daircsindc Haci Ikktas Veli'nin kabrini 
ziyarctc gittilcr. Sandukanin iizcrindc ycsjl vc yazili birortii v'c bircok 
ycrlcrindc pcs.kirlcr buiunuyordu. Ortiiniin ucu opiilcrck ul/.im cdiliy- 
ordu. Ziyarcltcn sonra Mas Bahcc'dc bulunan bir ko§kc girildi. Burada 
nci'is mczclcr vc \u$ kadchlcr icindc iykilcr icildi. Canlar hiznict ctti- 
lcr. Rakidan sonra mcydan cvindc bir yemck sofrasi kurulmu.lu. Yc- 
mcklcr bakir sahanlarda vc bir mesjn ortiiniin iizcrinc cli/.ilmi.'jti. Bura- 
da yemck yendikten sonra "Kirklar .Vlcydam" gc/.ikli. Bir mihrap, 
mihrabin yaninda Selmani Pak kiirsusii, bunun Onundc kara post yani 
"Dede Babalik Postu" buiunuyordu. Dcdc Babalik postuna Bck- 
ta^ilcrin babasi oturuyordu. Fakat bu zamanlarda Dcdc postu bo^tu. 
Sultan ikinci Mahmud /amaninda Ycniccrilcrlc Bckta^tlcr dc birlc- 
§erek isyana i.tirak ctliklcrindcn, kara post sahibi Dcdc Baba da oldii- 
riilmu§tu. Bir daha bu posla Baba gelmemi§. Dcdc Babanm ycrine Ki- 
lcr Evi Babasi, Bcktasi Babasi taniniyordu. 

Nivazi Baba da, Dcdc Babalik. vckilliliSini yapmakta idi. An- 
cak Haci Bcklaij'a, Istanbul laraiindan bir Nak^ibcndt ^cyhi gondcrili- 
yordu. Bu zamanlar bu Naksjbcndi ^cyhi Halcpli Haf'iz Mehmed 
Efendi idi. Bu §cyh Bcktii^ilcr'in hie bir isjnc kan§miyor, nc ayin-i 
ceme ve nc de, digcr, mcrasimlcrc i^lirak ediyordu. Yalniz Istanbul 
Hiikumcu'nin miimcssilligini yapiyordu 

-fj'i jAtotu.rJf .jKirklar !M6y*wm(laki,.a.sjl> / -!eyhalan,okudUi'MihrabiB, 



212 



SARIKLl MOcAHlDUiR 



KADlR MISIRGOLU 



213 



iki urar.ada km, Mohammed icvhatomdan soma .,,„ i,c - „i tP 
»m«» ,„ tffa ym „ H Faka, MM* omar, (WmX 

Atatiirk, Niyn/i Baba'ya doncrck: 

-Kbubekir, Omer, Osman ncrcdc?.. 

Dcyincc, NiyazlBaba da ohiki dilimli lacmi ajagi egeick: 

-Bunlann hcpsi camiyc namaza gitUler! 

A,y^~ 

CamidcK.rklarMcydanrn.nyanmdabulunuyordi, Atatiirk K. 
* ta, arm Akyaxd, dedikleri rakdarin,, K.zddCi £,rap am klcn 
Cetebi Cemaieddin Efendi, Bcku,^ Babas, Sam, l iy £'££ 16 
hu us, sOrelte goriistuktcn sonra, onlardan kcndi.siylc hcrabc ! s 
caklanna soz akli..." IKy ^ wtl v ai, §a- 

mtsurtin t^ T ^ V ° A ' CVl,Crdcn hcr ™" Malan- 
laikhk g.bi ycm vc yabanci bir umdc gcUrmck lizcrc bulunmasmdan 
dplay, dml mesclclerde yukanya naklcdilen saurlardan da S3£ 
gSfi ^ aIc ^ vc bokta^en bu bus J y^f^' 
etm,^r. Bu , 5 e memurettigi Alba, Hiisameddh, Erturk bu mcscle 
yi hat.rannda §oy lc anlaimaktad.r: 

"...Din unifl mcnsuplann.n bu gayrctlcri "Lozan Sulhu"nun ak 
dmdcn sonra da ise yaraimst,. Biiyuk Millet Mcclisi'nin cc ,id Ma 
-da Birincl" vc "ikinci Grup" .micadclosi devam cd y^ k J 

Kept.. Banter Anadolu'nun baz, mmtikalannda yas.yan Yoriiklcre So 
mere, baz, yerlcrdc tabular nan, ^J^ k J^'^ 



18.9-,Enver Behoan §APOLYO, Wm&m 



!./-»>' <;;i,jii (.■ 



minlikalarda Abdal nami vcrilcn ziimrclcr ki, alevilerdir, bunlara isli- 
nad ediyorlardi. Biiliin bu gruplar o zamanlar Kirsehir civannda 
ikamct cdcn Hacibcklas. Nahiycsindc ycrlc$mis. Celebi Cemaieddin 
Efendi'yc bagli idilcr. Mumaileyh ijahsan, HQrriyct vc ItilaT Firkasina 
intisap etmis, vc ctrafina kalabalik bir ziimrc toplami§u. Biitiin etrafin- 
dakilcr, Anadolu'yu, ItilAf dcvlcllcrindcn Mustafa KemaTin degil dc 
Cemaieddin Ef'endi'nin kurtaracagma inanmisjardi. 

Bcktasilcr de Istanbul vc Anadolu'da ittihat vc Tcrakki Firkasi'na 
mcnsuptular. Bunlar da daha ziyadc Islanbul'da loplanmislar, Cema- 
ieddin Efendi /.umrcsinc aksi ccphc almislardi. Mcclis'in ycnilcncccgi 
sirada Ankara'da Erkan-i Harbiyc'nin gizli istihbaralinda calisiyor- 
dum. Mustafa Kemal Paga Ha/.rcilcri, bcni Cankaya'daki ko.'jklcrinc 
caginmslardi. 

- Hiisameddin Bey diyc buyurmuslardi. Biiyuk Millet Mccli- 
si'ndc ikinci grupa mensup mcb'uslar muhalclcti artirdilar. Hcr tiirlii 
akil vc havsalanin almiyacagi !>cylerc kadar dillcrini uzanyorlar. Bu 
scbcplc nazik devirde Mcclisi ycnilcmcgc karar vcrdim. Yakinda inti- 
bahata giri§cccgiz. Fakat tsianbul'daki din mcnsuplanni bcktasjlcri, 
medrese hocalarini, kiirsii vaizlerini bu Kirschirli Cemaieddin Efendi 
kandirmt§, biitiin alcvilcrin rcylcrini ona vcrcccklcrini habcr aldim. 
Sen bektasisin. Gorcyim scnin bcklasiligini. Hcmcn kalk tstanbul'a 
git, bunlarin arasina gir, bizim maksadimizi anlal, onlan bizim tarafa 
kazan. 

Mustafa Ki'iTi;il Pasa hi)/rrJ)or'irto. /i(vjim ki: 

-Pa§a hazretleri, emriniz basim iistundedir. Yalniz bu bektasjleri 
ve alevileri kazanmak icin, benim cvvcla Kir§chir civarindaki Haci- 
bektas. Nahiyesi'nc gilmem lazimdir. Ciinkii orada Haci liektasi Veli 
Hazretleri'nin tarikatmi idarc cdcn vc dede baba makaminda bulunan 
ve halen kiler babasi olan Salih Niyazi Baba Efendi ileckmckevi 
binastnda halite mertebesinde bulunan Kerim vc asevi binasindaki 






214 






SARIKLIMOCAHIDLKR 



&£? r st as*** « »- »* 



KADlR MISlROtfLU 



215 



siinni olanlannca ckseriya vc labii olarak tasvip gttrmemisUr. Fakat 
bunlarm bircogu Oncclcri dilsman tchlikcsi kar§isinda muhalefctlcrini 
ciddi bir cati§ma scklinc gclirmcnin vaUin mcnf'aatlcrinc mUgayerctini 
mlilahaza cdcrck onunia bcrabcr olmuslardir. Fakat bu durum zafcr- 
dcn sonra oldukca dcgismi$tir. Halbuki, Beklasjlcrlc O'nun arasinda 
daha Ankara yolunda basjiyan bu dostluk vc tcsjiki mesai sadcce zafc- 
rc kadar dcgil, O'nun vcfalina kadar dcvam etrni§tir. I? 1 . Bu alakanin 
O'nun hayatinda cesitli tczahiirlcrini gormck mUmkUndllr. Mcscla: M. 
Kemal Pasa'nin cocukluk arkada$i vc hcmcn hcmcn biitiin askcri ha- 
yalmda O'nunla bcrabcr-olan doktor Hasan RAgip (Ercnscl) Baba, 
vcfalina kadar (pankaya KOskii'ntin hususl dbklorlugunu yapmi$Ur. 19Z 

Birinci dcvrc mcb'uslan arasinda da bir kac bcktaji mcb'us vardi. 
Dcnizli mcb'usu Hiiseyin Ma/.lum Baba bunlardan biri olarak, dai- 
ma M. Kemal Pa$a ilc fikir, his vc rcy bcrabcrligiiuic fculunmuglur. 

Mcclis acildigi zaman vauinin bircok kttsclcrindcn icbrik tclgraf- 
lari gelmi§ti. Bunlar arasinda : Salih Niyazi Baba Uirafindan gondc- 
rilcn tclgraf 193 Haci Bektas. Veli Dcrgahi'nda Mcclis'in acilisj 
munascbctiylc Ankara'ya imtisalcn yapilan bir mcrasimi hikaye cdiy- 
ordu. Bu tasvip vc berabcrlik inkiiaplar safhasinda da bircok kcrclcr 
tczahiir ctmi§tir. I94 

Ankara Mudafaa-i Hukuk mcnsuplan ba§ta Rifat Efendi olmak 
iizere M. Kemal Paja'ya miikcmmcl bir karsdama mcrasimi hazirla- 
miglardi. Bu program gcrcgincc yapdan hazirhklardan biri de "Sey- 



190 - Albay HOsameddlr, ERTOrk, a.g.e. sh. 523, 



191 - Doc. Dr. Bedri NOYAN: Istiklal Savasmda Bektasjler 
2 Temmuz 1966 tarihli Yeni Gazete. 

1 92 - a.g. gazete. 

193 - Bkz: Zabit Ceridesi - C. 1, Ankara 1940 - sh. 93 

194 - Do$. Dr. Bedri NOYAN. a.g.g. 



216 



SARIKLI MOCAIIIDIJJR 



men Alayi" kurulmasiyd.. Bu Oguz Turklcri'nin felflih'dan Oncemev- 
ciid olan vc islam'dan sonra da islamiic§iirilmck surcliylc dcvam ctti- 
rilcn nevi §ahsina mlinhasir bir an'anc idi. Fcvkaladc /amanlarda kuru- 
!ur ve milli birligi ycnidcn icsis cdccck bir bas clrafmda toplan.lmak 
gayesi takib cdilirdi. M. Kemal Pa*a igin hususl olarak kurulmus 
bulunan, "Seymen Alayfna kat.Iarak o giinii ya^ayanlardan Yagciog- 
lu Fehmi Efe bunu $ttylc anlatmaktadir: 

"....Scymcn kizilca gllnlcrdc dU/.iiiur. Her zaman olma/.. Diigun- 
Icrdc milli elbisc giyilir. Buna da Scymcn dcrlcr ama, bu Scymcn Ala- 
yi dcgildir. Scymcn Alayuida dint mcrasim vardir vc muhakkak kur- 
ban kcsilir. Kurban kcsilmcdcn Scymcn kalkmaz. Bir zamanlar 
Ankara'da Halid Efe admda birisi zamanmda Scymcn du/ulur, fakat 
kurban kcsilmcdcn alay yiirliyiisc geccr. Adctlcrdcn birisi cksik oldu- 
gunugOren Halid Efe kurban kcsilmcdi mi? diyc sorar. Hay.rccva- 
bini alinea, o haldc Scymcnlcrin kurbani benim! diycrck ycrc diisiip 
dcrhal ttli)r...Bu scbcplc hi/ ata tOrdcrinc cok riayct ederiz, onu ayncn 
yapmaya cahsinz. Esascn cksik bir 5 cy yapacak olursak, ihtiyarlar ar- 
tik ata Lorclcri bozuldu, biz yasayamayiz, dcrlcrdi. Bunun icin her scyi 
lamam yapanz. 

Scymcnlcr Hacibayram Camii Online gclirlcr. Seymen duasi Ha- 
cibayram Seyhi vc imam! larafmdan yapilmaz, ancak bu duayi kayy- 
um dcdclcr yapardi. O gun kayyum dede duayi yapt. vc Haci Uay- 
ram-i Veil turbesinin gcyik boynuzu asm kapisi bnundc bir de 
kurban kcsildi.." I9S 

M. Kemal Pa§a'yi karsilamaya cikan Seymen Alayi'mn arka- 
smda tarikat mcnsuplari ycr aliyordu. Bunlar, "Mevlevi", "Sadi", 

1 95 - Enver Behnan §APOLYO, a.g.e. sh. 363. 




8S 

u 



Ankara'nin muvaffakiyet elde etmesi, halkm itimad ve tevecciihu- 

ne baghydi. Bu itimad ve teveccuhu saglamak icin Birinci B.M.M.'e 

her mezhep ve tarikatin ileri gelenleri toplanmisti. 

Yukanda bunlardan ikisini goruyorsunuz. 

§emseddin Yesil'in §eyhi Erzurum Mebusu 

MEHMED SALlH EFENDi (solda) ve Denizli Mebusu 

MAZLUM BABA EFENDi (sagda) 

"Rufai", "Kadiri" vc "Naksibendi" dcrgahlari mcnsuplan ile Haci 
Bayram-i Veli miiridlcri vc bir kisim da ahilcrle "Kizdbas" vc "Bek- 
ta§i"lerdi. Ankara'da en cok mensubu bulunan "Naksjbendi" tarikati 
idi. Bunlann o zamanki seyhlcri Topicu §eyh Efendi, Sadilerin seyhi 
§ali Efendi gibi §cyhicr ve digcr tarikatlann ileri gelenleri bu kafile- 
nin Oniinde geliyorlardi. 



218 



SARIKLI MOCAUlDLER 



Bililin Ankara halki Dikmcn sirllarmi tulmus sabirsizlikla bcklc- 
mcktc ikcn, yolcunun gclmcklc olclugunu bildircn aci bir korna scsi 
duyulilu. Alki§, Yasa!... Varol!... scslcriylc "(Jiizel sesli hafizlarm 
okuduklan salat ve ezanlar birbirlcrinc kansjyordu. 

Halkm bu co$kun galcyani karsisinda M. Kemal Pa§a, 90k $a§- 
km vc hcyccanli idi. Bu karsdamamn digcr tcfcrruatmi naklctmiycrck 
dim motiflcr iizcrindc durmakla iktifa cdiyoruz. 

Ankara ulcmasi simdiki Dil-Tarih FakUltcsi'nin bulundugu ycrdc 
topluca bulunmakui idi. M. Kemal Pa§a yanlarma gclincc, hcpsinin 
bir bir cllcrini sikii. Kcndisini Ankara'ya dAvcl cdcn Muftii Rif'at 
Efendi'yc iliil'aiclii. Oda, urkadasjari adma "Hos/gcldini/.L." diycrck 
kcndisi ilc birlikte gah§maya dairazim vc kararlarmi bildirdi. 

Miiftij Rif'at Krendi, bir ka<; giin sonra biiliin varim yogunu da 
M. Kemal Paga'ya vcrmck surctiylo O'nu maddi olarak Sultan 
Vahideddin'dcn sonra ilk ciddl surcttc dcstckliycnlcrdcn biri olmu§- 
lur. Bunu, dcvrin kulagi dclik bir gazciccisi olarak yasamis bulunan 
Nizameddin Nazi! ' Tepedelenlioglu'ndan dinlcyclim: 

"O gunlerde bu pek bilyilk bir para idi. Mustafa Kemal Pa- 
sa, kcndisine b&yle bir yardimda bulunmami? olsaydi bile Ankara 
Muftusii gibi ozellikle birinci Meclis boyunca pek biiyuk bir siyasi 
onem if'ade edecek olan ve hele Mustafa Kemal in Ankara'ya ilk 
vansmda halk uzerindeki niif'uzu ile oradaki Kolordudan mutlaka 
daha 90k kudretli bir rol oyniyan muhterem bir zati, getirdigi para 
Vikiiiini eiiue veieiek: 

-Git. Mazhar Miifid'i gor. Kasa odur. Parani ona teslim et! 

Deyipyanindan dehlemezdi. 

Dehleyemezdi. 

Bu sahne, bizzat Atatttrk'un anlattigina gfire soyle cereyan et- 
mistir: 




Milii mucadeleyi ma'nen ve maddeten en gok destekleyenlerden biri 

olan Ankara Muftusu RIFAT EFENDi 

(Zaferden sonra ilk Diyanet Isjeri Reisi olan RIFAT BOREKQJ) 

"Muftii efendi hazretleri hakikaten tam zamamnda imdadimi- 
za geldiler. Hizvr gibi imdadimiza yeti.?tiler. Odaya girdikleri za- 
man tabakamda iki tane sigaram kalmisti. Rifat Efendi Hazret- 
leri pek siskin bir mesjn torbayi iki elleri ile tuttuklan icin yardim 
edeyim dedim. Torbasini vermedi. "Selamiin aleykiim Pasa" diye- 
rek hasir iskemlelerden birinin ustune koydu. Ve gozlerimin icine 
bakarak Eviadim, dedi, senin ne yapacagint pek biimiyorum. Pa- 
kat millete ve vatana hizmet etmek istedigine inaniyorum. Paran 
olmadigi belli oldu. Kotii giinlerim icin bugiine kadar biriktirdigim 
biitiin param bu torbada idi. Bir parcasim ayirdim. Kalanim sana 
getirdim. Bunlari al, afiyetle kullan. Ben, hayir duami senin him- 
metine kanstiracagim. Allah encamimizi hayir eylesin." 



220 



SARIKLI MOCAHlDLKR 



Bu sftzleri ben kulaklanmla duymu ? umdur. ttstunu de ben- 
den degil birkac yd fitesine kndar hayatta olan Recep Ziihtu 

Bey 'den sflyle dinleyebilirsiniz: 

"Ben Mashar Miifid, Memduh, Nizam masa basinda otur- 
makta idik. Kap, birdenbire a 9 ildi. Pasa hizla iceri girdi. Elinde bir 
torba vardi. Onumdeki tozlu masa ustttne basa ? agi fevirip boca et- 
ti.Baktikbirtibekaltin. 

-<?abuk sayimz bunlari! 

Dedi vecikipgitti. 

Rilya mi gfiriiyoruz gibilerden baki ? tik ve acele acele saymaya 
koyulduk: 

Tarn sekiz yiiz (If tane idi. 

...Ve hepsi cil cil Reijadiye." m 

Scymcn Alayin.n idarccilcrinden Glive?'Ii Ibrahim bir clindc 
bayrak, digcr clindc akin islcmcli bir pala oklugu hakic aiay.n ttniindc 
duruyordu. Gogsiindc dc hamay.l scklindc bir "Kur'an-i Kerim" asili 
idi. M. Kemal Pasa kcndisinc yaklasarak, 'Kur'an-i Kerim ile bay- 
ragimn ucunu opijp ba$ma koydu." 

Yollarda birikmis olan halkin coskun alkis vc tczahiirati arasin- 
dan gcccrck'Uac. Bayram Camii 'nc gitti. Tiirbcyi ziyarettcn sonra 
v&ym v™ a » im goMi mk kotlj g m rtr „ (wi $ami ^ Bij kR , ahah|a 

karsi Medreseler Miidiirii Hoca Tahsin Efendi, M. Kemal Pa- 

sa'nin Ankara'ya gclmcsinin millet vc memlcket icin hayirh olmasini 
dilcycn veciz bir dua* yapti. 

G a Z e!2; 2 tr^S , n S DELENUoSUJ - Yenl lsl » bul 



KADlR MlvSlROftLU 



221 



O'nun Ankara'ya gclmcktcn maksadi, burada bir milli Mcclis top- 
lamak dcgildi. Bu husus "Nutuk" da dahi bcllidir. m 

Asd maksad, Sivas Kongrcsi'ndc "Anadolu ve Rumeli Mudafa- 
a-i Hukuk Cemiyeti" adini alan ccmiyctin bir ncvi mcrkcz idarc hey- 
cti olan "Hey'et-i Temsiliye" icin burasim mcrkcz (Ussiil harckc) yap- 
makn. Fakat hadisclcr burada bir mcclisin loplanmasini icabcttirccck 
bir scyir takibctmistfr. 

Hcy'ct-i Tcmsiliyc'nin Ankara'ya naklcdildigi ccmiyctin subeleri- 
ylc birliklc Haci BckUij'la Cemaleddin Kf'endi vc Mudki A§ireti 
Reisi Haci Musa Bey gibi ileri gclcn tarikal scyhlcrinc dc bir lamim- 
1c bildirildi. Her tarafla bu liususla muhabcreyc giri.-jiicrck Ankara'nin 
mcrkczi durumundan istifadc odildi. 

Eklc mahdud bir askcr? kuvvct vardi. Garp, $ark vc Giincy'dc 

Kuvva-yi Milliycci cctclcr, ccphclcr tcskil ederck diismanla bogus- 

maktaydilar. Biitun daginik kuvvctlcrin idarclcrini bir mcrkczc bagla- 

mak vc bu surctlc muniazam, disiplinli bir askcri leskilat kurmak gcrc- 

kiyordu. Tabiatiylc cvvclcmirdc cldc mevcud saglam kolordulardan 

istifadc cdilccckti. O, bunlarla mc$gul iken Istanbul'da 12 Ocak 1920 

de Mcclis-i Mcbusan acildi.Bu mcclis 28 Ocak'ta maruf Milli Misaki 

tanzim vc ilan etmislir. Milli Misaki uinzim eden Osmanli Meclis-i 

Mcbusani bu misakla direnmenin fiili vc hukuki ilk adimini atmis ve 

Turk Kurmlus Savasin'a tcmel tc§kil cdccck hedef fcdakarlik vc mu- 

kavemctin hudud vc sartlanni sarahatle tcspit ctmis oldu. Nc yazik ki, 

Ingilizler'in bu mcclisi siingii zoruyla dagitip ealisamaz hale gclirmesi- 

yle bu hamlc duraklamis vc tslanbul'da cahsmasina imkSn kalmayan 

Meclis-i Mcbusan'i n her tiirlii tchlikcdcn salim olan Ankara'da loplan- 

197 - Mustafa KEMAL: - Nutuk - Ankara 1927. sh. 207 



222 



C 

I 



SARIKUvMOCAHlDLBR 



masi fikri dogmustur. Bu mcclis Istanbul'dakinin devami 
mahiyelindedir. Bsasen Ankara Meclis-i Mcbusam da ac.hsmdan he- 
men k.sa bir muddct sonra Istanbul Mcclisi Mcbusanimn tanzim elmis. 
oldugu ayni "Misak-, rVlilli uzcrincycminctmisiir(18 Haziran 1920) 
Median Ankara'da yeniden toplanmasi dttsttnecsinin dogmas. 
Ozerine mcbuslardan kacabilcnlcr, Ankara'ya gclmcgc basladdar 
Mcclism burada toplanabilmesi icin gerekJi davct Istanbul Mcclis-i 
Mchusan.'nm Rcisi Celaleddin Arif Bey tarafindan yapilmak gcrcki- 
yordu. Kcndjsi dc isgal alUndaki tstanbul'dan kacmis vc birkac arka- 
dasjyle biruktc Ankara'ya varmak Uzcrc yollarda bulunmakla idi O 
zaman tstanbul'dan Ankara'ya gecmck Oylc kolay dcgildi. Ciinlercc 
surcn mcsakkalli bir yolculuga vc bir cok di^rhan ichlikclcrini atlat- 
maga bagl.ydi. Bu yii/den Celaleddin Arif Hey vc arkada§iar.yla an- 
cak "Du/ce"yc vastl olmalarindah sonra ifiibat saglantp muhabcrc cdi- 
lebddi. Zaman ka/anmak icin rhcbuslanri M. Kemal Pa§a 
tarafindan daveti hususunda ittifak has.l oldu. Bu suretle meclisin 
Ankara'da toplanmasi vc bu toplariliya istirak cdccck mcbuslann sc- 
cimlcnnc miitcallik hususlarda Mcclis'in Ankara'da toplanma maksa- 
dmi bchrtcn su tamim buiiin vilayet vc kolordulara gonderilmisti: 



• KOLORDU KIJMANDANIJGINA 

Makarr-, Hilafet-i Islamiye ve Payitaht-i Saltanat-, Osmaniye- 
nin Diivel-i I'tilafiye tarafindan resmen isgali kuvve-i tesriiyye ve 
adliyye ve icriUyyeden ibaret olan kuvva-y, selase-i devleti muh'tel 
etmis ve bu vaz'iyyet kars.sinda ifa-y, vazifeye imkan gmemedigini 
hukumetce resmen teblig edilerek Meclis-i Meb'usan dagdrmst.r 
§u halde Devlet-i Osmaniyye'nin tahlisini te'min edecek tedabiri te- 



TCWMgHfl I \ mi i 



KADlR MISlRofll.U 



223 



emmiil ve tatbik etmek tizere millet tarafindan salahiyeti haiz bir 
meclisin Ankara'da ictimaa da'veti ve dagilmis olan meb'usandan 
Ankara'ya gelebileceklerin dabi bu meclise istirak ettirilmesi zaruri 
gorulmiistttr. Binaenaleyh zfrde dercedilen talimat mucibince inti- 
habatin icrasi hamiyyet ve ru'yet-i vatanperveranelerinden munta- 
zirdir. 

Daha sonra secimin §ckli vc §craitini tadad eden bu bcyanname 
hey'ct-i temsiliyc namina M, Kemal imzasini uisjmaktaydi. 

Celaleddin Arif Bey'lc arkadasjannin bu hususta muvafakatleri- 
nin alinmis, oldugu da vilayet vc kolordulara ayni §ckildc teblig cdil- 
mi^tir. Bundan maksad, toplanacak meclisin ayri bir mcclis olmadigi, 
Istanbul Meclis-i Mcbusan'inm i$gal sebebiyle calismamasi yiiziinden 
Ankara'da toplanmaya mccburiyct hasil oldugu fikrinin hcrkcscc anla- 
§ilmasini tcmindi. Bu tamim dc j;udur: (Ornck olarak mcrkczc yapil- 
mis, olan tamimi kaydediyoruz.) 



Anadolu ve Rumeli 
Miidafaa-i Hukuk Cemiyetl 
Hey'et-i Temsiliyyesi 
(ZATA MAHSUSTUR) 



Ankara 
22336 



!2; 



YiRMINCi KOLORDU KUMANDANLIGINA 



Istanbul faciasim miiteakib Anadolu'da cali§mak tizere is- 
tihlas-i nefsemuvaffak olan meb'uslardan bir kismiyle temas hasil 
olmustur. 21-22 Mart gecesi vasil olan ve sarka dogru yuriiyiise de- 
vam eden isbu zevat Yozgat Meb'usu Ismail Fazil Pasa, Meclis-i 
Meb'usan Reisi Celaleddin Arif, Kireehir Meb'usu Riza, Saru- 



224 



SARlKLt MOCAHIDLHR 



225 



C. 
I. 



c 



han Meb'usu Re ? it Be/lerdir. Fevknlade bir meclisin i 9 timaa 
davet olundugu hakkinda vordigimiz malQmata karsi atideki ceva- 
bi i'ttt eylemistir. 

(Tertibatiniz mahz-i isabettir. Cenab-i Hak milletimizin 
selameti namina muvaffakiyet ihsan buyursun; bununla beraber 
zaten bizim oraya geliijimjz ancak boyle bir meclis-i kubra-yi mille- 
te istirak ile son vazifemizi ifa eylemekten ibarettir. Muvaffakiyeti 
Cenab-i Hak'tnn temenni eyleriz.) 

Arkadnslann emin bir mintnkaya vUBUltine kadar isbu 
maliamatinhafi tutulmasim tomenni eyk>7-iz. 

Heyet-i Temsiliyye Namina 
M. Komal nm 
Bir taral'lan ycni sccilcn mcb'uslar, digcr laraUin da tstanbul'dan 
kacabilcnlcr Ankara'ya gclmcyc basjadilar, Bunlara, "Yiiksck 
Muallim Mcktcbi" binasi yaiakhanc olarak tahsis cdildi. 23 Nisa- 
na yetiscbiicnlcrin adcdi sadccc 1 15'ii. Bunlann cllisikalpakh, kirk bi- 
ri fcsli,' yirmidOrdU dc sarikli idi.Tabiatiylc kalpakh vc feslilcr icindc 
de sanklilar kadar dini bilgiicrc vakif in.sanlar vardi. Fakat boyicleri 
mcslck olarak ilmiycyi sccmis. bulunmadiklan iciri sank sarmaziardi. 
Muallim Mektebinde vilayet tarafmdan tutulmus bir muezzin 
giinde be§ kere ezan okuyordu. Koridorda cemaat halinde namaz 
kiliyorlardi. 

Ulemadan olan mcb'uslar 20 Nisan'da If aci Bayram §eyhi Tay- 
yip Efendi'nin od asinda toplanddar. Bu toplantiya Mevlevi Dcrgahi 

198 - Harp Tarihi Vesikalan Dergisi: Sayi 13 Ankara 1955 340 
numarali vesika. 




T.B.M.Meclisinin birinci devresinde btiyuk bir yekun tutan sarikli 

meb'uslardan iki sima : 

Kastamonu Meb'usu HULUSl EFENDi (sagda) ile 

Konya Meb'usu RIFAT EFENDi (solda) 

§eyhi Abdiilhalim Celcbi riyasct ctti. Uzun miizakcrclerdcn sonra 
Meclis'in Ankarada acili§ina muval'akal cdip etmedigi hususunun Ra- 
disahtan sorulmasi kararlasjinldi. Fakat M. Kcmal Paga, bunu haber 
alinca, cc§itli aracilar ve telkinlcrlc onlan bu fikirlcrindcn caydirdi. 

Tabiatiylc Padi§ah, Istanbul'un i$gal altinda bul'unma'si scbebiyle 
"Afcrin, iyi yapiyorsunuz" diyemczdi. Du§man lazyikine maruz kal- 
mamak icin mecburen cephc alacakti. Bu igtcn caydmasina boylc bir 



'i' ' IIW H I MIWW i i|i» I II' i ■ii « « h i 



m 



SAKIKUMOCAIIlDUiK 



C 



c 

t 



<Ju$imccnin tolkini scbcp o!mu§uir. 

Mcb'uslaf vc $chrin ilcri gclcnlcri ilc vilaycltc btigfirj hir toplanu 
yapan M. Kemal p m , Ankara'da loplananlann fikirlcrini hirer hi- 
rer yokladi. 16 Mania ingili/Jcrin Sarachanc ha^mclaki karakoiumuzu 
basarak, bu sirada uykuda bulunan crlcrimi/i §chid ctmclcrindcn iii- 
barcn'MccIis'in Ankara'da Loplanmasim nciicclcndircn hadiselcri nak- 
Icili. Bu surcilc Ankarada cali§maya ba^lamanin liizum vc faidclcri 
uzerindedurdu. Bu loplanlida moclisin vakiiylc Knver Pa$a larafin- 
(,il " tiiihad-i Tcrakki kuiiibU olarak yapunlan binada ac.lmasi karar- 
l-isiinkh. Bu bina en k.sa zannmda i s so yarar hale gelirildi. Dar-ul Mu- 
all«.T.in"doh sinilar a.lmarak salon* - :ki] verild,. Oru.ya hir dc kiir.su 
yapjldi. KlirsiinQii arka duvarina "Vcsavirh'bmfflciiiri" (tyerinizdc 

mli^avcftt-odini/.) yi i/ -icvha vedynca safonun hir duvan- 

"•• tl« Km- ;,„., Korimiii $uara Surcsinden sh ayct-i 
cclilc I,sllli '- Miisiiinianlann ,xleri, isli^arcyc chil 
i.nsanlarta isikare sureii>le > iiruiuliir. " (Mcafcn) 

Ha/irliklar ikmal oluaduku,;, sonra yap.lacak mcrasimin 
mahiycti hakk.nda her utrafa hir [amirh g bndorilmi§lir kl, bu tamim 
Kunulu? Sava,, nm nas.l hir liuvu iemdc Ba$lud.gmi gostennek baki- 
mmdan oWukca aljka cekickhr. Bu itibarla onu kclimesi kclimcsine 
aynen sUlunlarmii/a aliyomz. 

MKVKt KUMANDANLltflNA 

1- Bimennihilkerim. Nisanin yirmi tl^nctl cum'a gfino cuma 
namazmi mtiteakib Ankara'da BttyOk Millet Meclisi kfl?ad edile- 
cektir. 




Birinci devre T.B.M.M. Albumunden iki sarikli kahraman : 

Eski§ehir Meb'usu HAUL IBRAHIM EFENDI (sa^da) ve 

Gaziantep Meb'usu ABDURRAHMAN LAMi (soldaj 

2- Vatanin istiklali, Makam-i Refi-i Hilaf'et ve Saltanat'in is- 
tihlasi gibi en miihim ve hayati vezaifi if'a edecek olan BilyOk Millet 

WK&ClVSi fiifl yeVi'n-i. tva-^A<iis>» \A»iu<vya iw&iraUt teivit^vwrtiM yevm-i 

mezkurun mebrukiyesinden istifade ve kablelkil^ad bil'umum 
Meb'usin-i Kiram Hazeratiyle Ilaci Bayram-i Veli Camii $erifinde 
cum'a namazi eda olunarak Envar-i Kur'nn ve Salattan istifaza olu- 
nacaktir. Badessalat Libye-i Saadet ve Sancak-i $erifi bamilen Dai- 
re-i Mahsusaya kadar Kolordu Kumandanbgjnca kitat-i askeriye 



k 



"~^~ 



228 



vSARlKLI MOCAHtDLER 



o 
I. 



ile tertibat-i mahsusn alinacaktir. 

3-Yevm-U mezkurun teyid-i kudsiyeti icin bugtinden itibaren 
merkez-i vilayette Wdi Beyefendi Hazretleri'nin tertibiyle hatim ve 
Buhari-i ?erif tilavetine bed' olunacak ve Hatm-i §erifin aksami te- 
berruken cum'a namazindan eonrn Daire-i Mahsusa ontinde ikmal 
edecektir. 

4- Mukaddes ve mecruh vatanmuzm her ko?esinde aym suret- 
le bugitnden itibaren Buhari ve Hatemat-i §erife kiraet edile- 
rok cum'a giinii ezandan evvel minarelerde Salavat-i $erife 
okunacak ve osna^yi hutbede Hilafotmeabimiz Padi ? ahimiz 
Efendimiz Hazretleri'nin nam-i nami-i Hiimayunu zikredilir- 
ken Zat- i §evketsimat-i Padi^ahilerinin ve memalik-i ? aha- 
neleriyle bilumum teb'a-i mulukanelerinin bir an ewel nail- 
i felah ve saadet olmalan diiasi ilaveten tezkar olunacak ve 
cuma namazmin edasindan .sonra da ikmal-i hatm edilerek Ma- 
kam-i Muallay-i Hilafet ve Saltanat'm ve bilcumle aksam-i vataran 
halasi maksadiyle vuku bulan mesai-i milliyenin ehemiyet ve kud- 
siyeti ve her ferd-i milletin kendi vekilinden mUrekkep olan Bayuk 
Millet Meclisi'nin tevdi eyleyecegi vezaif-i vataniyyeyi ifaya mecbu- 
riyeti hakkinda mevizeler irad olunacaktir. Badehu Halife ve 
Padi ? ahitmzm, din ve Devletimizin, Vatan ve Milletimizin halas,, 
selameti ve istiklali icin dua edilecektir. Bu merasim-i diniyye ve 
vatamyyenin ifasindan ve camilerden cikildiktan sonra, bilad-i Us- 
maniyenin her tarafinda makam-i hakumete gelinerek Meclis'in kti- 
sadindan dolayi resmen tebrikat icra edilecektir. Her tarafa cum'a 
namazindan evvel mOnasip surette mevlud-u serif okunacaktir. 

5- I 9 bu tebligin hemen ne?r-il tamimi icin her vasitaya mura- 
caat olunacak ve serian en hilcra koylere, en kucuk kitaat-i askeriy- 



KADlR MISIROOLU 



229 



eye, memleketin bil'umum teskilat ve mUesseeatina iblagi te'min 
edilecektir. Aynca btiyuk levhalar halinde her tarafa ta'lik ve mum- 
kun olan mahallerde tabi ve teksir ve meccanen tevzi edilecektir. 

6- Cenab-i Hak'tan muvatfaakiyet-i kamile tazarru' olunur. 

Hoy'et-i Temsiliye Namina 

M. Kemal 199 

Hcr§cy, "Gayet mustaceldir" kaydiylc her tarafa tclgrafla ula§ti- 
nlmis, bulunan bu lamimdcki gibi ccrcyan ctti. 23 Nisan 1920 Cum'a 
giinii butiin ahalidcn sonra hocalar, cvvclcc indirilmis, iic hatm-i §cri- 
fin son surclcrini okudular. Bu halimlcrin dualariylc "Buhari §erif"in 
Meclis'tc okunmasi kararla^m isjli . Turbcdcn Haci Bayram-i Veli'nin 
sancagi cjkankli. Kafilcnin oniinc bu sancak gecirildi. Onun hemen 
arkasindan yiiruyen Sinop Meb'usu Hoca Abdullah Kfendi u/erine 
ycsjl cuha acjlmis, bir rahlcyi basjnda tutuyordu. Bu rahlcnin uzcrine 
"Kur'an-i Kerim" vc "Sakal-i §erif" konmu$tu. Halk "tekbirlerle" 
yiiriimeyc ba§ladi. Bir manga askcr, rahlcnin saginda vc solunda ycr 
almi§larch. Bu r.ahlcyi yart yoldan itibaren dc Yozgal meb'usu sabik 
miiftii Hulusi Efendi la$imi§tir. 

Meclis'in Oniinc gclindigindc tckbir scslcri afaki inlctiyordu. Bu- 
rada Uc. kurban kcsildi. Miilcakibcn Bursa Meb'usu Hoca Fehmi 
Kfendi'nin yapmis oldugu vcci/. bir duaya "amin" diyen meb'uslarm 
ve halkin heyecanli scslcri orlaligi cinlatiyordu. 

Meciise ilk olarak Yozgat Meb'usu Siileyman Bey girdi. Her- 
kes yerini aldiktan sonra hocalar, hep bir agizdan nakarat halinde dua 

199- Harb Tarihi Vesikalan Dergisi, Sayi 14 Ankara 1955' de 
yer alan 363' No'lu vesika 



230 



C 



SARIK.U MtlCAlliDLiiR 



aycllcrini okuyorlardi. Bir kisrm da "Buhari-i §erif okuyordu. 
Caniido indirilcn hatimlcrin dualan da burada yapildi. Yasl. vc vatan 
cndi^csiylc kalplcri clcmnak olan miibarck hocalar, hem okuyor, hem 
dc heyecan vc gozyasjanni zaptcdcmiyorlardi. Haci Bayram-i Veli 
liirbesindcn alman sancak klirsilye dikildi. Rahlc iisliindc gciirilcn 
"Kuran-i Kerim ile Pcygambcr Alcyhissalatu Vcssclam Efcndimizin 
miibarck Sakal-i §eriricri dc kiirsiiyc kondu. 

Bu dualar vc Mcclis'c hakim olan mabed havasi /afcrc kadar dc- 
vam etmistir. Mesclit: Biinyanl. Alim Huca muntazaman her bes 
giinde, bir husiisi olarak hazirladigi yecfz bir duayi okur ye biitiin 
meb'uslar cephede dttgii§en ytgit mehmetcigin panltili siingijsiiyle 
Cenab-i Hakk'in nusrat vc zafere aid liitutlar.na iman ve umidin 
heyccaniyle gozyasjan ak.tarak "amin!.." dedikten sonra cahsma- 
ya baslarlardi. 

Meb'uslar mazbalalarini akhkian sonra bircr bircr kiirsijyc gclc- 
rckycmincttilcr:"Makam-i HilalcL vc sallanalin, va- 
tan vc miilciin istiklal vc is tih lasi ndan baska 
bir gayc lakip ctmcy cccgi mc Vallahi..." 

istc bu surcilc acilmis olan Mcclis'dc, zalcrdcn sonra nc kadar 
degi^jik vczid 1'irlinalarcstigi malumdur. 

§i.udi zaicre kadar biiyiik olciidc hizmel ii'a ctmis. sarikli kahra- 
manlardan bazdariyla bir kac dint miiossescnin kurtulusa son dcrccc 
agtett&j hi^xicUcricuic^ bir k^: iknzk oiardc ^kkatler^i &: 



yoru/.. §urasrhalirda tululmalidir ki.hizmcllcrini bcliricbildiklcrimiz, 
bu istikamcucki calismalarm hcycti umumtyesi muvacchcsindc um- 
mandan bir kalrc mesabesindedir. Esascn bu mcvzu bbyle bir cildlik 
bir incclcmcyc s.gmiyacag. gibi, pek cok hizmctin tcsbitinc dc art.k 
imkan kalmamistir. Bunlann bir cogu tiirihimizin mcchul kahramanla- 
rina katilmayi Icrcih edcrck olUnccyc kadar susmuslardir. 



- -'■ -' .■ ,■,: .'■■;,!.• i -.■'-.. '.„,■ 



231 




O 

Z 
< 

< 

m 

Ui 

>■ 
» 









232 



233 



CI 



H-BlR KAC SARIKLI KAHRAMAN: 

HAFIZ iBRAIllM DEMiRALAY 

TQrk Kurtulu§ Savaji'mn en kahraman simalarindan biri olan 
Hafiz Ibrahim Demiralay lzmir'in Yunan palikaryalari tarafmdan 
isgali anina kadar muhitindc miitcvazi bir hayat sQrcn vc Fatih der- 
siamlanndan oldugu haldc "Hafiz Efcndi" diyc an.lan bir insandi. Esa- 
scn zengin vc nilfuzlu bir ailcnin cvladi olan mcrhum, mahalli vc 
ailcvi mcsclclcr icindc hajrplup gidcrken, birdenbire fzmir'dc bany- 
an Yunan Iccaat vc scnayii O'nu derinden sarsmisti. Hadiscler gelijtik- 
cci izmir vc daha sonra vauinin digcr bbjgclcrinin diisman istiia vc 
i§gallcrjnc fnafuz kalmasi dolayisiylc her larafta oldugu gibi "Ispar- 
ta'da da bir heyecan kasirgasi esmege ba§lami§ti. Antalya'dan itibarcn 
bu bolgcyi isgal ctmcyc baslayan Italyanlar i§gallerinj yukanya dogru 
yava§ yaya§ gcnislctmoyc ba§Iami§lardi. t§te o zaman Isparta'daki ga- 
Icyan.n businda bulunan Haf.z Ibrahim Bey' in Harbiyc Nczarcti'nc 
cckilmek iizerc bir iclgraf ile posianeye kogiugunu goriiyoruz: 

HARBlYE NEZARETl'NE 

Mahreci Numarasi Kelimesi Tarih Adet 
Konya 1780 100 1/18 138 

24 Haziran 335 
Isparta gfinullo mucahidlerinden mevrud telgrafname suretil 
bervechizir arz olunmu ? tur. Mulhakatta dahi, Italyan ileri ha- 
rekatinin silkun dairesi ndc protesto edilmekte oldugu maruzdur. 

Ikinci Ordu Mufetti§i 
Comal 



S U R E T 

Vezaif-i Medeniye ve insaniyesini bihakkin mtldrik ve aym za- 
manda hicbir milletin hukukuna tecfivuz etmeyerek namus ve asa- 
yisine malik olan Isparta'miza dogru Italyanlar'in muntazaman ve 
sef'eri bir harekatla ilerlemeleri ne gibi bir maksad-i siyasiye mus- 
teniddir? Hukumetimizden izahat istiyoruz. Vatammizin selameti, 
vekar ve itidalimizi muhaf'aza etmekte ise, kabul ediyoruz. Yoksa 
zillet ve meskenetle yasamaya mesudane sehadeti tercih edecegiz. 
01 babta... 

Isparta Gdnullii Miicahidleri namina 

Tahir Pagazade Hafiz Ibrahim *°° 

l§tc bu surcLlc italyan ileri harckati karsisinda cvvcla hiikumclten 
istizahta bulunan isparta gonflllu miicahidlcrinin lidcri Hafiz Ibra- 
him bey, bu mukavcmei icsjcbblislcrinc. t/.mir i.^galini miitcakiben 
basJamisiM. lzmir'in isjali sirasmda orada bulunarak isparta'ya kacan 
U§kurcuoglu Ali adinda bir tsparta'linm gordiigii facialan anlalmasi, 
Hafiz Ibrahim Demiralay'in ruhuna ilk isyan vc intikam lohumlanni 
aimi§u. isparta da "Gencler Birligi"ndc anlalilan bu Yunan fccayT 
Hafiz Ibrahim Bey'in asil ruhunu magdur vc niazlum kardesjerinin 
yardimina ko§mak azim vc karanyla lutu$turmus i lu. Bilaharc bir kac 
dri:ad&§iy'ii &;»'&<c H&Z& Uirafttai Bej \~\ cvifte gCvC« sJ^kurcuog- 
lu Ali Efendi burada da facialan bir kere daha nakletti. Ibrahim 
Bey anlatilanlan dinlcdikcc renkten rcngc giriyordu. Oturdugu min- 
derden kalkarak odanin icindc asabt asabt dola§maga ba§ladi. "£ocuk- 



200 - Harp Tarihi Vesikalan Dergisi - Sayi 6, Ankara 1953 Vesika 
Nu. 125. 



234 



SARIKLi'MOCAIItDLIiR 



/ 



!ar, ba§ka care yok silflha sanlmak lazim! Cihacl laz.m cihad! F! scbi- 
lillah cihad." 2 »' diyerck o gccc karann, vcrdi. Gayci cal.,kan vc cner- 
Jikb.rmsanolan Hahz Ibrahim Bey lasa zamanda gcrckcn tcgkilAti 
kurarak iaal.ycic gccli. C) zaman Isparla'da §ubc rcisi bulunan Nurul- 
iah vc Jandarma Kumandani Mustafa Bey'Icrin do yaidimlanyla 
Mudafaa-i Hukuk Cemiyeti" kuruldu. Hafiz Ibrahim Bey'i basa 
gcc.rd.lcr. Toplanular askcrlik daircsindc yapUtyordu. Mu.susi sQrcitc 
yapi.lm. 5 "siyah bayraklar alt.nda" kasaba vc kOylcrdc loplam.lar 
lorlib cdildi. 

Bu lophm.Iar.n cuskun halibi Haf.z Ibrahim Bey h cr giui- 

g. yen hcjvcana garkodiyor vc gonullillcrin ak.n ak.n Is'panaVa 

loplanmalunn. icinfh cdiyordu. H„ sfuvil, kurulan r/miillu aiay.na 

Demiralay" ismi konmu§tur ; Spqradan bu kcndi.sino do soyad. 

ojacakiir. 

Tcsfciiauoi kurup gOnUllulcrini ioplamaya bd#yinca civar 
vdaycilcrdc de lemasia mu § lcrck harckcl imkflnlan aranust.r "Nn/illi 
Heyet-i Merke/iyesi"nc murahhas olarak gondcrdigi Turgut Akya- 
va ? O'nun kondi.sinc style dircktif vcrdigini bildirmokiodir "Evlal 
biililn arkadaslara sclAm soylc. Ccphc t?in no laz.msa hepsini bulup 
ycu§tircceg.z. Biz ac duracagiz iakat onlar. doyuracag.z. tnsallah ya- 
kindiibcndcgclirim." 2 "" 

HM.z Ibrahim Demiralay, bu sOzundc durarak on onbe* bin 
k.>.l.k '(.uney Cephesi'nin buiiin yukunii muntazam ordu kurulunca- 
ya kadar omuzlar.nda £a§imi 8 lir. O'nun, gcccli gilnduzlu cal§mak, her 
yorevc^ycdsmck surctiylc ifa cuigi bu hizmel, Kurtu!u § Sava^'mn 

5, sh 2 61 1 ." TUr9Ut AKYAVA * - ib «*lm Demfralay - On Dergisi, Cilt 
202 - Turgut AKYAVA?. a.g. makale. 



235 




IBRAHIM DEMIRALAY 
. Birinci Devre Isparta Meb'usu iken 

Kuwa-yi Milliyc devriric" aid en §S§aali vc 
vak'alanndandir. 



dasilam 



NihaycL Biiyiik Millet Mcclisi'nin tc$ckkulii ii/.eiine isparla Mc- 
busu secilen Ibrahim Demiralay'in isparla 'dan aynlip Ankara 'ya gi- 
deccgi gun bir veda mcrasimi yapilmi§ti. Halk "Piri Kfendi Sultan" 
Tiirbcsi onlindc Loplandi. Once MuUisarnl' Tal'at Bey bir konu§ma 
yapli. Ondan sonra zaman "Tahir Pa$a/.ade Hafiz Ibrahim Bey" 
diyc an.Ian bu kahraman din adami kursiiyc cikli. Ba§inda aim gibi ak 
sang., sirlinda haki rcnklc bir cckoli, kilol paniolon vc cizmclcriylc 
yan askcr yari ulema bir kiyaf cue $u nutku irad ctli: 



t 



• 



236 



"Beka-yi satveti milletlerin seyf-i sehamettir. 
Cihanin nazinw iclali ancak hun-i gayrettir. 
Vatan askiyle ifna-yi hayattir gayemiz simdi. 
Gida-yi rulmmuz, amalimiz, zevk-i sehadettir." 

Etrafimiz ne kadar karanhk, vaziyetimiz ne derece 
muhlik olursa olsun tslamiyet'e has olan feyz-i manevi ve 
azm-i kavi biitun dusmanlanmizm azamet ve ceberrutunu 
kiracak, "Makam-i Hilafet ve Saltanat'a karsi yaptiklan hak- 
sizca taarruz, kendilerine olim bir akibet hazirlayacaktir. 
Ezeliyet ve Ebediyetle miibesser dini miibinimizin vekar-u 
izzetine boylo sefilane taarruzlarla hicbir halel gelmez. 
Alem-i Islam simdiye kadar oldugundan fazla bir kuwetle 
cignenen izzeti nefsini miidafaa edccek, namus-u vekar-i 
Islam'i ayaklar altinda birakmiyacaktir. 

Ciinku kiyamete kadar bekasi, ziman-i ilahide bulunan 
muslumanhgin imhasi miimkun degildir. 

Hulefa-yi Rasidin'den sonra tcali-i tslamiyet'e en biiyiik 
hizmet eden ve tslam'a Istanbul gibi bir sehir bahseden 
Hanedam Al-i Osman'dir. 

Peygamberimizin hadisi serifle tekrim ve takrir buyur- 
dugu Istanbul fatihligi serefi bu muazzam aileye nasibol- 
mustur. Bu giin bu muhterem ailenin vekili mukaddes Hali- 
femiz.sevgili Padisahimiz.tngilizler'in taht-i esaretinde 
bulunuyor. Biz vekilleriniz Hilafet'in etrafmi saran bu gad- 
dar elleri kiracak ve Anadolu'yu Halifesine ve Padisahina 
kavusturacagiz. Hip bir kuvvet bizi bu hanedandan ve 
O'nun namuskar birer tabil olmaktan ayiramaz. Din-i, mu- 
azzami miibessirimize layik bir azim ve kuwetle miidafaa 
edecegimiz birinci esas budur.Tevfikat-i Rabbaniyyeye ve 



KADlR MISIROGLU 



237 



Ruhaniyet-i Peygamberiyeye istinaden atildigimiz bu 
miicadelede muvaffakun bilhayir olmamizi temenni eder, 
ciimlenize arz-i veda ederim." 

Bundan sonra Ankara'da lsparta Mcb'usu sifaliyla hi/mctlcrine 
dcvam cden Hafiz Ibrahim Demiralay altinci dcvrc Tiirkiyc BUyiik 
Millet Mcclisi'nc sccildiginin akabindc 29.3.939 Qar§amba giinU hay- 
ata vcda cylcmi§tir. Mcb'uslugu oldukca sakin gcccn ibrahim Demi- 
ralay sonraki menfi icraata kar§i chcmmiyctli bir mukavcmet goster- 
memisrir. Bu yiizdcn §ci'lik idarcsinin hismina ugramayarak "Altinci 
Devre"yc kadar mcb'us sccilcbilrni§tif. tstanbul'da "Arpacilar Mesci- 
di" tckkc sayilarak, kapatiimis, sonra da satiliga cikanlmiijti. ibrahim 
Demiralay, bunu binbir gQcliiklc durdurarak, bu camii kuriarmi$tir. 



§iJKRi; (;i:iJkalay 

Turk Kurtulus, Sayagi'mn en kahrarnan simalarmdan biridir. Biz- 
zat tcskil cylcdigi Alaya kumandanlik cun'15 vc Dumlupinar'da Yunan 
harckatini 9 ay durdurarak ordunun hazirlanmasina imkan saglami$tir. 
Gosterdigi fcvkalade yararhklar sebebiyle alayina "Celikalay" adi 
verilmi§tir. Aynca kirmizi-ycsjl.kurdclah Lstiklal Madalyasi ile dc tal- 
tif edilmi§lir. Malum oldugu iizcrc kurtulus. sava§inda fitlcn cephede 
cah§anlara "kirmizi", ccphc gcrisindc cah§anlara da "ye§il" kur- 
delah madalya verilirdi. Hem cephede hem de ccphc gerisinde cahsan- 
lara ise, "kirmizi-ycsjl" kurdclali madalya verilmisUr. Mcrhum §ukrii 
Hoca lstiklal madalyasinin bu en kiymctlisi ile laltif edilmis, nadir 

203 - Afyon'da cikan "Ikaz Gazetesi'nin 15 Nisan 1920 tarih ve 
204 nolu niishasinda yayinlanan K. Nurl imzali haberden naklen: Ke- 
mal UNAL: - Ibrahim Demiralay'a Aid Hatiralar, On Dergisi. sh. 62, ls- 
parta1939. 



238 



23v 



SARIK.U MtiCAlliDUiR 



a 



kahramanlardan biridir. 

Birinci B.M.M. dc Af'yonkarahisar Millclvckili olarak da vazifc 
gormu§ bulunan §iikrii Celikuluy, Mcclis'in en laal aziisiydi. Bclki 
hala bile kinlamamis plan bir rekor lesis edcrek Birinci Mcclis'in iic 
sene dOrt ay slircn miiddcli icindc 103 isti/.ah uikriri vfefmistir. 

Gayct kudrctli bir hatip vc gcreckion alim bir insan olan Sukrii 
Celikalay inandigi prcnsiplcrc hayatinin sonuna kadar sadik kalarak 
asla biikulmcmis. vc Islam §crtatinden baijRa bir oloritc lanimamistir. 

"Hilafet" vc "Sallanat" in birbirintlch ayrilarak sallanaiiii ilga 
•edileccgi dcdikodulan devam ederken bu kararm gci^eklesmcsinden 8 
gun evvel Hilal'et-i islam iye ve Biiyiik Millet Meclisi" adiyle bir 
brosiir yayinladi. ' !m Bu brosiirdo "Snltanat; Hilafettir" ic/ini 
miidalaa ctti. Yani Halifc'nin "maruf"u etnrtHrnok, "miinker"dcn ne- 
hyctmck salahiyct vc iktidan ile miicchhc/. olmasi la/.im gcldigini, ik- 
tidarsiz halifc olamiyacagi fikrini dini, ilnil csaslar daircsindc vc cc- 
suranc bir surcilc miidalaa clli. Bir hal'la soma Hilafct vc Sallanat 
ayrilarak "milli hakimiyet prensibi', "Saltanat" ycrinc ikame olu- 
nunca en ziyadc, her yapdana kavuk sallayan sankli mcxlckdaslarinm 
hiicumuna maruz kaldi. Siirt Meb'usu Hoca Halil Hulki, Mus, 
Meb'usu Hoca Blhac ilyas Sami vc Antalya Meb'usu Hoca Kasih 
(Kaplan) mii^tcrckcn §iikiu lloca •■aleyliindc "Hakimiycl-i Midiyc 
vc Hilafct-i islamiye" adiyla birccvabi bro.siir yaymladdar. 



205 



Bu bro^uriin uzcrindc "§ukrii Efendi'ye reddiyc" oldugu yazdi- 
dir. Aynca inkdabi benimscyen muhtclif tiuiharrirlcrin makalelcrini ■ • 



204 - Hoca §iikrii QELiKALAY: Hilafet-i Islamiye ve B.M.M. - An- 
kara 1923, AH §iikrii Matbaasi: v 

205 - Hakimiyet-i Milliye ve Hilafet-i Islamiye, - Ankara 194T, Yeni : 
giin Matbaasi 




ZAFERIU TEMELiNE ILK HARCI KOYAN BIR SARIKLI 

SUXRUCEUKAY 

Birinci Dovrede Karahisar-i Sahip meb'usu iken 

ibtiva eden "Hilafet ve Milli Hakirnivet" isimli kitapla da Hoca 
§ukrii Efendi'ye vc kendisi gibi dusi'inonlorden cski Dersim Meb'usu 
Liitfi Fikri Bey itc Rankin Meb'usu 'fevfik Kfendi'yc hucum eden 
birkac makalc ycr almakladir. 2<16 

Bu fikirlcri yuziinden, iktnci devre, digcr mubafazakar mcb'uslar 
gibi sccilmcsine mani oldular. Hayalmm sonuna kadar t'ikirlcrinc sadik 
kalarak yasadt. K.urtulus/Savas.i'ndaki hizmetleri hakkmda Scbilurrc$ad 
mtihabiri tarafmdan soruian suallcri §u sckildc cc vaplandirmistin 



206 - Hilafet ve Milli Hakimiyet - Ankara 1339, sh. 187 ve devamr. 



240 



SARIKUM0CA1HDI.KR' 



"-Her taraf atcg icindc, kan gOvdeyi gttliirUyor. Yunanlilar ilcrli- 
yor. Girdiklcri kasabalan, kttylcri yakiyorlar. Idamlar, katliamlar bir- 
birini takip cdiyor. Irz vc namus ayaklar altinda. Zulum vc scnaat ka- 
sirgasi mcmlckcli kasip kavurtiyor. Digcr taral'ian lngiliz isjal 
kuvvctlcri biitiln mtidal'aa imkanlanm demir ccmbcr icinc almi$, mil- 
lctin clini kolunu kiskivrak baglanusjar. Hi? bir iimid yildizi yok. 
Mcmlckctin biittin afakini simsiyah izmihlal bulutlan kaplami§. Gft- 
niillcr ycis vc fQtura d(l§mO§. Hukumct acz vc zillct icindc kivraniyor, 
Halk pcrisan, baffciz, muhafazasiz, iki atc$ arasinda kalmi$, nc yapaca- 
gini bilmiyor. DUsman ga/ctclcri baginyor: "Turkiyc B!mu$tUrL, Mc- 
zar lasma nc yazilirsa yazilsm. Artik onun icin ba'sii badel\ticvl. yok- 
lur!..." 

Bu ziiliim vc seriaal kasirgalarim yararak Ankara'ya gcldigim /.&- 
man ilk i§im Mustafa Kemal'lc gdrU§mck oldu. 

"-Ncrcdc kaldin hocam?" dedi "diirtgozlc bckliyorduk." 

'-Papain, teskilaumizi kuruyorduk. tngilizler'in muhafazasi alun- 
da bulunan silah dcpolarmi, ccphanclikleri bosalllik. Gccclcri koylcre 
naklctlik. Hind askcrlcrini ikna cttik. tngilizler'in bizi takip emrinc itaat 
cimcdilcr. Daglarda soba borulanndan balaryalar kurduk. Bunu gorcn 
ingilizlcr, miiscllah iindad kuvvctlcri gcldiginc zfthip olarak "Afyon"u 
tahliyc ctlilcr. "Eski.'jehir"c dogru cckilmcgc ba$laddar. Yunanhlara 
kar$i da "Binbir Tepeler" Mcvkiindc mukavemet hatli lesis ettik." 

. "-Varolunuz hocam!.. Sizin gibi din alimlcrinin bu hususta mille- 
tc onayak olmasi, mcmlckctin, Din vc §criat'in muhafazasi icin clzcm- 
dir. Afyon'da sizin nasif calisnginizi, cvlcrdc, camilcrdc, koylcrdc hal- 
ki dusmana kar$i mukavemctc nasd hazirladiginizi isjtlim. Mcmlcket 
vc din ugrundaki bu miicahedeniz sjiyani takdirdir. Cok memnun ol- 
dum hocam!... Yine sizin gibi bir din alimi olari arkada§imiz Nebil 



241 




Birinci devre sankli meb'uslardan: 
Ankara Meb'usu §EMSEDDiN EFENDi (solda) ve 
Mus. Meb'usu HACI ILYAS SAMl EFENDi (sa^da) 

Dehseti Efendinin mesaisini dc takdir ederim." 

"-iltifatiniza tcsdckurcdcrim, pasam. Biz vazifemizi yaptik. Dini- 
mizin bizc cmrctligini ycijnc gclirmcgc cahgtik." 

"-Din vc valan sizlcr gibi ulcma ile iftihar eder." 

"-Pa^am, §imdi nc yapacagiz? Taniamiylc bir hukumct teskilati 
mi kuracagiz? Yoksa bir miidal'aa hazirhklan mi yapacagiz? Bu top- 
lantidan maksad ncdir?" 

"-Hocam, milli hukiimct tcsjdlati yapilmadikca mudafaa tcrlibati 
noksan kalir." 



■ 



242 



SARIKUMOCAHlDLER 



"-Ben de ttyle dQ§uniiyorum pa§am!" 

23 Nisanda toplandik, dualar, senalarla Meclis'i actik. Fakat, An- 
kara'lilar bize kongrcci diyor, tamamiyle ismamiyorlardi. Mustafa 
Kcmal yanima geldi: 

"-Haydi hocam, dedi. Afyon'da yaptigm gibi burada da halki 
ir§ad et. Maksadimizin memleketi, Din ve §eriati kurtarmak oldu- 
gunu onlara anlat. Davamizm sfimimi ve kudsi olduguna inansin- 
lar, itimat etsinler." 

"-Mutmain olunuz pasam, Ankaralilar bizim mcmlekct ve dint 
miidafaa hususundaki samimiyctimize inaninca bize miizaheret ede- 
ceklcrdir. Dii§manlar 50k fcna propaganda yapmi§lar bizi dine dlisman 
gostcrmisler. Din milcsscsclcrini yikacagimizi, mcktcplcrden din dcr- 
sini kaldiracagimizi, ulemanin sanklanni baslanna dolayacagimizi 
soylemisler." 

"-Ne miinasebct hocam? Biz buraya memlcket ve dinin miidafaa- 
siicingeldik." 

"-Oylcdir, pa§am, ama halki inandirmak lazim." 

"-Bunu sizdcn rica edcrim hocam. Ev ev, diikkan diikkan, cami 
cami dola$arak halka bunu anlatmaya himmet cdiniz." 

Evvela "Zincirli Camii"ndc, sonra da "Haci Bayram 1 ' da halki 
toplayip davamizi anlattim. Dii§mamn islila ctUgi ycrlcrdeki mezalimi 
gozleri 5niine koydum. Elbirligiylc mukaddcs davamizm miidafaasina 
ahd-ii peyman ettik. Birkac giin sonra Pasa'ya tcb§ir cttim: 

"-Pasam, miisterih olabilirsiniz, Ankara halki bizimle beraberdir." 

O sirada dii§man kuvvetlcri "Binbir Tepeler"e taarruz ederek milt 
kuvvetleri maglQp etmi§, Alaschir'e girmi§ti. Mustafa Kemal ve is- 
met Pa§a'larin hazir bulundugu haft celsede uzun miinaka§alar oldu. 
Sur'atle silah ve para tcdarikine karar verildi. Erkan-i Harbiye Reisi 
Fevzi Pa§a ile goru§tiim. 

"-Hocam, vaziyel tehlikclidirL.dcdi. 

"-Evet, tehlikelidir, ama son nefesimize kadar sava§mayi dinimiz 



kadIrmisiroClu 



243 



bizeemreder." 

"-Hocam, vaziyet tehlikelidir, dedi. 

Diismana kar.51 be§ ay muhafaza cdilmedikce Ankara'da tutunma- 
ga imkan yokiur. Askert bir cephe kurabilmck icin bize be§ ay zaman 
lazim." 

"-Pa§am bana kirk atla kirk silah vcrilirsc, ben Ankara'dan kirk 
grjnullu miicahid alff, bir cctc tc§kil ederim. Yollarda, kOylerden topla- 
yacagim silah ve mucahidlcrlc bes ay degil, dokuz ay dtismam oyala- 
nm." 

Bu tcminatimdan dolayi pa§a 90k mcmnun kaldilar. Ne kadar 
silah ve ccphane varsa dcrhal bana tcslim cdilmesi i?in Ankara silah 
deposuna emir verdilcr, depoya gittim. Ne gtireyim: 14 adet martin- 
den, muaddel tek atcsli bck9i silahlanndan baska tck silah yok. Bunla- 
n aldim. Kirka iblagini istedim. Ankara Kolordu Kumandani ve Vali 
Vekili Nuri Bey'in bunu bulacagini iimid cdiyordum. Maalesef buna 
imkan olmadigini soyledi. 

Resmt makamlardan iimid kesilince Allaha dayanarak bir fare 
du§undiim. Hemen bir giin icinde bir asker elbiscsi dikurdim. Basjm- 
daki sangi muhafaza ederek bu asker clbisesini giydim. Haci Bayram 
Camii'ndc cuma namazindan sonra kiirsiiye ciktim. 

"-Ey cemaati miislimin! dedim, "Kapilan kapayimz. Hicbiri- 
niz camiden disari cikmasm. Sizinle gorii§ecek miihim meseleler 
var." dedim. 

Cami bastaii ba§a dolu idi. Biitiin miislumanlar kiirsiiniin et- 
rafini aldilar. Co§tum, sbyledim. Evde duvarlarda asih duran 
harb silahlan bo§una asili kahrsa ev sahibine lanet edecegini an- 
lattim. Memleket ve din tehlikede kahrsa yedisinden yetmi§ine ka- 
dar biitiin miisliimanlann cihadla miikellef oldugunu anlattim. 
Mustafa Kemal Pasa'nin teminatini soyledim. Cemaat agladi. Ben 
agladim. Nihayet arkamdaki ilmiye ciibbesini cikararak asker el- 
bisesiyle bagimda sank olarak kiirsiide ayaga kalktim: 



n 

r 

l.iM 



244 



SAKlKMMOCAHlDLHR 



"-Ey cemaati miislumin! dedim. isle ben asker kiyafetine gir- 
dim, cepheye gidiyorum. Memleket ve din kurtuluncaya kadar 
cephelerde dii$manla carpisacagim. Memleketi, dinini seven be- 
nimle beraber gelsin," dcdim. 

Halk hiingiin hliglir aghyordu. Ben hickinklar icindc kendimden 
gccmisUm. G5z yasjanm sakallanmdan dttkiiluyordu. Bu cu$uhurus. 
igindc camiden ciktik. Halk muthis. heyecan icindc idi. Hie bir fcrt ce- 
maaltcn ayrilmiyordu. Sokaklan dolduran halk-kutlclcriylc birliktc 
Bclcdiyc binasi'na gcldik. Hcrkcs saga sola ko^tu. O giin ak§ama 
kadar 700 silah, 6(X) mucahid,12() at toplanmijjti. Bir taraftan da 
miicahid vc silahlar geliyordu. Ben mikuin kafi silah§0r mucahidlcrlc 
Ankara'dan ayrildim. 

GclcccksilahlarmAnkarakolordusunateslimcdilmcsini.stfylcdim. 

Bu sirada Isparta Mcb'usu Ulcmadan Hafiz Ibrahim Hey yanima 
gcldi, maiyetimdc bir ncl'er olarak cibada iijtirakini riea elti. Hayir, 
dedim, sen Isparda laraflannda tcjjkilai yaparak bir cephc kuracaksin. 
Ona ikiyiiz clli miiscllah mucahid vcrdim. Ben Al'yon'a harckci cllim. 

Afyon'a gclir gclmcz dllsman bir taarruz daha yapmisf, Usjak'a gir- 
mi§tii Acclc ccphcye ko§tum. "U§ak Ccphcsi"nc i/.zeddin Bey ku- 
manda cdiyordu. Silah vc mlihimmalsizlik yu/.Qndcn diis.man orada 
galcbc etmi$li. Ben hemen larafta bir miidafaa halli.tcsis cttim. Az 
zaman sonra ccphcdc silahh miicahidlcrin adedi bini bulmuiftu. Ccp- 
hcyi daha csash bir mevkic naklcttik. Digcr alaylarda da sagda solda 
tahas^ut cdiyordu. Ben alayimla dU§mana eok yakm ycrlcrc kadar so- 
kuklum. Cerkes Ethem'lc sagdan irlibal lemin ctmisUm. 

Bir giin Ethem'in beni haberdar clmcksizin du^manin taarruzuna 
dayanamiyarak "E f e n d i K o p r ii s ii " nc kadar geri cckiklyint, mcv- 
kiinin tchlikcli oldugunu Ali Fuad I»a§a Eskischir'dcn bildiriyordu. 

Bununla beraber yirmi dorl saat mcvziimdc kaldigim takdirdc 
Ethem'in biraktigi loplann dusman cline gccmcklcn kurtulabilcccgini 
bildiriyordu. Kirk sckiz saat bile kahnm, diyc ccvap vcrdim. Dii§ma- 
nm iki alay tahmin olunan bir takviye kuvveli Ethem'in iizcrinc gel- 
mektc iken bu kuvvcti pusuya ditsttrcrck maglup cllim. Ordu beni tak 



245 




— Unutulan hizmetler — 
?0KR0 QELlKALAY o gUnkii hallyle 



246 



SARIKU MOCAMfbLBR 



dir vc tcbrik clti. Alayimm isminc "Celikalay" nami vcrildi. Ben dc 
sonradan soyadimi %'elikalay" olarak aldim. 

Bu surctlc bes, ay ordumuza vakil kazandirmakligim istendigi 
haldc ben dokuz ay dll§mani " D u m 1 u p i n a r " da oyaladim. tstan- 
bul'dan incbolu'ya daglar gibi silah vc miihimmai ycu^mcsiylc ordu- 
muz diismam tcpclcmeyc kudrct kazanmis, oldu. 

Bundan baska daha pek cok h'ocalarin isiiklal Harbi'ndc muhim 
tcsirlcri vardir. Nazilli'dcn mcrhum Ilaci Siileyman Efendi, ismini 
unuttugum Dcnizli MUftusu 207 , U§ak'lan Ibrahim Efendi yani bugiin 
Kiitahya millcLvckili bulunan Ahmed Tahtakilic'in pedcr-i alileriniii 
/.ikrc deger pek meskflr mesaileri vardir. Allah ciinilcsini gani rahmcl- 
Icrine ma/.har cLsin.." 208 • 

Siikrii ( v 'elikalay son ncfasinc kadar "islam Davasi" ugrundaki 
miicadelcsinc devam eimisiir. 25 Aralik 1950 dc mUbarck'hac farizasi- 
1)1 ilkjan birkac giiit soma hu fani aleme veda eltigi zaman Biiyiik 
Ddgu Ccmiiycli Umumi Idarc llcyeiiazasi bulimmakiaydi. 

AFYON MUFTUSU HUSEYfN (I5AYIK) EFENDI 



Kuriulus. Sava§i sirasinda Afyon muflUsl) bulunan Hiiseyin 
Bayik, Kuvva-yi Milliyc'yc en cok hi/.mel eden din adamlarimizdan 
biridir. 2 " 9 Bu hizmcl vc iaaliyclini bizzat ya/.ip birakan 21() nadir sarikli 



207- Hizmeti nakledilmis olan Denizli MuftusU Ahmed Hulusi 
Efendi'dir. 

208- Sebilurresad-Cild 2, Sayi 46. 

909- 1fi74 yilina Afyon'rto rinnmustur. Riistiyaden sonra Musa 
Arncazads Ali Efendi Medresesinde okuyarak 1902 yilinda icazet 
almi§ ve Afyon Camii Kebir Medresesi'nde miiderris olmustur. 1912 
senesinde, Afyon Mufti) Miisevvidligi'ne 1916 yilinda da Afyon Muftulu- 
gune tayin edilerek kirk dokuz yil hizmet etmistir. Kendi istegi ile 
tekaud olduktan bir miiddet sonra 1965 yilinda Hakk'in rahmetine ka- 
vusmustur. Bazi yayinlanmis ilmi eserleri de vardir. 

210- Medium un kendi elyazisi ileyazilmi§ bulunan bu hatira ve 
notlann tamami arsivimizde mahfuzdur. 



KADlR MISIROtflAJ 



247 



miicahidlerdcndir. 6'nun kendi noilanndan biraz kisaltmak surctiyle 
nakJedilen bu I'cdakaranc cali§malar aym zamanda Afyon Bolgc- 
si'ndeki f'aaliyctlcrin dc en bakir gcrccklcrini dilc gclirmcktcdir. 

Birgunmui'tulukdaircsinehabcrgeldi: "Scni Bclcdiyedcn isii- 
yorlar!" dcniliyordu. Ghlim, Turunezade Yusuf Bey, EthemzAde 
Haci Hiiseyin Bey, Akosmanzade ilaci Hiiseyin Kfendi vc cvlallan, 

Nebil Efendi (Sivas Kogrcsi'nc katilrnistir), Turuncziide Ismail Bey 

vc daha bazi kimsclcr oradalardi. Akosmanzade'yi aglar haldc, digcr- 
Icrini dc dcrin bir diisiincc icinde gordiim. "Hayir ola!" dedim. Ccvap 
vcrdilcr: "Nc olacak, Yunan izmir'i i$gal cimisj.. Bu aci habcrgcldi" 
dcdilcr. Care ncysc, onu yapalim dcnildi. Bir miiing yapihnasi dii^u- 
niiklu. Dcrhal ahaliye i Ian ile memlekci halkina bu kcyfiyelin habcr 
venlmesine hep biragizdan karat vcrildi. "Bizim caremi/.e bakin hiiy- 
uklcr!.. Bizim isimi/i si/lor diisiiniin!.. Sadalan halkdan yiikscldi. 
Bunun iizcrinc bir mtiirrg icrlip cdikli. Bu sirada mcmlekcLimizdc bu- 
lunan iggal ordulanndan ingiliz, Franstz, llalyan askcri kumandanlan- 
na vcrilmck ijin iic kil'a proiesuiname hazirlandi. O giinc kadar hicbir 
mcmlekcltcn boyle bir prolcslo harekcli gclmcmi§li. Hazirlanan pro- 
tcsioevrakim cvvela Ingiliz Kuiiiandani'nagoiurduk. 

Kumandan §imdiki MaariC Otelindc karargah kurmu.stu. Ku- 
mandanin bizc ilk sbzii: "Si/. Afyonlular, Ermenileri nasd kestiniz?" 
demek oldu. Yusuf Bey; "Bizim mcmlckctle hig bir kimscnin bumu 
bile kanamadi, hatla onlara hiikiimci on gun musaadc etti. Onlar da 
mallanni giizcl, gu/.cl vc rahalhkla sauilar. Ilo^nullukla mcmlckcttcn 
ciktilar. Bunlar, HukumcLin siyascti icabiydi. Biz $imdi ermeni hesabi- 
ni gormcyc gclmcdik. ingiliz Hiikumcti biiyiik bir hiikumet oldugun- 
dan onlara halimizi bildirmck vc sonra yapacagimiz i$in mes'uliyetini 
kabul cunemck icin size bu proicsioyu gclirdik", dedik. Fakat kuman- 
dan lekrar: "Sizdcn istcdigimiz ba.ska mcmlckctlcrdc nc kadar ermeni 
kesildigini bildirmcnizdir!" demesi Uzcrinc biz dc: "Bizim vazifemiz 
hesap gormek degil, §u protcsto kagidim size vcrmektir. tster kabul 
ediniz, istcrseniz elmeyinizl" dedik. Ben: "Kalkm arkada§lar!.." 






248 




Afyon MilftUsU HUSEYlN (Bayik) EFENDl. 

dedim. Kagidi birakarak kumandanin odasindan aynldik. 

Ondan sonra Sari Ilaci Alizade Haci Mehmed'in evinde ka- 
rargah kuran Fransiz i§gal kumandaninin yanina gittik. Bunlar bizi 
50k giizel kar§iladilar, sigara vc §crbct ikram ettiler. ^lkarken: "Asil 
miimessil Izmir'dcdir, Yunan harckatini gttziiyle gOrmek icin izmir'e 
gitti, biz O'na proicstonuzu bildiririz" sozleriyle bizi te§yi ettiler. 

Ertcsi giin Hiikiimcl Konagi'na cagnldik. Fransiz kurnandam gel- 
mi§ti. "Diin bizim karargaha bir kac kisj gclmi§. Ben Izmir'deydim ve- 
kilimin durumu bana yazmasi uzcrine bilhassa geldim, diin karargaha 
gelenlerin liepsi buradalar mi?" diyc sordu. Biz: "Hayir, bazimiz bura- 
da, bir kismimiz da yok" dedik. Bunim iizerine "Yann saal onikide ka 



^cjy^m^^ csj/js^ ^; 



^ *&& 



cJj^y^^szjf *^&? ^b> *---~us a 1 






<S>V 



IS' its 



Afyon Mtiftusii HGSEYiN EFENDi'nin bizzat kaleme aldig! ve 
• ar?ivimizde mahfuz olan hatiralannm ilk sahifesi. 



249 



250 



sarikumOcah idler 



KADlU MISIRO&LU 



251 



rargaha gclenlerin hcpsinin topluca tckrar gelmclcrini rica cdiyorum" 
dcdi. Erlcsi gUn hcpimiz loplandik. Fransiz i§gal ordulari karargahina 
gitlik. Kumandan bizi taa kapi ttniinde kar§iladi, makat minderine 
oturttu. "Bizim hiikumetimizc vcrilmck iizere bir protesto geurilmi§, 
memlckct namina yazilmi§, sizlcr mcmlckeii temsil ediyorsunuz, 
Yunan Hiikumcti, lzmir'c kcndi ihtiyan ile gikmamisnr, biiyiik dcvlet- 
lcrin istcmesiylc i§gal ctmi§lir. Sizin bu hususlaki lsranmzin sebebi 
ncdir?" diye sordu. Biz: "Burasi, Anadolu'nun Licari bakimmdan bu- 
gles, jehridir, bu cihetten tipki agiz ve burun mesabesindedir, agiz ve 
burun kapatihrsa bir adam oliir." Misaliylc ccvap verdik. Kumandan: 
"Siz bir maglup millctsiniz, Yunanldar Izmir'den gikmazsa ne yaparsi- 
niz, bir defa cllcrinizdcn silahiniz alinmi§ur, onlan nasil ?ikanrsiniz?" 
dcdi. Biz hiddctli bir tavir ile: "Biz maglup degiliz, cger maglup olsay- 
dik bogazlarunizdan harp gcmilcriniz gecer, Istanbul'umuzu zapteder- 
di. Biz gecirtmedik. Elimizden silah ahndiysa bu Yunan gibi kiigiik 
bir devlctc tcslim olup idarcsi altina girmemizi gerektirmez." dedik. 
Kumandan: "Ne yapabilirsiniz, tckrar cdiyorum, siz maglup millctsi- 
niz, boyle ate§li s5zlcr soylcmcyin, sogukkanh konu§alim" deyince 
biz tckrarladik: "Maglubiycti kabul cuncyiz, §ayet buyuk devletler 
bizim i§imizi gormcz, sOzlimUzU dinlcmczlcrsc biz kcndi isjmizi ken- 
dimiz gorilr, cikacak hadiselcrdcn mcs'uliyet kabul etmeyiz" dedik. 
Kumandan: "Rica etmi§Um sogukkanhlikla konu§alim demi§tim, 
|imdi Yunan Hiikumeti her tiirlu silahla mucchhezdir. B5yle musellah 
bir orduya kar^i ne yapabilirsiniz" deyince biz: "Yunan idaresi altma 
girmekten isc Turk'e has bir $creflc 51meyi tercih ederiz. Ellerimize 
sopa, balta, capa hasih her ne bulursak her birimiz bunlarla Yunanlila- 
ra kar§i cikar di§imizlc ba§lanni koparinz" dedik. 

Kumandan: "Sizler akilli adamlarsiniz, bu turlu hareket 
divtincliktir, ben size bir yol gostcrecegim bu yol bir buyuk devletin 
"m a n d a" si altma girmeniz olacaktir" dedi. Biz hep birlikte buyuk 
bir hiddetle kalkip kumandanin odasim terk etmek istedik ise de ku- 
mandan, kapiya gerildi bizi birakmacli, yine yumu§ak ve tatli bir dille 



J 



"Biraz sakin olunuz. Manda usulu ne dcmcklir bilmiyorsunuz. Saninm 
bu turlii idare cok guzel bir scydir. Mcsela Amerika, Ingiltcrc, Italya 
vcya Fransiz mandasini kabul cdin. Sizin icin neticesi 90k iyi olur. 
"Biz buraya manda kabul ctmck i9in gelmcdik, proteslomuzun 
hukumeunizc g«ndcrilmcsini ricaya gclmi§tik, yoksa biz kabul ctsck 
dahi memlckct halki tcklif cttiginiz hal carcsini asla kabul ctmeyecck- 
tir ve edemez de. Biz bunu soyluyoruz, sonucunu hcsaplamak size 
dii§cr" dedik, karargahdan aynldik. 

Bir kag gun sonra bir gece yansi, telgraf basma istcniyorsunuz 
diye bir haber aldim. Mollazade Siileyman Bey, Nebil Hoca, §eyh 
Ra§id Efendi, Qoban Salihoglu Ismail Efendi ve ben Belediyc'de 
toplandik. Tclgrafhancden kimlcrin istcnildigini ve nicin istenildigini 
sormak iizere Siileyman Bey'i gondcrdik. Ne kada-, top, tiifek ve 
ccphancniz var diye Zahid Molla uirafindan bizden soruluyordu. 
Zahid Molla Alas,ehir'dc hakimdi. "Bu isc kalkan mcmlekctin elbette 
bir diistacesi vardir, her §ey tedarik olunur diye cevap verdim geldim" 
diye Siileyman Bey gcri gcldi, dagikhk. 

Bir Ramazan gecesindc reji mtidUrii Nail Bey'in evine cagnldik, 
bir misafirlc g5ru§ulccekti. Turunczade Yusuf Bey,' Ethemzade 
Haci Huseyin Bey ve ben cagnldigimiz ycrc gittik, orada Firka Ku- 
mandani (Tiimen Kumandam) Omer Lutfii Bey vardi. Gelen misafir 
Kuguk Cemal Pa§a idi. Bizlcrden memlckctimiz i?in lazim gelen ted- 
birleri alarak basiret iizere olmamizi ve bu hususta Omer Lutfii Bey'e 
yardimda bulunmamizi tavsiye ediyordu. Bundan sonra Omer Lutfii 
Bey firka dairesini terk edcrck Erkmcn, £akir Koyii Inas Tcpeleri'ne 
fadirlar kurup, kendisi Erkmcn Tcpcsin'de oturmaga ba§ladi. 

Bu ana kadar cali§an cemiyclin adi "R e d d - i i 1 h a k C c m i 
y e t i" idi. Birgiin Arif Bey memlckct halkini Imaret Camii'nde topla- 
di. "Bundan sonra 90k gayrctlcr sarfcdcccgiz, bu i§i ba.?aracagiz, onun 
igin yeniden "Miidafaa-yi Hukuk Ccmiycti" namiyla bir cemiyet teskil 
edecegiz" dedi vc halkin rcyine ba§vurdu. Beni bu cemiyedn reisi, 



252 



SARIKLIMOCAHlDLBR 



Koczade §iikrii Bey'i, Gumii§zade Bekir Efendi'yi, Turunczade 
AH Bey'i aza olarak halk ittifakla sccli. Bttylcce cemiyct Afyon'da te- 
§ekkiil etmis. bulundu. 

Bir tarafum Omer Liitfii Bey, dagda gecelcri Nebil Efendi ba§ta 
oldugu halde, gazhanc dcposunda dolu olan cephanc sandiklarmi 
crkek-disj halk yardimiyla calip kucakla memlcket disma ve oradan 
Erkmcn'c la§ittiriyorlardi. Ingiliz nobctcilcri scs cikaramiyordu. Boy- 
lcliklc bir cok silah vc ccphiinc lasjnmis. oldu. Yine bu sirada Yunanh- 
lar "Ala§chir"c kadar gclmis, oldugundan ahvali tetkik etmek uzere 
Omer Bey'in Ala§ehir'c gittigini habcr alan Ingiliz Kumandani, Erk- 
mcn'i basarak orada bulunan vc gozc gorilnen silah ve cephaneleri bir 
odaya koydurdu, kapisini da mlihurletti. Iki topun da kamalarim ahp 
giderkcn Omer Bey vak'ayi haber aldi. Dcrhal atlanni ko§turttu. Ki- 
zilburun'da kumandanin oniine gecli, zorla kamalan geri aldi. gcce 
cephancnin kapatddigi odanin bacasindan bir adam indirtildi, biitun 
silah ve ccphancler bacadan ccktirildi, baska tarafa aktarildi ve saklan- 
di. 

DU§man "Salihli"deykcn, ia§e merkezi "U§ak"da idi. Karahisar 
namina- sabik Miiftii Yunus Efendi'nin mahdumu Omer Efendi, 
ias,eyi idare eden komisyona aza olarak gonderildi. Lazim gelen erzak 
v.s. buradan g5ndcrilmckteydi. la§c azalari Ala§ehir kadisi Zahip 
Molla, Nazmi Bey, Ala§ehir namina vc Salihli'den Abdullah Bey, 
Gediz'den Faik Bey, Dcmirci'dcn Mazhar Bey'lerdi. Bunlara riyaset 
eden U§akh Ibrahim Bey'di. Bu siralarda Ankara'da hiikumetimiz de 
te§ekkul etmi§, Afyon'dan meb'us isteniyordu. Hoca §iikru, Nebil 
Efendi, Kocoglu §iikru Bey Ankara'ya meb'us olarak gonderildiler. 
Yava§ yava§ milli hiikumet i§e ba§lami5 bulunuyordu. 

Bir gun Mustafa Kemal, Fevzi Pa§a ve maiyetleri Karahisar'a 
geldiler. U§ak'ta outran ia§c heyeti de Afyon'a gelmi§ti. Hukumet ko- 
naginm idare mcclisi odasmda milzakereler ba§ladi. Qerkez Ethem'in 
millet amaline aykiri harcket cttigi, Fahreddin Paga'ya suikastda dahi 



KADlRMISIROtiLU 



253 



bulundugu soylendi. Bunun icin Kuvva-yi Milliye'nin lagvi teklifi ile- 
riye siiruldii. Hiikumet iginde hilkGmct gibi ve Kuvva-yi Milliye icin- 
de muhtclif cerayanlar olabilcccgi, Qerkez Ethem'in harekaundan an- 
la§ilmaktadir, deniliyordu. Bu tcklif hiikumettcn verilen bir emirden 
ibaret oldugu du§unulduyse de Hukumct'i Kuvva-yi Milliye reisleri ol- 
masi ve Kuvva-yi Milliye'nin hukumetc muavenetc devam etmesi ve 
bu seretlc bir miiddet daha Kuvva-yi Milliye'nin Iagvedilmemesi mu- 
kabil bir tcklif olarak ileriye sQruldu. 

Bu siralarda "Usak" Yunanlilar uirafmdan i§gal olunmu§tu. Hoca 
§ukrii Ankara cihetinden topladigi iki-iicyiiz askerle Oturak ve Dum- 
lupinar tarafinda bulunuyordu. 

Bir gun Kolordu Kumandani Fahreddin Bey memlekct ahalisini 
cepheye davet etti. Biz dc askerlerc hediye etmek uzere .bir?ok ckmek, 
erzak sandiklanyla tiitiin, askcrlerin giymesi icin bin kadar kepenck ve 
bin kadar yemeni (pabu?) hazirlayarak crtesi gun Izmir istasyonundan 
(Afyon'un iki istasyonundan birinin adidir) trenlc gitmek uzere istasy- 
ona vardik. Ahali vagonlara ycrle§tiler. Dumlupmar'a vanldi. Orada 
evvelce hazirlanan hayvanlarla Eyiip Camin'a kadar gidildi. Evvela 
zabitanla gorii§uldu, sonra bir dc askcrimizle gortismemizi kumandan 
tevsiye etti. Berabcrce askcrlerin yamna vardik. Burada iki saf halinde 
duran asker tahmincn, iic, durtyuz nefcrden ibaret goriiniiyordu. Ben 
kumandana, "Askerin hepsi bu kadar mi?" dedim. "Evet" dedi. 

Ben ve izzet Ulvi Bey askerlerc hitaben ufak bir nutuk irad eyle- 
dik. Onve Ulvi Bey, sonra ben bastadim: "Ey kahraman evlatlar! Biz 
sizin bilhassa ziyaretinize gcldik, sizlerdcn ?ok vc pek cok rica ederiz 
ki, firar etmeyip sebat cdiniz. Ciinkii firar ederseniz geng kizlanmizi, 
taze gelinlerimizi ve ihliyar annc vc ninclcrimizi, masum yavrularimi- 
zi, diisman ayaklari altinda gigncyeccktir. Bunun onlenmesini sizlerin 
demir gibi gogiislcri vc cclik kalplerindcn bekliyoruz" deyince asker- 
den birisi: "Pekala sOylliyorSuhuz, ama buraya demiri geldi, Qeligi 
yok" deyince evvelden tammadigim Firka Kumandani tzzeddin Bey 



254 



SARIKUMOCAHtDLER 



"Nc derrick istiyorsun?" diye askcrc tcktirde bulundu. Biz buraya g6- 
riismck icin gcldigimizdcn, konu$mak Uzerc mllsaadelerini islirham 
cdcrck, bu sttzdcn maksad nc oldugunu askcrden sordum. "Burasi 
dagin basj oldugundan bu yaz guniindc dahi soguklan durulmuyor, 
karnimiz ac, sirlimiz ciplak" diyc maksadini acikladi, dcdim ki: 
"Evlatlar sizlcri cuha clbisclcrlc giydirip ayaklanniza cizmcler yapti- 
racagiz ama sjmdilik sizlcri sogukian muhafaza i^in bin tanc kepcnck 
vc ikibin ycmcni vc vagonlarla crzak gctirdik. Sizlcrdcn scbat rica cdi- 
yoruz" sozUmc kar$i o askcr ickrar cdip: "Pckala, fakat, topumuz 
silahimiz var ama mcrmi vc ccphancmiz yok" dcdi. Firka Kumandani: 
"Nc biliyorsun?" diyc scrt bir tavirla karsdaymca yinc miisaadcsini 
rica cllim. Kolordu vc firka kumandanmin clindcn tulup, "Bunlarla 
yalni/. goriiijclim" diycrck yanimizdun bir parca ayirdim. Askcrlcrc hi- 
labcn dcdim ki: "Ey arslan gibi evlatlar! Bizim riaimiz sizin burada 
scbalinizdir. Gcri laral'ini sizlcr hie hatinniza gctirmcyin, ciinkii biz 
vagonlarla silah, ccphanc, top, mcrmi gclirdik, Hcnjcy hazirlanmi^iir. 
Sizdcn bcklcdigmiz buradan kacmamani/.dir." Askcrlcr: "Oylc isc, biz 
dc Allah ile ahdediyoruz ki, bu canlar (gogsiinii i$arct cdcrck) burada 
oldugu muddclec bu dagdan du§mani gecirmcyiz vc scbal cdip burada 
kaliriz" diyc soz vcrdilcr. Oradan trcnlc Hoca §iikrii'nun yanina git- 
tik. Hoca §ukrii Oturakta tarn ccphcdcydi. O'nunla da goru§up gcri 
memlckctc gcldik. 

Bundari sonra daglarda dolasan vc miitcmadiyen mucadclc eden 
bir takim kabadayilan birbirilcri ile ban§tirarak adamlan ile birlikte 
ccphcyc scvkctlik. 

Bunlardan Emirdag'ina siginan Balcamh Yusuf, Cukurcali ib- 
rahim vardi. Onlara habcr gttndcrip hep birlikdc ccphcye gidileccgini, 
aksi takdirdc kcndilcrinin iizcrlcrinc asker sevkederek Yunan'dan 
evvel kcndilcrinin kokU kazinilacagina dair haber gondcrdik. Akin, 
akin elliser yiizcr alii siivarilcrlc gclmcye basjadilar. Diger taraftan 
Yazih'da bulunan Osman Bey, Bavurdu'da bulunan Yoriik Eyiip ve 
Bayat tarafindah bulunan Sinan Bey ba§lanna topladiklan sUvarilcrle 



KADlR MISJROtfLU 



255 



akin akin gclmcktc idilcr. Osman Bey'in gclirdigi insanlar icinde 101 
yasmda Arslan Bey naminda bir ihtiyar vardi. Bu ihtiyar ya$ca biiylik, 
vlicudca zindc idi. Bunlar toplandiklan zaman firari olanlarina nasihat 
icin iclerinc girdim. Bunlari tc§ci icin bazi so/lcr csnasinda icierinden 
birisi, "Hoca Efcndi pek gtlzcl soyiiiyorsun amma sizlcr kasap ke?isi- 
nin koyunlann online du§up kanarcyc kadar golUriip dondiigU gibi biz- 
leri kur§una kar$i suriip dc kendiniz gcri cckilcccksiniz" dedi. 
"Evlatlar, bizler diismam memleketimize sokmamak icin ahdiipe- 
yman etmisiz. Ciinkii bir cesur ve gayretli kuijnandanlanmizi yal- 
niz birakmamak icin hep beraber gidecegiz. Kger beni en bnde 
gbrmezseniz evvela beni katledin" diyc soz vcrdim. Hep bir agiz- 
dan: "Bizler de blecegiz, azmimizden geri donmiyecegiz" diyc soz 
vcrdilcr " 



OZBEKLER TEKKESI 



Oskiidar'da "Sultan T c p c s i "nin "B ii I b u I d c r c s i"nc 
bakan yamacinda hala mevcud olan bu tckkc, istanbul'un isgal altinda 
bulundugu senclcrdc, Anadolu harckalinin basanimasina biiyiik olcii- 
dc faydasi dokunan muazzam fcdakarlik vc kahramanliklara sahnc ol- 
mustur. Tckkenin a§k vc iman adami olan §cyhi Ata Efendi (1883- 
1936) Kurtulus Savasmin mc^hul kalmis buyuk kahramanlarmdan bi- 
ridir. Bu miibarck din adami, istanbul'dan Anadolu'ya kacacak kimsc- 
ler icin en emin bir toplanma mcrkezi halinc gelirdigi tekkesinden 
kimicri hayir uua iic simni savaziayarak yoia koymami$ur. 

Sair ve kendisi gibi bir iman adami Mehmed Akifdcn tulun da 
buguniin ismet Pasa'si olan Miralay ismefinc hatta "Vurun Kahpe- 
ye" isimli cscriyle din adamlanni, Kurtulus Savasj alcyhinde gostcrcn 
Halide Edib'i (Adivar) bile, O Anadolu'ya gccirimisti. 

Gundiizleri Oskudar'in car$i vc kahvclcrinde dpla§ir, tesbit edil- 



256 



SARIKU MtlCAHlDUiR 



mi§ parola ile Anadolu'ya kacacak kimsclcri bulup dcrgahina toplardi. 
Sonra da bunlari onbcscr yirmiser kisdik kafilclcr halinc koyar, gcrek- 
li emniyct Icdbirlerini aldiktan sonra, Camhca'nin cteklerinden i§gal 
mintikasi di§ma cikanrdi. O, sabahtan aksama kadar Oskiidar'in kahve 
ve carsdannda boylc dolasjrkcn scyhlik alamcti olarak ba§ina sardigi 
"Bcya/ Dcstar"i vc sirtindaki cQbbcsiylc ruhani gorunii§tc oldugun- 
dan, dikkati cckmiyordu. Halbuki O'nu bir dc, gccc gormeliydi. Tama- 
mcn silahli olarak sabahlara kadar caltsor vc bir Kuvva-yi Milliye 
mcrkczi halinc gctirdigi Tckkc'sinin ccsjtli hizmetlcrini idarc cdiyor- 
du. Her gun Uskiidar'da dola$irkcn kurdugu $cbckc vasitasiylc ccsUli 
habcrlcr toplardi. Silahlann vc ccphanclcrin Tckkc'yc bliyiik bir 
siikunctlc vc hemen Uskiidar mcydamnda bulunan "Nakkajji Karako- 
lu"nu i$gal clmis. bulunan luilyan Jandannalarinin dikkallcrini cckmc- 
den tasmmasim tcmin ederdi. 

Tckkc, bir "P o s t a mcrkc z i" gibiydi. tsianbul'dan, Anado- 
lu'ya vc Anadolu'dan, tstanbul'a en chcmmiyclli habcrlcr, bu kanaldan 
ulagiyordu. Bilhassa Anadolu'ya kacmis bulunan miicahidlcrin istan- 
bul'daki iiilclcriylc irliballan en ziyadc bu posta vasitasiylc tcmin cdi- 
liyordu. Istanbul'da Anadolu harckatinin adam vc silah ihtiyacini kar- 
§ilamak uzcrc ccsjtli mahalli mukavemet vc faaliyct mcrkezleri 
teessiis ettigini biliyoruz. §eyh Ata Efendi, bunlarin hepsiyle temasta 
bulunuyordu. Gondcrdiklcri adamlari da kurdugu teskilat sayesinde 
her gece Anadolu'ya kacinyordu. 

Bundan baska "Uskiidar Ozbckler Tckkcs i"nin 
kahraman dcrvisjkxi Camhca ctcklcrinc kadar sokulan cctccilcre yar- 
dim eimck, icabinda onlari saklamak vc yarahlanna gcrekli ihtimami 
gostcrmck surctiyle dc faydah oluyorlardi. 

Bu tekkenin Anadolu'ya kacirdigi biiyiik vatanpcrverlerdch Meh- 
med Akif Bey'in kacirddigi gcccyc aid birhadiscyi naklcdclim. 

"336 yih Nisan'min bir ak§ami idi. Havada tath bir bahar senligi 
ve serinligi vardi. Hafif hafif csen rfizgar, her yana bahar kokulanni 



KADiRMISlROCLU 



257 



scrpiyor ve seriyordu. Ozbekler Tckkesi'de benzcri sik sik gorlilen 
mlistcsna gecelerinden birini daha ya§iyordu. BUtUn odalan biraz 
sonra Anadolu yolculuguna cikacak misafirlerle dolmu§tu. Bu misafir- 
ler arasinda, i§galciler tarafmdan kapattinlan Mebusan Meclisi'nin bir 
kisim azalari ile rahmetli §air Mehmed Akif de bulunuyordu. 

tki rahmedi, Mehmed Akirie §eyh Atfi, Tekke'nin bah9esinde, 
cadirlamis. vc ciceklerle donanmis. bir akasya agacmin altinda bas, basa 
oturuyorlardi. Tath tath konusuyor, arasira da karsdikli §iirler okuyor- 
lardi. Sanki; kendilcrini ccmbcrlcyen ve dinleyen yolculan bu sjirle 
oyaliyor, nedc olsa yurcklcrinc coken aynhk acilari, gariplik duygula- 
nni unutturuyorlardi. 

Bu csnada; Uskiidar camilcrindc dc yaLsi czanlan okunmaga ba§- 
lannusti. Mehmed Akif ile §eyh Ata susmus, gozlcrini yummu$, oku- 
nan czanlan; huzur ve husu icinde dinlcmcgc koyulmusjardi ki, Fisti- 
kagaci ile Tckkc arasindaki yol iizcrindc gozcUliik yapan bir dcrvi§, 
soluk soluga bahceye girdi. Yanina sokuldugu §cyhinin kulagina cgil- 
di. Ve fisildadi: 

-Aman Scyhim!.. Uskiidar'daki italyan Polis Kumandani, yanin- 
da birkac Ingiliz zabit ve polisi oldugu haldc buraya dogru gcliyor- 
lar!... Bilmemki!... 

§eyh Ata; miiridinin soziinii bitirmesinc mcydan birakmadi. 
Hemen yerindeh firladi. Bahcede vc odalarda ktimelcnen ve dcrtlc§en 
misafirlerine ko§tu yaklasan tchlikcyi kulaklarina koydu ve ahnmasi 
gercken tedbirlcri de hepsinc ayn ayn sundu. 

lki dakika bile gccmemi§ti aradan. Bahccdc sessiz bir harckct 
ba§lami§ti. misafirler, kcndilcrine onciiluk eden dcrvisbri takip ile 
Tekkc'dcn Set Ba§i'na dogru sarkan agachk vc fundalikh yamacin uze- 
rindeki dip patikalardan asagiya aktyor, saga sola sapiyor, tarlalarm 
kenarlarindaki calihklara sokulup saklaniyorlardi. 

Boylece; adctlcri otuzu geccn misafirler, tamamiyle dagilmi§, 



55i 
li 

IT 




KADtRMISIRO^LU 



259 



Oskudar Ozbekler Tekkesinin kahraman §eyhl ATA EFENDt merhum, 
Turk Kurtulu§ Sava§rmn, unutulan buyuk ve fedakar elemanlanndan 
biri. i§gal altmdaki Istanbul'da kelle koltukta hizmet eden mubarek bir 

din adami. 



Tckke ve bahcc de her vakitki issi/. halini almi§ti artik. Tckke ka- 
pisindan iceri dalan i§galci zabitlerle maiyetindekilerden bir kismi, 
bahcc ve mezarhga saldirmi§lardi. Oda kapilanni tckmclerle acryor, 
ylik ve dolaplan bile ariyorlardi. Nihayet; Tekke'nin buy Qk ayin odasi- 
na dalmijjlar, kar§ila§uklan manzara kar§isinda $a§irmi§lar daha dog- 
rusu aptalla§mi§lardi. 

§eyh Ata; gerisinde saf duran dcrvi$lcri ile birliktc namaz kill- 
yorlardi. Aralarinda yabanci kimselerin bulunmadigim gOren ve biraz 
sonra bahcc ve mezarhkta kimscnin gtiriinmedigini tigrenen i§galci 
zabiticri, ugradiklari muvaffakiyctsizlik kar§isinda; hirs ve hayretlerin- 
den dudaklarini kemire kemire Tckkc'dcn uzakla$mak mccburiyctinde 
kalmi§lardi. 

O gece yarisi; "0 z b c k 1 c r T c k k c s i"ndcn; hie §iiphcsiz ki, 
atlattiklari biiyiik tchlikc dolayisile scvincrck aynlan yolcular, etresi 
giiniin ak§ami gc9 vakit "Q a 1 K 5 y u" nii tutmu§lar ve sclamcte ka- 
vu§mu§lardi. misafirlcrini Qal'a kadar ugurlayan §eyh Ata hcrbiri ile 
ayn ayri Opu§up kokla$arak veda ederken §air Mehmed Akif, onu bir 
kenara cekti. Takdirkar baki§lan ile uzun uzun yanaklanni ok$adigi 
muhatabinin alnindan tiperken: 

"-Ne mutlu sana §eyhim!.. dedi. "Kurtulu? Sava§cilanna yaptigin 
bu bliyllk hizmetler inan ki, hi? bir zaman unutulmiyacak ve milleti is- 
tiklale kavu§turacak yildizlar arasinda, §eyh Ata adi da daima hiirmet- 
lc amlacak. Imrcniyorum bu mazhariyctine ve scni bcklcycn §crcfli is- 
tikbalinc." 211 

§imdi dc, din adamlanni, "V u r u n K a h p c y e" isimli eseriy- 
le, Kurtulu§ Sava§i'nm karsismdu gtislcrcn Halide Edib'in hatarindan 
§u satirlan nakledcrsek "0 z b c k 1 c r T c k k c s i" nin gercek hiz- 
meti iistclik din adamlarinin aleyhinde bir §ahidin ifadesiyle de bir 
kere daha anla§ilmi§ olur; 

21 1 - Razl TALKIN: Tarih Hazinesi, C. 5, sh.218-lstanbul 1951 



260 




261 



KADlR MlSIROflLU 



"...Sultantcpesi'ne, oraya giden kiictik vc dar yokuslan ciktik. 
Orada yalniz Ingiliz polisi dcgil, hirsiz da bulunur. Elele vererek, yo- 
lunu kaybetmis. iki cocuk gibi ylirilyorduk. Ekscri, bohcayi o ta§idig> 
gibi, climi de O tutuyordu. £unkti, yokus. cikmak, ta o gUnlerden bcri 

daima kalbimc dokunur. 

Baba cvinin cam ormanint ve orada gcccn cocuklugumu du$Un- 
mek ne garip idi. Nihayet en yiikscktc olan Tckke'ye vardik. 

Kapinin Online gelince, ipi cckip cingiragi caldik. Yukandan biri 
scslcndi: 

"Kim o?" 

"Bizi Isa yolladi." . 

Yukaridan ip ccklilcr, kapi acildi. Bizi, bir dcrvi$ kar§iladi. Elin- 
deki fencri indircrck yiizumc bakn. Bu cocuklanmin adini koymu§ 
olan ihtiyar §cyhin Damadi Kahruman idi. Dcdi ki: 

"Ah Dr. Adnan, §ukiir gcldin. O kadar fena bir hazimsizlik ccki- 
yorum ki..." 

Nc garipti! Adcta bir doktor sifatiyla gclmi$ gibiydik. Adnan, 
Kahraman'm omuzunu ok$adi: 

"Haydi yukariya gidclim dc, hastaligina orada bakanm" dcdi. 

Merdivenlerden cikarken, $cyhin damadi diyordu ki: 

"Sizi salidan bcri bekliyoruz. Diin, adcta yakalanmi§ oldugunuza 
hukmettik." 

Bu arahk §cyh dc ko§arak gclip bizi kar§iladi. 

Qrada, Ana<k>iu' v a gitmck isicycc dort i5nc daha meb'us vardi. 
§eyh bizi, Bogazici'nin parlak manzarasma bakan bir odasina gOtiirdii. 
Hemen hareket etmcmiz gcrcktigini soylliyordu. Celaleddin Arif, bir 
gun once, Miralay tsmet Bey dc iki gun once birkac zabitle birlikte ha- 
reket etmi§ti. tsmet adi, bizc biiyiik bir scvinc vcrdi. Karckteri ve zekasi 
gelecek igin herhangi bir miicadclcdc insana Umit i$igi vcriyordu. 

Artik Dr. Adnan 1 bu larafa gecirdiktcn sonra, etresi gUn tekrar 



262 



SARIKUMOCAIIIDLER 



263 



KADlRMISIROGLU 



Istanbul'a giderek birka9 ki§i daha beraberimize almaya karar verdim. 

§eyh, bizim adimizi kadinlardan sakladi. Sadece Kahraman ile 
§eyhin KtifUk kardesj Necmeddin biliyordu. 

Ayni giin, biitlin §ehirde lngilizve ve TUrk9e olarak, herhangi 
milliyet9iyc yardim edcnin Mime mahkflm edilecegini Mn eden afi§- 
ler asilmisu. Istasyonda, bu afisjerin birinde "Oltlm" kelimesinin mu- 
azzam harflerlc yazilmis, oldugnu gtirdlim. Buna, General Wilson 
imza atmisu. Egcr, sirf bizc yardim cdecekler Oliimle tehdid ediliyor- 




Birinci BOyuk Millet Meclisine halk nazannda 

en cok kredi saQlayan din adamlanndan: 

Konya Meb'usu ABDULHALlM QELEBi HAZRETLERi 



sa, acaba bizlere ne ceza vereceklerdi? 

Biraz sonra dOrt mUltcci yanimiza geldi. Bunlardan biri me§hur 
Cerkes Ethem'in kardesj Hinbusi Resjd idi. Kendisi, Anadolu'da 
millt hareketin en kudretli seflerinden biri oldugu gibi, ayni zamanda 
Saruhan Mebu'su idi. Mavi grjzlii, 90k zeki ve iyi tavirh bir adamdi. 
Dedi ki: 

"Bize §imdi lSzim olan §ey, adamakilli bir harita, bir de kilavuz." 
Ben kendi kendime: "l§te akh ba§inda bir adam" dedim. 

tkincisi, Kayseri'ye yakm olan Keskin Meb'usu Riza Bey'di. Tarn 
oramn sjvesiyle konu§uyordu: 

"Bende be$ bomba, Q9 tabanca var. Qantamin i9inde, harbe hazi- 
nz." dedi. 

Ben de kendi kendime: "Bu kadar zeki degil" dedim. Bu sil&hla 
koca bir orduya kar|i gelmek imkani olmasa gerek. Ama, bu uzun 
boylu ve esmer adam kadar saf ve iyi yilrekli bir adamdi ki, ona 
kar§i bir yakmlik hissetmekten kendimi alamadim. 

Biz konu§urken, kapinin 9ingiragi 9alindi ve 90k ge9meden 
odaya, kisa boylu, zayif, sinirli halli bir adam girdi. §eyh onu "Mana- 
voglu Nevres" diye tanitti bize. 

Eger aramiza bir bomba du§mll§ olsaydi, bundan daha 90k sa§ir- 
mazdik. Bu adam hakkinda butiin duyduklanm bir bir akhmdan ge?ti. 
O'nun, Kibns'ta bir Ingiliz ajani oldugunu ve Misir'da Turkler aleyhi- 
ne yaymda bulundugu soylcniyordu. Acaba dogru muydu? Kemaled- 
din Sami de sOyle demisti: "Kismen ka9ik, kismen bir evliya\ kismen 
de kanh bir adamdir. Bir an olur ki, memleketi igin Olmege hazirdir. 
Baska bir an, memleketi bes, para igin satar. Morfinmandir. §imdi bize 
katilmaga 9ali§iyor. O'nun fikrince, Ittihat^ilar ortadan kalkmadan Tiir- 
kiye kurtulmaz. Vaktiyle de garphlann adMetine 90k inamrdi. §imdi, 
hayal kinkligina ugrami§. Her seyi yapmaya hazir grjrtlnuyordu. Fakat 
insan aramiza girip, sirlarimizi satmiyacagmdan emin olami yor." 

Iste, biitiin bunlar zihnimden ge9erken, Riza ve Re§id Rey'lerin 
O'na bUytlk bir hin9la baktiklarmi gordiim. Mahavoglu Nevres, sa§ir- 



264 



SARIKLIMOCAHIDLER 



di ve bana O'nun bu durumu cok dokundu. Hcle onlann ellcrini uzatip 
da elini sikmamalan bUtun bUtUn beni iizdU. EHeri birdenbire yamna 
d(i§tu. 

Ben icimden ona kar§i duydugum acimayi sakliyarak elimi uzat- 
tim. O da bana garip bir minnctlc bakarken yiizllndeki Uziintu biraz 
gecti. 

"Nasilsimz Nevres Bey!" 

"Ben Anadolu'ya kacmak istiyorum, AtA Efendi!.." diye §eyhe 
hitabetti. 

"Gel beni yann grjr, bircaresine bakanz". 

Zavalh seyh, o adamm samimiyetine inamyor ve rjtekilerin aldigi 
vaziyetten fena halde sikihyordu. Gcrci, o evden cikinca, benim de 
icim rahat etmcdi ama, bu ruhen aci ceken bir adamla bir bag kurmu§ 
olmakla beraber, biitiin selamct ve emniyetimizin onun durumuna 
baglandigim du§ilnmekten de kcndimi alamiyordum. 

Seyhin odasina Adnan'la bana yere yatak serdiler. Otekiler 
hemen cekildi. O gece hareket ettiklerini haber aldim. Ben kendim Is- 
tanbul'da bir gcce daha kalmak tehlikesini gOzc ahyordum..." 21 ? 

"0 z b e k 1 e r T e k k c s i" ve oranin muhterem §eyhi Ata 
Efendi'nin Turk Kurtulus. Savagi'ndaki rolunii baska gSrgii §ahidleri- 
nin de belirttiklerini biliyoruz. Bunlardan birini diger bir cok emsaliy- 
le birlikte "§ahadetler" kismmda dcrcettik. Bu miigahidler, 
umumiyetle i§gal altindaki Islanbul'da vazife goren gizli te§kilat men- 
suplaridir. 

Zaferden sonra, kcllc bahasina ifa edilen bu hizmet nasil 
miikafatlandinlmi§tir, biliyor musunuz? Tekeyi kapatmak ve tarihi 
kitabesini cimento ile sivamak suretiylc!.. ikinci Sultan Mahmud za- 
manindan kalma bu t arihi kitabc ttyle sivanmi§tir ki, bugun bile sokii- 

212 - Halide Edip ADIVAR: 

1962,sh.64vedevami- 



Turkun Ate§le imtihani-istanbul 



265 



kad1rmisiro6lu 



lemiyor. S&klemk icin ugra§ilsa yazilar bozulacak... Isteyenler gidip 
gorebilirlerL 

Bu Tekkenin kurulu§u §rjyle olmu§tur: "0 z b e k i s t a n"dan 
kalkip hacca gitmek iizere yola cikan birkac TUrkistan'h, Halife'yi g6r- 
mek icin Istanbul'a gelmi§ler. Clinktt eskiden hacca gidecekler "izn-i 
sultan" almak maksadiyla boyle Istanbul'a gelirler, "cuma 
selamhgi"nda Halife'yi gOrUrlcrdi. Bu, bir nevi izin almakti. Bunlar da 
ilk cuma selamhginda Halife'yi gOrmek Uzere Sultantepe'sinde bir 
cadir kurup yerle§mi§ler. 

Bir giin maiyyetiyle oradan geccn Sultan Mahmud, cadirlarin 
§eklinden onlann yabanci oldugunu anlayarak kim olduklarini merak 
eder. Once bir adamini gondererek durumu Ogrenir; sonra da atini sii- 
rerek yanlanna gider. Durumlarini anladiktan sonra: 

"Halife emretse burada kalir mismiz?" deyince hepsi birden: 

"Hay, hay, emruferman Padi§ahimiz Efendimiz Hazretlerinindir" 
derler. 

Bunun iizerine: 

"Oyleyse ben Halifeyim, emrediyorum. Hacdan sonra donuniinz 
ve burada kaliniz. Size munasip bir tckke yapila ve siz de gelecek 
hem§ehri lacdarimizin hizmetini ifa edesiniz" diyerek onlann el etek 
Opmesine meydan vermeden atini sUrup gider. 

Hac donu§une kadar, tekke ve iki odah bir ev yapihr. O giinden 
itibaren "0 z b e k 1 e r T c k k e s i" diye anilan bu tekke bOylece or- 
taya cikarak TUrkistan'h hacilann hizmetlerinde kullanilmi§tir. Fakat 
bugiin maalesef 50k harap vc bakimsiz bir haldcdir. Birakiniz ta Sul- 
tan Mahmud devrinden kalma bir hatira olmasini da hi? olmazsa 
Kurtulus. Sava§i'ndaki muazzam rolQnii dU§unerck, burasmi tamir ede- 
cek bir erbab-i hamiyyet yok mudur? Vakiflar Idaresi'nin dikkatini 
celbetmek isteriz. "Z a f e r" icin en hayati hizmetlerden birini ifa eden 
bu tekkenin boylcsinc harabiye terkolunmasi cidden cok uzucudiir. 



266 



HATUNiYE DERGAGI 

Kurtulus. Savas/mda bircok tekke ve zaviyenin en tehlikeli hiz- 
mctleri ifa cttiklcrini ve buralann mtitevckkil, inanmis. ve kamil mun- 
tesiplerinin nasil canla basja cahsuklanni cvvelki bahislerde yeri gel- 
dikce umumi bir mtilahaza ile beyan etmistik. Bunlara bir misal olmak 
(lzere Uskudar Ozbcklcr Tekkcsi'ni anlattik. Hakikatte pek 90k baska 
Ornekleri de bulunan bu hizmet ve faaliyetlere merkezlik eden tekke 
ve zaviyelerin hepsinden gcregi vechilc bahseyleraeye imkan yoktur. 
Bu itibarla en buyiik ve tehlikeli hizmet ve faaliyetleri ifa etmis, olan 
"Eyyub HStuniye Dergahi" ndan da bir nebze bahsetmek 
suretiyle bu bahse nihayet verecegiz. 

Silah ve ccphane dcpolanna gayet yakm bir mintikada, Eyiib sirt- 
larinda bulunan "H a t u n t y e D e r g a h 1", Turk Kurtulus Sava- 
§i'na silah ve cephane kacirmak suretiyle en ziyade hizmet eden mer- 
kezlerden biri olmu§tur. Bu dergahm dindar ve vatansever 
miintesipleri, merhum §eyh Saadeddin Ceylan Efendi'nin sevk ve 
idaresi altinda, ecnebi askerlerin kontrolUndeki silah depolanm bo§al- 
tarak tnebolu'ya nakle muvaffak olmusjardir. 

Saadeddin Ceylan Efendi ashnda "K a d i r T T e k k e s i" 
Seyhi idi. Fakat bu sirada "H a t u n i y e D e r g 3 h 1" §eyhligine de 
vekaleten bakiyordu. 

Bu faaliyete bilfiil, i§tirak etmi§ ve §eyh Saadeddin Ceylan 
Efendi'nin, halen hayatta bulunan oglu Nazmi Ceylan Efendi, vaki 
israrli taleplerimizi kirmiyarak -son dcrece mahfiyetkar olmasma rag- 
men- bize asagida hullsa edecegimiz malumati vermek lutfunda bu- 
lunmusjardir. 213 

Merhum pederim Saadeddin Ceylan Efendi, Kadiri §eyhi oldu- 

213 - Nazml Ceylan Efendi'nin kendi sesiyle tesbit, ayrica, kis- 
men de el yazisi ile tevsik edilen bu malumat hususT ar§ivmizde mah- 
fuz bulunmaktadir. 



267 



KADIRMISIR06LU 



gu gibi, biitUn ecdadi da bu tarikaun §ayhligini yapmi§ bulunan bir ai- 
lenin mensubu idi. "K a d i r i T a r i k a 1 1" icinde Mustafa Aht 
Hazretleri'nden gelen bir kolun son muktedir mllmessillerindendir. 
Bu sebeple, pederimin temsil ettigi tarikata Kadiri'nin "A h i K 1 u" 
ismi verilir. 

Sultan Selim-i Salis devrinde "Hatuniye Dergah i"mn 
§eyhligini yapmi§ bulunan Selim Efendi, mfisikiye gayet a§ina oldu- 
gundan zaman Sultan da oraya gelir ve mQsiki alemleri yapihrmi§. 
Orada gayet berrak ve iyi evsafli bir su vardir. §eyh Efendi, bu suyun 
basmda semaveri kurar, Sultan Selim-i SSlis de hazir bulundugu 
halde din! musiki par?alan icra edilirmi?. 

l§gal zamaninda buranin idaresi, uldesinde bulunan merhum pe- 
derim §eyh Saadeddin Ceylan Efendi, bu hizmet ve fedakarliklarin 
yazihp cizilmesine, herkese ilan edilmesine hi? bir zaman taraftar ol- 
mamisnr. Hakikaten ben de, O'nun bu arzu ve hissiyauna uyarak bu 
faaliyetten §imdiye kadar hi? kimseye bahsetmedim. Bazi gazete ve 
yazarlann muracatlanni da is'af etmedim. Fakat sizin buraya kadar 
birkac defa tesrif edcrek israr etmeniz kar§isinda bugiine kadar hassa- 
siyetle takip ettigim bu prensipten aynlmaga mecbur kaldim. 

Merhum pederim, zaferden sonra tekkemiz mensuplari- 
nin diifman tehdidi altindaki hizmetlerinin tesbit ve yazil- 
masina ve hatta bunlardan birpogunun 'Istiklal Mada 
1 y a s 1" almasina da siddetle muhalefet etmisti. Zaferden 
sonra bir gun, Istiklal Madalyasi'na hak kazananlari tayin 
ve tesbit maksadiyla, boyle bizim gibi gizli 9ahsanlari aray- 
lp bularak kaydeden Bahriye Kaymakami (Yarbay) Tefik Bey, 
ziyaretimize gelerek bazi sualler sordu. Kendisine verdigim 
cevaplan yazmakta bulundugu bir sirada, i9erdeki odadan 
konusmalanmizi duyan merhum pederim yanimiza geldi. 
tkindi namazina gitmek tizere abdest almis, kollanni kuru- 
luyordu. "Oglum! Bu yaptigimz nedir, ne yaziyorsunuz?" 



268 



SARIKLIMOCAHiDLBR 



diye sordu. Ona durumu anlattik. Bunun iizerine "Oglum biz 
bu isi, madalya almak ipin yapmadik. Biz dervis adamlanz. 
Bize, din ve vatan yolunda vacib olan, bir hizmetin karsdigi 
olarak madalya almak yakismaz. Lutfen o yazdiklarimzi yir- 
tiniz," dedi. Tevfik Bey'in lsrarh ricalanna ragmen, karann- 
dan ddnmedi!. Notlan gozunun oniinde yirttirdi. iste bu 
vak'a dolayisiyle bu giine kadar Eyiib'deki Kuvva-yi Milliye 
paksmalannin bir 90k noktalan sir halinde kalmistir. Esa- 
sen aradan cok zaman gecti. Artik bu isleri bilen de kalma- 
di. Hepsi bir bir Hakk'm rahmetine kavustular. Ben de bu 
yil yetmis yasina bastim. Bu sebeble o fedakarane hizmetle- 
rin artik bir pogunu hatirlamama imkan kulmadi. 
Biz Eyiip gurubunda cahstik. O zaman tstanbul'da bu silah 
kapirma isini, idare etmek iizere "Mim Mim g r u p u" 
adiyle gizli bir cemiyet vardi. Bizim tekke ile bu gizli te$- 
kilat arasmda irtibat saglayan ve Eyiib'deki faaliyetin reisli- 
gini yapan edebiyat muallimi H&fiz Kemal Bey'di. 214 Bu zat 
sonradan Bilecik meb'usu olmu§tur. Bayezid'de simdi yikil- 
mis bulunan bir kahvehanede herhangi bir miifteri gibi otu- 
rur ve teskilati idare ederdi. Ben de gazete satmak bahane- 
siyle, o kahvehancye girer, kcndisine istedigi bir gazeteyi 
verirken icine ilistirilmis veya ber kenanna sifreli olarak 
not ediunis bulunan haberi boylece O'na ulastirirdim. Gaze- 
te satarak bir miiddet dolastiktan sonra tekrar yanina geldi- 
gimde: "Al oglum, bu gazeteyi okudum. Sen bunu tekrar sa- 
tarsin" diyerek bana iade ederdi. Bu iade edilen gazetenin ic 
sahifelerinin miinasib bir yerine eevabini veya yeni emirle- 
rini not etmis bulunurdu. 

"Hatuniye Dergahi" dort, bes donumlxik genis 
bir arazinin icindc idi. Bu saha, asagida dere icinden basla 



214- Bak. Kemal KOQER, a.g.e. sh. 131 




Kurtulu? Sava§i'nin mechul kahramanlarmdan biri. 
Hatuniye dergahmin §eyhi sADEDDlN EFENDi merhum. 



270 



SARIKLI MOCAlIlDLKR 



yip, yukanda Piyerloti'ye kadar devam ederdi. Bu sebeple 
oirasi etrafinda ev vesaire olmayan issiz bir yerdi. Bu yuz- 
den size hikaye etmeye cahstigim hizmetler burada nisbe- 
ten kolayhkla ifa edilebilmistir. Ne hazindir ki, Kurtulus Sa- 
vasi'nda bu kadar biiyiik hizmet ve fedakarhklara sahne 
olan bu Dergah, bugiin bakimsizhk yuzunden, bircok emsali 
gibi harab ve yikilmis bir durumdadir. Arazisi tekkenin ilk 
kurucusunun varislerine aid bulundugundan burasuu 
parfa parpa satmislardir. §imdi ise gdrdugiinuz gibi etraf 
tamamon bina dolmustur. Istanbul'un bir9ok semtlerinde ol- 
dugugu gibi burada da binalann bir kismi, mezarhklara 
tecaviiz edilerek bir9ok meshur ulema ve mesayih kabirleri 
iizerine kurulmustur. 

Civar sirtlardaki silah depolarindan kacirdigimiz silah 
ve cephaneleri once dergahm bitisigindeki kii^iik caminin 
minaresine doldurup saklardik. Asagida Hali9 kenarinda 
ise'lplikhane AskerfKislas 1" vardi. Oradan is- 
mail ^avus adinda bir asker dergaha gelerek bize silah kul- 
lanmasim ve bomba atmasim ogretirdi. Bu silahlari otrafi 
gozetleyerek tenha bir zamanda ve ekseriya geceleyin arka 
tepeye gepip "Kasgarf Tekkesi" nden asagiya degru 
indirdik. O zaman orada tplikhane Hastanesi vardi. Pede- 
rim Saadeddin Ceylan Efendi, ayni zamanda oranin da imami- 
ydi, Onun bu vazifesi isimize 90k yariyordu. Esasen ben de 
Harbi Umumide tabur imami olarak vazife gormustum. Bu 
hastahaneden temin ettigmiz tabutlar i9ine silahlar yerlesti- 
rir, guya birisinin cenazesini tasiyormus gibi tekkenin biti- 
sigindeki camiye getirirdik. O zaman oranin Reksek Recep 
adinda bir muhtari vardi ki; evi yol kenarmdaydi. Bu evin 
Hakki Efendi adinda bir bek^isi vardi. Bu zatin arab asilli 
olan §eniha Hamm admdaki ailesini gozcu olarak kullanmak, 
surctiylo, hastahaneden aldigimiz silahlari tabut ipinde 



271 



»• • • • . 

' ^' ~ u ; * «" - »^S & >j& a J 






*^c,V rJ 















-^r-^j: 



NAZMl CEYLAN EFENDl'nin Hatuniye Dergahl mensuplarmin 
hizmetlerini anlatan ve husOsi ar§ivimizde bulunan notlanndan bir sahife 



272 



SARIKUMOCAHlnUiR 



6nce bu eve getirir, sonra da Resadiye Mektebi'ne tasirdik. 
Orada sandalci Osman Aga vardi. O gelir Bostan Iskele- 
si'nden bu silahlan kayik veya motora yiikletirdi. Hemen bi- 
tisikte bir de imaret vardi. Bu imaretin ambarindan aknan 
misir v.8. gibi zahiroyi dokmek suretiyle silahlarin tizeri 6r- 
tulurdii. 

Silahlan dopolardan 9alabilmek ifin tatbik ettigimiz 90- 
sitli uKuller vardi. Bunlardan biri de o zaman bos. olan bu te- 
pelerde 9obanhk yapmakti. Simdi "T a f 1 1 1 a r 1 a" denilen 
yerde "K a n 1 1 9 1 n a r" admda btiyuk bir vmar agaci vardi. 
Mahallenin 9obani Kel §ilkru ile orada bulusuyordum. Bu zat 
gayet fakirdi. Yegane azigim olan katiksiz ekmegimi onunla 
boliisiiyordum. Bu suretle kisa zamanda O'nunla ahbaphgi 
ilerleterek; kendisinden istifade emkamm sagladim. Kel 
Siikrti, gayet giizel kaval oalardi. Kaval ?ala 9ala hayvanlan 
otlatmak bahanesiyle silah depolanna yaklasiyorduk. Kel 
Sukrii'de bir Bulgar kasaturasi vardi. Silah depolarmm ker- 
pic duvarlarim bu kasa tura ile delerck icerdeki silah ve 
cephaneyi bosaltmaya bajslardik. Bir de merkep tedarik et- 
mistik. Depolardan asirdigimiz silahlan puvallara doldura- 
rak bu merkebe yiiklerdik. Ifinde silah bulundugunun anla- 
silmamasi ipin do tirnav kokii 9ikararak 9uvallarin iizerine 
sarardik. Bu kok odun gibi yakmak i9in kullanmaya yarar- 
di. Bu suretle civardan odun toplamis gibi bir tavar alarak 
Tekke'nin yolunu tutardik. Bu depolarm basmda ekseriya 
'II i n t 1 i" askerlcr bulunurdu. Bazen fiiraasir v.s. yikamak 
ipin dereye inorlerdi. Bu vaziyette onlarin siiphelerini cel- 
betmeden yanlarindan gepebiliyorduk. Bir miiddet sonra isi 
gelistirerek merkep yerine bir atla tasimaya basladik. Bir 
gun bu depoda agtigitmz gedik poktu. Stikrii, bir aksam de- 
poda mahsur kaldi. Ertesi gun binbir korku icinde Siikru'yii 
9ikardik. Buna ragmen "K e 9 e s u y u" denen yerdeki bu 
cephanod© ne var ne yoksa hopsini pikardik. 



KADlRMlSIROftLU 



273 



Bir defasinda da Ramazan munasebetiyle, ramazan da- 
vulu cahyormus gibi bir mana vererek davulun icinde el 
bombalarim kapirdnn. 

Bu faaliyeti bir hayli divam ettirdikten sonra fiilon cep- 
hede cahsmak iizere, silah ka^iran motorlardan biriyle Ana- 
dolu'ya gepmeye tesebbiis ettik. Fakat yakalanarak Arabyan 
Han'a gotiiriiliip hapsedildik. Burada hususi suretle feryadi- 
mizin disandan duyulmasini onleyecek bir tertibat alarak 
giinlerce kirbap altinda indetildik. Teskilatin binbir giipliik- 
le temin edebildigi hususi bir tavsiye ile buradan kurtul- 
duksa da bu suretle Anadolu'ya ge9ememis olduk. Fakat 
kurtulur kurtulmaz, eski vazifeme daha' hirsh olarak yeni- 
den basladim. 

Bu hizmeti sevk vc idare ettig ipin merhum Sadeddin 
Ceylan Efendi'yi vazifesinden attilar. Zaferden sonra aslen 
Eyiiblii olan Ankara valisi Yahya Galib'in Tavassutu ve Ilk 
Diyanet Isleri Reisi Rifat Hoca'nin dclaleti ile tekrar vazifesi- 
ne donebilmistir. Epey bir miiddet apikta kaldigi ipin bir 
hayli sikmti pektik. Fakat hamdolsun hizmeti aksatmadan 
yiiriitebildik. . 

Zaferden sonra tekke ve zaviyelerin seddine dair kanun 
9ikmca birpoklanyla birlikte "Hatuniye D e r g a h 1" ni 
da muhiirlediler. Bitisigindeki camii ileri siireek burasimn 
tekke olmadigim iddia ettikse de dinletemedik. Gerek bu 
hususta ve gerekse tekke mensuplarinin ifa ettikleri hizmet- 
lere miiteallik ehmizde pek 90k vesaik vardi. Fakat zaferden 
sonra en normal dini faaliyetlerimiz esnasinda dahi dehsetli 
bir takib ve tazyike maruz kaldigimizdan hi rpok dini kitap- 
larla birlikte bunlari tavan aralarinda saklamaya mecbur 
oldugumuzdan hepsi de zayi olup gitmistir. 

Merhum Saadeddin Ceylan Efendi 1931 yibnda Irtihal-i 
dar-i beka eyleyerek Eyiib'de defholunmustur. 



274 



EN BUYUK MANEVt DESTEK 
FETEVA-YI SERJFE 

Anadolu'da basjayan "M i 1 1 i K l y a m" Islanbul'daki i§gal 
kuvvetlerini rahatsiz cdiyordu. Bu ylizdcn cllcrindcki biitlln tazyik 
unsur vc imkanlanni harcketc gctirmck sureliylc, Istanbul 
Hiikumeti'ni siki$tinyorlardi. Ta ki; en bliytik dim makam olan §cyhii- 
lislam'dan Ankara'dakilcri ktitiilcycn bir fctva alarak Anadolu'ya da- 
gitsmlar vc halkin onlara ilimadini sarssinlar. £unku miisiilan Tiirk 
Millcti asirlarin ycrlc$tirdigi itikad vc an'anclcri icabi Makam-i Hilafcl 
vc Sallanala son dcrccc bagli vc her mesclcyi dincn izah cdilmcdikcc 
kabul cimcyccck bir hissiyai icindc bulunuyordu, Her vesile ile bcliri- 
lik ki; Ankara'da toplanan Milli Mcelistc, miiflU, vaiz vc miidcrris gibi 
din adamlan buyiik bir yckun le§kil cltiklcrindon, halk onlarin tesiriy- 
lc kisa zamanda Ankara'ya buyiik bir tcvccciih gttstcrcrck baglanmis, 
ye mill! gaye ctrarmda birlc$mi$lcrdi. is,ic bu birligi parcalamak istey- 
en dii§man kuvvctlcri, halkin dini hislcrinc hitab eden §a§irtici bir ve- 
sika cldc clmok arzusuna kapildilar. Bunun icin bir taraftan, Makam-i 
Hilafet ve Saltanat'a digcr taraftanda Hiikumct'e cesjtli yollardan tazy- 
ikte bulunmaya ba§ladilar. Islanbul'daki biitiin idarecilerin Halife de 
dahil olmak iizere tam manasiyle kendi iradesiyle hareket etmek 
imkanindan mahrup olup, i§gal kuvvctlcrinin cebcrut? tazyikine rnaruz 
bulundugnu yukarida Fevzi Pa§a ((^akmak)'in Mcclistcki bcyanali 
dolayisiyle belirtmistik. Bu yiizden i§gal kuvvctlcrinin ar/u vc israriy- 
le mecburiyet altinda bircok harckctler vuku bulmu§tur. Bunlardan 
biri de, Istanbul'da §eyhiilislamlik Makami'ni i§gal cden Diirrizade 
Abdullah Efendi tarafindan Anadolu harckatina giri§enlerin katli 
vacip olduguna dair bir fctva verilmis. olmasidir. §urasim belirtmek 
gcrekir ki, bu kolay olmamis. Diirrizade'nin sclcil olan Haydarizade 
tbrahim Efendi 9Ctin bir mukavemctten sonra bu fctvayi vermemek 
icin §eyhiilislamlik Makami'ni tcrkc mecbur olmu$tur. O'nun yerine 



275 



KADIRMISIROGLU 



bu is. icin Diirrizade bulunup gctirilmi§ti. Esascn bu durumda o da, is- 
tenilen bu fctvayi vermektc bir dcrceyc kadar mazurdur. Zira aksine 
hareket ctligi takdirdc i§gal kuvvetlerinin zalen haddi a§mi§ bulunan 
zulfim ve baskilan daha da artabilirdi. Bu sebeple zamanin 
hukftmeti'nin dc tasvibi ahnarak tanzim edilen bu fctvadan dolayi 
Diirrizade'nin de ittihami pek Oylc sanildigi kadar hakh bir gorlis. de- 
gildir. 

Diirrizade'nin fctvasini clinc geciren i§gal kuvvctlcri bunu teksir 
ederck Anadolu dahilindc dagittilar. Bu surctle Mill! MUcadele'yi ar- 
kadan vurmaga kalki§tilar. Bu tchlikcli durumu diizcltmcnin ehemmi- 
yetini kavramakta gccikmcycn valanscvcr din adamlan, mukabil bir 
fctva tanzimi icin harcketc gcctilcr. Bunlann ba§inda Ankara Kuvva- 
yi Milliyc'sinin Rcisi, Ankara Muftiisii Hoca Rifat Efendi bulunuy- 
ordu. 

Bir tck imzali "D ii r r T /. a d c F c t v a s i" na mukabil yiizii 
a§an miiftiinun imzasini tagiyan bu yeni "f c t v a - y i § c r i f" biitiin 
Anadolu'ya yayilarak milli birlik vc bcrabcrligin korunup kurtanlma- 
sinda en buyiik rolii oynami$tir. §oylc ki; csbab-i mucibc olarak Is- 
tanbul mahrecli fctvanm ikrah yani ccbir altinda vc du§manin zoruy- 
la kalemc ahnmis. oldugu cihctlc hi? bir hiikmu bulunmayacagi, 
buna mukabil, Anadolu Milli Mucadelcsi'ni dincn bir "C i h a d - 1 
Mukaddcs" sayilmak lazim geldigi izhar ve ifadc ediliyordu. 
Memleketin o buhranh gunlcrindc biitiin millet muvacchesinde boyle 
bir fetva tanzim eden muhtcrcm din adamlanmizin bir cogu zaferden 
sonra teessus eden, yeni zihniyctin haknasjnasltgina ugrayarak hayat- 
lanni scfalet icinde nihayctc crdirmi$lcrdir. Arlik bclki de hie biri ya- 
§amayan bu din adamlarimn hizmcllcri gcrcgi vechile takdir edilme- 
mi§ vc bugiinc kadar milli miicadclcnin tarihini yazanlar tarafindan da 
bu biiyuk hizmct hakkiylc bclirtilip dcgcrlcndirilmcmi§tir. 

Halbuki cger bu fctva, bttylcsinc genis. bir alimler kitlesi tarafin- 
dan yazilip imza cdilmemis, olsaydi, halkin bu harekcte inandmlmasi 
I'.'-'Y'Vif.': wtfi'initf ty'daon ■■.'■' '' ■^■y'v ' •' :'■ 



277 



276 



KADtR MISIR0<3lU 



SARIKLI MOCAHtDU-R 



miimkun olmiyacakt ve tabiatiylc zafcr dc kazanilamayacakti. 

Kurtulus, Savasj'ni zafcrc ula§liran giic, bu fetva ile temin edil- 
mi§tir. Diisman clindc csir §cyhiilislam'm fctvasi Anadolu'da heyecan 
uyandirmis, iken halkm icrcddiid vc heyccanini bu vesika bertaraf ede- 
bilmi§tir. Bu bakundan "S a r 1 k 1 1 M u c a h i d 1 e r" in imzalanni 
ta§iyan bu scrcfli vesika, valanin kurtulu§unda bir numarah amil ol- 
mu§tur. l§te bu tarihi vesika sudur: 

FETEVA-YI §ERtFE 

Sebeb-i nizam-i Alem olan Halife-i Muslimin, 
edamullahu hilafetehu ve sevketehu ilayevmiddin Hazretle- 
ri'nin Makam-i Hilafet ve Makarr-i Saltanati olan Istanbul; 
Emiriilmii'mininin hilaf-i marazisi olarak ada-yi muslimin 
olan diivel-i muhasama tarafindan fiilen isgal edilerek 
asakir-i islamiye eslihasindan tecrid ve bazilari bigayri.hak 
katl ve Makarri Hilafet'in muhafazisim kafil bilciimle is- 
tihkamat ve kila ve vesait-i saire-i harbiyeyi zapt ve 
muamelati resmiyeyi tedvire, ciiyus-i inuslimini te9hize 
memur olan Babiali ve Harbiye Nezaretine vaz-i yed edile- 
rek Halifeyi, menafi-i hakkiye-i milleti zamim tedabir ittiha- 
zindan fiilen men ve idareyi orfiye ilan ve divani harpler 
teskili ile ingiliz kavanini tatbikan muhakeme ve tecziye 
etmek suretiyle Halifenin hakk-i kazasina miidahale ve 
kezalik hilafi marazai-i Hilafetpenahi olarak ecza-i 
memalik-i Osmaniye'den Izmir ve Adana ve Maras ve Antep 
ve Urfa ve havalisine diismanlar tarafindan tecaviiz edile- 
rek tebea-i gayri muslime ile bilistirak katliam ve mallarini 
nehbii gared ve mukadderatina tecaviiz mukaddesat-i miis- 
limini tahkir eder olduklarinda berve9hi mesruh maruz-i 
hakaret ve esaret olan Halife-i miisliminnin istihlasi husu- 
sunda kudreti miimkinelerini sarfetmek bilumum miis- 



limine farz olur mu?I Beyan buyurulat... 
Elcevap Allahii Teala a'lem: Olur!.. 

Bu surette hukuk-i mesruasim ve Halife'nin kudret-i 
maneviyesini istirdat ve bilfiil maruz-u tecacuz olan 
"memalik-i mezbureyi diismandan tathir i?in mucadele ve 
miicahede eden cumhur-i muslimin ser'an bagi olurlar mi?! 
Beyan Buyrula!... 

Elcevap Allahii Teala a'lem: olmazlarl... 
Bu suretle diismanlara karsi a9ilan miicadelede vefat 
edenler sehid ve berhayat olanlar gazi olurlar mi? Beyan bu- 
yurula!... 

Elcevap Allahii Teala a'lem: olurlar!... 
Bu surette miicahede ve vazife-i diniyesini ifa eden 
cumhuru miislimine karsi diisman tarafini bililtizam mus- 
limin beyninde ika-i fitne ederek istimal-i silah eden miis- 
limin ser'an ekber-i kebairi miirtekip ve sahibilfesat olurlar 
mi? Beyan buyrula!... 

Elcevap Allahii Teala a'lem: olurlar!... 
Bu surette diiveli muhasamamn ikrah ve igfali ile vakia 
ve harikate gayri muvafik olarak sadir olan fetvalar cum- 
hur-u muslimin icin ser'an muta 1 ve ma'muliin aleyha olur 
mu? Beyan buyrula!... 

Elcevap Allahii Teala a'lem: olmazt... 

IMZALAR: 

Vekilimufti bimedineti Samsun (Samsun Mufti vekili) Bahri 
Elmufti bimedineti Kutahya (Kutahya Muftusij): Fevzl 
• Elmufti bimedineti Sinop: Sallh 
Elmufti bimedineti Eski§ehir: Mehmed Sallh 
Elmufti bimedineti Gumushane: Mehmed Fehml J '■■ •_ 



.11.1' I <.U.I .1 



278 



ElmOfti bimedineti Bursa: Ahmed Hamdi 
ElmOfti bimedineti Bilecik: Mehmed Nurl 
Eddailmfjfti bimedineti Ankara: Mehmed Rlfat 



ElmOft 
ElmOft 
Elmuft 
Elmuft 
ElmOft 
Elmuft 
Elmuft 
ElmOft 
ElmOft 
ElmOft 
ElmOft 
ElmOft 
ElmOft 
Elmuft 
Elmuft 
Elmuft 
ElmOft 
ElmOft 
ElmOft 
Elmuft 
ElmOft 
ElmOft 
ElmOft 
ElmOft 
ElmOft 
Elmuft 
Elmuft 



bimedineti Denizli: Ahmed Hulusl 



bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 
bimedinet 



Tokat: Elhac 6mer 
Diyarbekir: Elhac Ibrahim 
Qerkes: Mustafa 
TaskoprO: Mehmed Emln 
Ayancik: Ismail Hakki 
Inebol: Ahmed Hamdl 
Boyabat: Ahmed Sukrii 
Daday: Rustu 
Tosya: Bahaeddln 
Arag: Hasan Tahsln 
Tirebolu: Ahmed Necmeddln 
BOnyan: Ibharlm Hakki 
Inegdl: Fehml 
Yenisehir: Huseyln HilsnO 
Narman: Ismail Hakki 
Ispir: Ahmed 
Akdag: Mehmed Edlp 
Iskilip: Ismail 
Urfa: Hasan 
Hizan: Mustafa Sirn 
Macka: Kami I 
Gemlik: Ahmed Vasfi 
Mihaliggik: AbdulgafOr 
Kirmasti: Osman 
Sogut: Mustafa 
Tortum: Elhac AM 



I 



i. 



Hi 

•» . 

.■3-\«-, 



** ,: 



2Ki 



\\ 



v 



»3 



* V 

■i s % 
Ai t A 

•S 

.$ I 



m 

* 3> a 



\u 






A 



9>-S 






^ •> 



* :\ '} 1 
? 1- 



it 



> V 



l*. 



>' J. 

Jr 



'A 



v J "• 



<• » 



11 



•s . 

3 1 



■5 tf 



M 






.j' 



ft 



•J- "» *■ 

**> I 



*> 






is * 

r - '* 

} g 

> > 












•4 7 



^3. 



..J 






l J 3 



j.3 \ 



** M» ^ 4 

•l J- ^ > H 

".^ .J ? 






* i. 



•^ 

^ 

^ 



c 
■o 

c 
:3 

S 

ca 



B 



■n 

c 



279 



to 



— ^ 

<u 

~ t> 

hi £ 



trt- 73. 



c 

E 



:3 

** 5 

4> 

C 



c 


s 




03 





£ 









> 



i i 

« TO 



w 



3 

■c 

a 



280 



Elmuft, bimedineti Merzifon: Vehbl 

E'mufti bimedineti Yusufeli: Ahmed 

Bmuf,i bimedineti H.ms: § eyh Bahaeddln 

E mufti bimedineti Bayezid: AbdOlhadl 

Elmiifti bimedineti Diyadin:6mer 

Elmufti bimedineti Sivrihisar: Mehmed A.i Nlyazl 

Elmuft, b,medineti Orhaneli: Yusuf Ziya 

Elmufti bimedineti Venice: Ahmed 

Mi bimedineti Erbaa: Abdullah Fehm, 

Emot.bmedinetiYozga, Mehmed HulQsi 

Elmuft, bimedineti Guron.-jsmall Vehbl 

ElmDfti bimedineti BoSazlayan: Abdullah 
Elmuft, bimedineti Bayburt: Fahreddin 
Elmufti bimedineti Havza: Ismail 

E'mufti bimedineti Bunyan: Mehmed Tevflk 
Elmuft, bimedineti Siverek: Osman 
Elmufti bimedineti Devrek: Jskender Kaz.m 

E 7 k f Um ; ftibi - d -ti 9 aymane:Ah m e Vehb, 
Emuft,b,medineti Devrek: Abdullah Sabri 
Emufti bimedineti Devrek: Abdu.lah Sabr. 

S : imedinetiB02d ^n: Hasan Tahlr 
Em ft, b,medinetiMudanya: Mehmed Nly aZ | 

Emuft, bimedineti Simav: Mehmed Arlf 
E'muft, bimedineti Karacusu: Mustafa Hu.us? 
Elmuft, bimedineti Kedus: Suleyman 
E« birned| , e , Dem . c . JbrahjniHakk| 

Elmuft, b,medineti Kayserr Nuh 
E'mufti bimedineti Maras: Hac, Mehmed 
Elmuft, bimedineti Bahce: Mehmed Sallm 



281 



A s 



>if 



■s 

j 

li 

-> 

•i 



u 



•v. .? A ? 



Jl 



■lis 






j 

;■ 

\h 

\ > T 

s 

i 



* * 5 

\ I *' •» 






1, 

\ 

3 
5 i 






>• 



i-U 



1 



-\ 



j ft 

> s •» 






S3 



is 



j 

5 



u 



3 



j 

i.i 



u 

i 

S 



0! 
•J 



4 

Vv, 






i.Un 



? ' Jv ^ 

i 5 
he 

»V v •! 3 



,s ■> 



4 b i 



1- 



N ; i 4 



-»:» 

J 






j 



J 

1 



iJ 

J 1 

S 

4 



J. 



I 



J 



: 1 



'I 



J. 3 , 



i. J 



v •) ? 



j v 
S 

s 






M 



"1 N 



4 



SQ 



i.\i 






I 

x> 

c 
c 

c 
eg 

1 

E 



o 



a 

•o 
a 

ai 



c 



a 

a 

XX 



a 
E 

4> 





s 

c 
> 



282 



Elmiifti bimedineti Incesu: Mahmud 

ElmiJfti bimedineti Bitlis: Abdulmecid 

Elmufti bimedineti Usak: All Riza 

Elmiifti bimedineti Esme: Nazlf 

Elmufti bimedineti Diyarbekir-Silvan: Abdurrahman 

Elmiifti bimedineti Hizan: Abdiilmecid 

Elmiifti bimedineti Van: Riza 

Elmufti bimedineti Acipayan: Hlkmet Hulusl 

Elmufti bimedineti Baliye: Hiiseyin 

Miiderrisin'den: Abdillazlz 

Elmiifti bimedineti Niksar: Mustafa Fehml 

Miiderrisin'den: Haci Silleyman 

Miiderrisin'den: Halll 

Qal MuftusD: Ahmed Izzet 

Qine'de Dumlu Muftiisii: Ciimiilclneli Esad 

Qine MuftUsu: Ahmed HSdl 

Yozgat Miiftu vekili: §ukrO 

Elmufti bilmedineti Viransehir: ibrahlm 

Bu fetvayi tasdik cdcn digcn ulcmamn isimleri: 

BERVEQH'I BALA FETEVA-YI §ERJFE §ER'i 

§ERiFE MUVAFIKTIR 

Meclis-i Mill? azasindan Isparta Mufti-i Sabiki: Hiiseyin Hiisnu 

Karahisar-i Sahip Meb'usu, Miiderris: Mehmed §iikrti 

Sivas Meb'usu Ulemadan: Mustafa Taki 

Isparta Meb'usu Ulemadan: Hafiz Ibrahim 

Karahisan Sahip Meb'usu Ulemadan: Nebll 

Silifke Meb'usu Kuzattan: Haci All 

Kirsehir Meb'usu ve Mufti-i Sabiki: Miifid 

Bursa Meb'usu Karacabey Miifti-i Sabiki: Mustafa Fehmi 



283 



Bursa Meb'usu Ulemadan: Abdullahad Serve! 

Kayseri Meb'usu Mufti-I Sabiki: Ahbed Remzl 

Kayseri Meb'usu Ulemadan: Mehmed Allm 

Ankara Ulemasindan Kocabey Medresesi Muderrisi: Beynamell 

Elhac Mustafa 

Haci Bayram Medresesi Muderrisi Miisevvid: Haci Stlleyman 

Molla Biiyiik Medresesi Muderrisi: Ismail 

§ahabiye Medresesi Muderrisi: Sadullah 

Sariyye Medresesi Muderrisi: Mehmed §evkl 

Haneka Medresesi Muderrisi: Ahmed Sefik 
Zeynel Abidin Medresesi Muderrisi: Hamza 
Ye§il Ah? Medresesi Muderrisi: Abidin 
San Kadi Medresesi Muderrisi: Abdullah Hllm? 
Bayezit dersiamlanndan: Rifat 
Reistilkurra: Hiiseyin Hllm? 
Bursa Ulemasindan Reis-iil MOderrisin: Haci Yusuf 
Bursa Mufti-i Sabiki ve Qelebi Sultan Medresesi Muderrisi: Smer 

Kamil 
Murad-i San? Medresesi Muderrisi: Elhac SSdik 
Cami-i Kebir Mahallesi §eyhi: Elhac Ahmed Efendl 
Hiiseyin Qelebi Medresesi Muderrisi: Mehmed Kfimll 
Havz Pasa Medresesi Muderrisi: Sadik 
Mektebi Sultani UlOm-u Diniyye Muallimi: CelSleddln 
Muderrisin'den ve Medrese Muavinlerinden: Mustafa Rifat 
Kur§un?zade Medrese Muderrisi: AH Riza 
Dersiam ve Medrese Muallimlerinden: Mehmed Hayati 
Ulumadan:Tayyar 
Kazan Ulumasindan: Elhac Yahya 
Ulemadan: Abdurrahman 

Da-rlil Hilafet-OI Ulya Medresesi Muallimlerinden: HSfiz Mahmud 
Dar-i Mezkur Muallimlerinden: Ahmed 



284 



Dersiamdan: ilyas 

Muderrisin'den Muallim: Mehmed Nacl 
Muderrisin'den: Mehmed 
Muderrisin'den: AbdUlazIz 
■Muderrisin'den: Hafiz Hiiseyin 
Muderrisin'den: Ahmed Hamdl 

Dar-ul Hilafet-ul Ulya Medresesi Muallimlerinden: Elhac Ziya 
Muderrisinden, Muallim: Ahmed §QkrG 

Esatize-i Ulemadan ve Me§ayih-i Sa'diyeden Erzurumlu: Ismail 
Hakki 

Bursa Muftiisu Musevvidi: Ahmed Izzet 

Da-ul Hilafet-ul Ulya Medresesi Muallimlerinden: Ibrahim Hakki 

Mut Kadi-i Sabiki: Mustafa Kasim 

Burhaniye Mufti-i Sabiki: Hoca Mehmed 

Hamzabey Medresesi Muderrisi: Abdurrahman Zuhtu 

Muderrisin'den: Ahmed Rilstu 

GiJmu§hane Ulemasmdan: Azml 

Gumushane Ulemasmdan: Imam Mustafa 

Cisman Ulemasmdan: Osman Nurl 

Cisman Ulemasmdan: Osman Semseddin 

Balikesir Kadisi: Mehmed §ukrU 

Balikesir Kadi-i Sabiki: Alim 

Bu fetva ve imzalar.zamanmda "H a k i m i y e t - i M i 1 1 1 y e" 
gazetesi ile bir cok tasra gazetesinde yaymlanmisu. Latin harfleri ne- 
silleri icjn ilk defa Haziran 1948 tarihli ve uc sayili Sebiliirresad'da 
tekrarlaninca Seydischir Muftiisu ismail Hakki Efendi bir mektup 
gondcrmis. vc adi geccn mccmuanin on numarali nushasmda yayinlan- 
mi§tir. 

Bu mcktupla, kendisinin de bu fetvayi imza edenler arasinda bu- 
lundugunu bildirmcklc ve Ankara miiftUsu Rifat Efendi tarafindan 
nakilsiz olarak verilmis. olan fetva suretlerinin nakillerini yirmi dort 
saat icinde kiltiib-i mutebcrenin telkikiyle bizzat yazdigim bildirmi§tir. 



285 



BEDlUZZEMAN SAlD NURSf 

Bediiizzeman Said Nursi'nin vatan miidafaasinda fitlen silahh 
olarak hizmete kosmasi Birinci Cihan Harbi devrelerinde ba§lami§tir. 
zaman Van'da ilimle mc§gul olmaktaydi. Van ulemasinm ileri ge- 
lenlerinin hcmcn hcpsi fiili miicadelcye katilmisjardi. Ulemadan Ab- 
diilhakim Efendi (Arvasi), Talia Efendi (Eski Diyanet Isleri Mu§a- 
vere Hey'etinden), Van Muftiisu Siddik Efendi, Gevar Miiftiisii 
Kasim Efendi gibi ulcma ve mesayihten olan kimseler bu 
miicaadelenin icindcydilcr. Hatta bunlardan Miiftii Siddik Efendi 
§ehid olmu§tur. Bu mcyanda Said Nursi de okutmakta oldugu talebe- 
lerden bir cete kurarak basjanna gccmi$ti. Bu 9ete, "H a m i d i y e 
A 1 a y 1 a r i" ile birlikte Rus ve Ermenilere kar§i kahramanca carpi§- 
mijti. Hatta bu sava§lann birindc Said Nursi yaralanarak Ruslara esir 
diismiis, ve Rusya'ya g6turiilmu§tur. Daha sonra da imkansiz denecek 
§artlar icinde kacmaya muvaffak olarak Istanbul'a gelmi§ti. Maksadi- 
miz Istiklal Sava$i devresini anlatmak oldugu icjn bu miicadelenin te- 
ferruauna giri§miyoruz. 215 

Kurtulus. Sava§i ba§ladigi zaman Said Nursi Istanbu 1'da bulunu- 
yordu. Maresal Fevzi Cakniak tarafindan israria Ankara'ya cagnldi- 
gmi Milli Mudafaa imann Osman Nuri Efendi teyid etmektedir. 216 
Yalniz Fevzi Cakmak degil, M. Kemal Pa§a da bu israrh davete i§ti- 
rak ile kendisine bir sifrcli davetname gondermi§ur. Bediiizzeman 
buna §u cevabi vermi$tir: "Ben tehlikeli yerde mucadele etmek istiyo- 
rum. Siper arkasinda mucadele ho§uma gitmiyor. Anadolu'dan ziyade 
burayi daha tehlikeli goriiyorum." 217 

Bu davct sjfre ile iic kcrc tekrar olundugu ve eski Van VaMisi 



215 - Fazla bilgi icin bkz. Bediiizzaman Said Nursi-Tarihce-i Hay- 
ati, Eserleri, Meslek ve Me§rebi-Ankara 1958, sh. 60 ve devami. 

216 - Mehmed SDIeyman TEYMUROGLU: Muhterem Said 
NursT'nin Doldurdugu Bo§luk- Hilal Dergisi, Sayi 13, §ubat 1960 

217 - Bediiizzaman Said Nursi-a.g.e.sh.90 



286 



SARlKUMtJCAHlDLER 



meb'us Tahsin Bey araya girdigi igin kalkip Ankara'ya gitmig, Meclis- 
ce kcndisinc rcsmcn ho§amedi ifa edilmistir. 9 Te§rinisani 1338 per- 
§embe gliniine aid in'ikadm zaptinda §u satirlara rasthyoruz: 
"Ulcmadan Bediiizzeman Said Efendi Hazretleri'ne beyan-i 
hos&medi: 

Refis-Efendim, Bitlis Mebusu Arif Bey'le rufekasimn takriri 
var. 

RtYASET-1 CELtLtYE 

Vilaynt-i §arkiyye ulema-yi benamindan olup Anadolu 
gazilerini ve Meclis-i Ali'yi ziyaret etmek ilzere Istanbul'dan buraya 
gelerek samiin locasinda bulunan Bediiizzaman Molla Said 
Efendi Hazretleri'ne beyan-i hosamedi edilmesini teklif eyleriz 



Bitlis 

Arlf 

Siirt 



Bitlis 

Dervls 

Bitlis 



Mus 
Kasim 

Ergani 



Mus 
Okunamadi 



Sallh 



Resul 



Hakki 



(Alkislar...) 



Rasih Efendi (Antalya)-Kursuye, tesriflerini ve dua etmelerini 
rica ederiz.." 

Bu celscnin zabit hillasasinda bcyan-i ho§amedi'nin ifa edilmi§ 
oldugu bildirilmcktcdir. Zabitlarda bir kayit olmamakla beraber Mec- ! 
lisin halcn sag olan azalan Said Nursi'nin kursiiye gelerek dua ettigi- 
ni bildirmcktcdirlcr. 

Bu samiml ve candan kar§ilamaya ragmen Bediiizzaman Anka- 
ra'da umdugunu bulamami§lir. Meb'uslarrn biiyiik 90gunlugunun 
namaz gibi en Onemli bir farz ile alakasizhgim gOrmek O'nu 



21 8 - Zabit Ceridesi: Cild 24, sh. 457 



KAl5lRMISIROGLU 



287 



ziyadesiyle uzmUjtUr. Bu ylizden onlari ikaz ve irsad mahiyetinde 
olmak (izere dcrhal bir beyanname tanzim ederek ne§retmi§tir. O 
beyanname §udur: 

Ya eyyiihel meb'usun innekum lemeb'usune Iiyevmin 



azim. 



Ey mucahidin-i islam ey ehl-i hall velakdt... 

Bu fakirin bir mes'elede on sozunii birkac nasilatini 
dinlemenizi rica ediyorum: 

Ewelen; Su muzafferiyetteki harikul'ade ni'met-i 
ilahiye bir giikur ister ki, devam etsin ve ziyade olsun. 
Yoksa ni'met sukrii gormezse gider. Madem ki; Knr'an'i 
Allah'in tevfikiyle diismanin hiiciimundan kurtardimz, 
Kur'an-m en sarih ve en kat'i emri olan salat feraizine imti- 
sal etmeniz lazimdir. Ta onun feyzi boyle harika suretinde 
iistuniize tevali ve devam etsin. 

Saniyen: Alem-i Islam'i mesrur ettiniz, muhabbet ve mu- 
habbetin idamesi ?eair-i islamiyeyi iltizam ile olur. Zira 
miisliimanlar tslamiyet hesabina sizi severler. 

Salisen: Bu alemde evliyaullah hiikmiinde olan gazi ve 
sehidlere kumandanlik ettiniz. Kur'an-in evamir-i kat'isine 
imtisal etmekle, oteki alemde de o nurani guruha refik ol- 
maya cahsmak sizin gibi ali himmetlilerin samdir. Yoksa bu- 
rada kumandan iken orada bir neferden istimdad-i nur et- 
mege muztar kalacaksinxz. Bu dunya-yi deniyye san ve 
serefiyle oyle bir meta degil ki, akh basindaki insanlari isba 
etsin, tatmin etsin ve maksud-un bizzat olsun. 

Rabian: Bu miBet-i islamin cemaatlari icinden bir cema- 
at namazsiz kalsa, fasik da olsa yine baslanndakini mtitede- 
yyin gormek ister. Hatta umiim Kiirdistanda umum memur- 
lara dair en evvel sorduklan sual bu imis: Acaba namaz 



288 



SARIKUMOCAHlDLER 



k hyorlar nu der er Namazx kllar8a mutlak 

KHmazsa no kadar mu ktodir olsa nazarlarmda muttehem 

gi^im 'IT " ^r^ 9 ^" a?fiiri " de '**» var £SL 
«.«»« sordum: Sebep nedir? Dediler ki: Kaymakammuz 

nama Z k,lmiyordu,hemdee ? kiyaidiler. aKan »*»* 

IMrnisej: Enbiyanm ekseri §arkta ve hukemamn aglebi 

Garbda gclmesi kader-i ezelinin bir remzidir jj gg 

§arkz mfabaha getirdiniz, fttratma muvafik bir cereyan ve- 
. im-. Yoksa sayiniz ya hebaen gider veya muvakkat sat* 

^fe Hasminiz ve tslamiyyet diismam olan Ingiliz'i 
lam dm e k k izdan ^ ^ Pff^i 

yor^Hatta dxyebdirim ki, Yunan kadar Islam'a zarar veren 
dmde .hmalinizden istifade eden insanlardx, 253 

gerekzr Gorulmuyor mu ki; lttihat 9 ,Iarxn o kadar harika 
azm sebat .ve fedakarhklarxyia, hatta island su gibaW 
da ebep olduklan halde bir deroce laiibalilik tevnm goster- 
dlklen xcxn dahildeki milletten nefret ve tezyif gorduler H a . 

rTlt I" ar dindGki ihmall6rini ^-eTiklL ici ont- 
ralayikolanhiirmetiverdilerveveriyorlar. 

|^iMi Alemi kiifur, biitiin vesaitiyle, medeniyetiyle 

hucum ve maddeten uzun zamandan beri galebe ettigi halde 
A em. tslama dinen galebe etmedi ve dahili butun firak! 

2STJT ke T iyeti kelile - i m -™ °*^« 

mahkum kald.g, ve .slamiyyet metanetini ve salabetini sun- 
ne ve atl muhafaza ^^ ^ ^^ ^g-£ 

HdlT - m ° demyyeti "abisesinden bir cerayan-x 
bxdatkarane sxnesinde yer txxtamaz: Demek Alem-i islam 




Birinci devrenin Sarikli Meb'uslanndan: 

Siirt Meb'usu MUSTAFA SABRi EFENDl (sa§da) ve 

Izmit Meb'usu HAFIZ ABDULLAH EFENDl 



Jcinde miihim ve inkxlapvari bir is gormek Islamiyetin 
lesatirine inkiyad ile olabilir. Baska olatnaz, hem olmamis. 
)lmus ise de, cabxik oliip sonmiis. 

Saminen: Za'fu dine sebep olan Avrupa medeniyet-i 

kefihanesi yxrtxlmaya yiiz tutugu bir zamanda ve medeniyy- 

lot-i Kur'an-in zaman-i zuhuru geldigi bir anda lakaydane ve 

ihmalkarane miisbet bir is goriilmez. Menfice tahripkarane 

lis ise,bu kadar rahnelere ma'ruz kalan Islam zaten muhta 9 



290 



SARlKUMOCAHlDLBR 



degildir. 

Tfisinen: Sizin imuzafferiyetinizi ve ali hizmetinizi tab 
dir eden ve sizi can-u dildon seven oumhur-u mii'minindir. 
Ve bilhassa tabaka-i avamdir, saglam miislumandirlar. Sizi 
ciddi sever ve sizi tutar ve size minnettardir. Ve fedakarhgi 
takdir edorlor. ve intibaha gelmis en cesim bir kuweti size 
takdim edorler. Siz dahi evamir-i Kur'an'a imtisal ile onlarai 
ittisal ve istinad etmoniz maslahat-i Islam naraina zaruridir 
Yoksa Islamiyot'ten teccrriid odon bedbaht milliyetsiz Avru> 
pa moftunu firenk mukallidlerini, avam-i miislimine tercih 
etmek maslahat-i Lslam'a miinafi oldugundan Alem-i Islam 
nazarini baska tarafa ^evirecek ve baskasmdan istimdad 
edecektir. 

A^ircn: Ilir yolda dokuz ihtimal holaket, bir ihtimal 
nocat varsa bayatindan vaz gecmis mecnun bir resul liizim 
ki, o yola siiliik ctsin, simdi yirmidort saattan bir saati isgal 
eden namaz gibi zaruriyati dinniyyenin imtisalinde yiizde 
doksandokuz ihtimal necat var. Yalniz gaflet, tembellik hay- 
siyetiyle bir ihtimali zarar-i diinyevi olabilir. Halbuki 
fcraizin terkindo doksan dokuz ihtimal var, yalniz gaflete is- 
tinad edon bir ihtimal necat olabilir. Acaba dine ve 
Diinya'ya zarar olan ihmal ve feraizin terkine ne bahane bu 
lunabilir. Hamiyet nasil miisaade eder. Bahusus bu giiruhu 
miicahidin, kumandanlar ve bu biiyiik Meciis'in ef ali taklid 
edilir. Kusurlarim millot ya taklid veya tenkid edecek, ikisi 
de zarardir. Demek onlarda hukukulluh, htikuk-i ibadi ta 
zammun ediyor, Sirr-i tevatiir ve icmai tazammun eden had 
siz ihbarati ve delaili dinlemeyen ve safsata-i nefis, vesvese 
i soytanindan geleii bir vehmi kabul eden adamlarla hakiki 
ve ciddi is goriilmoz Su inkilab-i azimin temel taslari saglam 
gcrek, Meelis-i alinin sahsiyeti maneviyesi sahip oldugu 
ku wet oihetiyle man'a-yi saltanati deruhte etmistir. Egei 







Zaferden sonraki menfi tutumlann eseri olan iman buhranina kar§i 

azimli galismalan ilezamanin 

icabina gore mOcadelonin en iyi Ornegini veren 

merhum SAID NURSl son giinlerinde 



292 



SARIKUMOCAHlDLHR 



eerfiir-, tslamiyyeyi bizzat emtisal etmek ve unutmayan mil- 
let.n Moat-, diniyyosini Meclis tatmin etmezse hayat icin 
d6rt seye muhtac, fakat an'ane-i mustemirre ile giinde 
5 akal be? defa dine muhtac olan su fitrati bozulmayan ve 
lehviyat, ile ihtiyacat-, ruhiyyesini unutmayan milletin 
hacat-. diniyyosini Meclis tatmin etmezse bilmeoburiye 
ma'na-yi Hilafefi tamamen kabul ettiginiz ism ve lafe vere- 
cek o ma'nayi idamo etmek icin kuweti dahi verecek, halbu- 
W mechs elinde bulunmayan ve Meclis tarikiyle olmayan i 
boyle bir kuwot insikak-i asaya sebebiyet verecektir. tnsi- 
kak-r asa ise "Va'tesimu bihablilahi cemian" ayetine ziddir. 
Zaman cemaat zamamd.r. Cemaatm ruhu olan sahs-i 
ma W daha mctindir. Ve tenfiz-i ahkanw ser'iyyeye daha 
s.yade muktedirdir. Halifo-i sahsi ancak ona istinad ile 
vezaifi deruhte edebilir. Cemaatm ruhu olan sahs-i manevi 
eger miistakim olsa, ziyade parlak ve kamil olur. Eger fena 
olsa pek 9 ok fena olur. Ferdin iyiligi de fenah gl da mahdud- 
dur. Cemaat.n ise gayri mahdudur. Harice karsi kazandigi- 
mz iy,ligi dahildeki fenuhkla bozmay lni 2. 

Bilirsiniz ki, obcdi dusmanlarmiz ve z.tla„nxz ve hasim- 
larimz Islam'm searini tahrip ediyorlar: Gyle ise zaruri vazi- 
feniz seairi ihya ve muhafaza etmektir. Yoksa suursuz olarak 
?uurlu dtismana yard.mdir. §eairde tehavun, za'f-i milliyeti 
SKsterir.7aBfiH»4r>?man>*s>vkifrt me y: . tesof fider." 2I9 ^ 

Hasbunellahu veni'mel vekilL. 

Bu beyannamcdcn sonra namaz kilan meb'uslann adedi 50-60 
kis. kadar artm 1§ t.r. Hatta bu yiizdcn mcvcud mcscid kafi gelmcdigi | 

baasri939 e sM7 man **" NUR8,: mbb * b *^*- *■ S<*r0 Mat- 



KADlR MISIROtiLU 



293 



i^in basjka bir odaya naklcdiJmi§tir. 

Fakat bu beyannamc yOzlindcn M. Kemal Pa§a ile arasinda sert 
bir mUnakasa gccmi§tir. Bu yU/dc M. kemsd Pasa, kcndisine Mu§ 
Meb'uslugu vc halla §eyh Sunusi Hazretleri gibi bir nevl umumi 
vaizlik tcklif ctmi$sc dc, her ikisini dc kabul ctmiycrck Van'a gilmi$- 
tir. Bundan sonra "Erck Dagi" ctcgindc "Zcrnebat Suyu" bajinda bir 
magarada ikamctc ba$lamisUr. §ark isyanmdan sonra clemli stirgUn ve 
mlicadclclcri basjayincaya kadar da buracla kalmi§tir. 

ABDULHAKIM ARVASi 

Son devirde yctiscn ulcma vc mesjiyihin en biiyiiklcrindcn biri- 
dir. "Scyyid" olan vc bir dag adma i/.al'ctlc "Arvasi" diyc adlandinlan 
bir ailcyc mcnsupUir. Bu ailc, zahiri vc batint ilimlcrdc yukselmi§ pek 
cok buyiik yahsiyyot ycti^tirmi^tir. Abdiilhakim Arvasi, bu ilim vc 
hal chli zcvatin en sonuncusuolrnuglur. 

Halcn Van vilayctinc bagh "Bas.kalc" Kasabasi'nda dogmus, vc 
bu muhittc ycli$mi;>iir. Iran tesiriyle umumlycllc "§ia"ya kayan Van'in 
dogu kisimlarinda "Sunni" ilikadini takviyc icin mlcbc ycti$tirmcklc 
me§gulkcn "Harb-i Umumi" dcnilcn o mes/um badirc gclip 5atmi§ti. 
Kendi parasiyle yapurdigi bir medrese her tiirlU ihuyaclanni da bizzat 
deruhte etmek uzcrc yii/lcrcc giizidc lalcbc ycustiriyordu. 

Cihan ve Islam Tarihi'nin en bllyuk dcvlcti olan "Osmanli tmpara- 
,orlugu"nun idarcsi , bir avue "Makcdonyn Scrgcrdcsi"nin clinc geemf- 
ti. Bunlar, millcti -tarn manasiy tc bir maccra mantigi icindc- harbc soka- 
rak helakc sUrttklcmisJcr ve milyonlarca "mchmelcik"in miibarck kam 
pahasina kurulup ya^atilan a/.iz dcvlclimizi, yinc O'nun milyonlarca 
evladinin kanmi hcsapsiz bir sckildc harcayarak ciddi bir inkiraz tchli- 
kesiyle kar$i kar^iya getirmisjerdi. Bu hesapsizhklardan bin olan "Sa- 
nkaini; Harekati" yetmi^bc^ bin mchmetcigin, daha dll§mantn ytizUntl 
bile gttrmeden soguktan donmak, a(liktan luvranarak Olmek gibi 



294 



SARIK1JM0CAH1D1.HR 



KADlR M1SJROGLU 



295 



tahammUl edilmcz cza vc ccfaiarla §chid cdiimcsi, czcli du.$maiumiz 
"M o s k o f" a Dogu Anadolu'nun mlidai'aasiz kalan mamur schir ve 
kasabalanm birer bircr i$gai clmck firsatini vcrmi$ti. Bu scbcple 15- 
16 Subat 1916 tarihindc Scrhad schrimiz "Er/.uru m" a giren Rus- 
lar, sOr'atlc Kuzcy vc Guncyc sarkarak "V an G tt 1 IT nUn gUncyin- 
dcn, Kuzcydc Karadcniz'c dOklllcn "H a r § i t" jrmagma kadar gcnij 
bir bOlgcyi i§gailcri altina almi§lardi. Bu moskof harckau asirlarca bu 
vatanin nimetlcriylc bcslcncn Ermcniler'in tcjkil ctlikleri "G n u 1 1 U 
A 1 a y 1 a r i" saycsindc gcrccklcsmijti, Hclc o Ermcniler'in mastim si- 
vil halka, bunlarin cocuk, kadui vc ihtiyarlanna kar§i inikAb cltiklcri 
akillara durgunluk vcrccck mczalimin Uisviri imk3nsizdi. 

Bu mujjtcrck "M o s k <> f - E r m c n i M c z a I i m i" nin tfiylcri iir- 
pcrtccck feci sahnclcrinc sahid olanlar, mcslck ilibariylcaskcrolmasa- 
lar bile, bu hunhar dusmana karsi hie olmazsa "M i 1 i s T c? k i 1 a 1 1" 
kurarak eldon geleni yapmak ihliyacini ruhlannin ul derinliklcrindc 
Itisscdiyprlardi. 

Ijjle bu scbcplcdif ki; bircok ycrlcrde oldugu gibi Van'da da 
"Tekkc" vc "Medrese" mcasuplari, silihli eelcler lc§kil ederck dii$- 
mana kar§i mucssir bir miidafaa imkani arami$lardir. Bunlar Van Miif- 
tusu Siddik Efendi, Gcvar MUTUM Kasim Efendi, Bediiizzaman 
Said Nursi, Seyyid Abdiilhakim Efendi ile O'nun kardc§i Seyyid 
Haci Daba Seyh vc digcr karde§i Seyyid Taha Efendi ve cmsali 
kimsclerdi. Taicbolcrini. fccndi..paralan. ile tcslih ederck dttsmanla 
fiilcn carpi§mis vatan miidalaasinda biiyuk hizmctlcr il'a cimi§lcrdir. 
Hatia bu milis harckati csnasijida Miiftu Siddik Efendi §chid ol- 
mu§, Said Nursi Efendi dc Ruslar'a esir du$mu$tu. Bu "S a r l k 1 1 
M u c a h i d 1 c r" den Seyyid Abdiilhakim ile kardc§i Seyyid Haci 
Baba §eyh'in vaian yolundaki gayrcl vc fedakarliklanni tevsik cden 
iki rcsmi talgraf, hususi arsivimizdc mahfuzdur: 



BlRlNClTELGRAK: 

SEYHtlLlSLAM MUSA KAZIM EFENDI HAZRETLERtNEt 

Iran'daki mllcfihcdc-i isldmiyolcriylo tomaytlz cdon Van 
mutober mepfiyih-i Naksfbcndiyctrinden olup nufuz-i 
mancviyeleriylc emr-i cihadda bilfiil hizmetlori sebkeden Zoynel 
Seyhi Seyyid Abdiilhakim ile biradori Seyyid Haci Baba Sc- 
yh'in ilmiye tertibindon bircr mnns vc biror riltbe-i aliyyo ile tnl- 
tifleri taraf-i sflmi-i mcjihatponflhilerinden niyaz ederim. 

Gurup Kumandam Vekili 

Omer Naci 

lKlNClTKU.'RAF: 

SEYHOlISLAM MUSA KAZIM EFENDI 

Zcyncl Tekkesi Poslnifini Seyyid Abdiilha- 
kim vc birfidcri miicflhid-i mulitorcm Haci Baba §oyh Hiizrel- 
lcri hakkinda sobkodon istirhnmimi loyid vc lokrnr odcrim. 

Gurup Kumandan Vekili 

Omor Naci 

Bu Omer Naci, tttihadciiarni sakalli vc §Air olan bir kumandani- 
ydi. Bu sirada Sulcymaniye Grup Kumandan Vekiliydi. Van'in dogu- 
sunda Iran ve Irak arasindaki sahada Ruslar'la yapilan muharcbelcrde 
bulunmu§ vc Seyyid Abdiilhakim Efendi'nin hi/.mctlcrinc bizzal ija- 
hid olmufjtu. Bu lelgrallan alan ScyhulislAm Musa Kazim Efendi, 
"Baj Kitabet" vasitasiyla Padi§aha mliracaat ederck Abdiilhakim 
Efendi ile biraderinin taltiflcrini "IrAdc-yi Scniyyc"yc arz clmi$tir. 
•imracaatda§udun 

Atufetlu Efendim Hazretleri 

Iran'daki miicahedeleriyle temayiiz eden Van muteber 
me$ayih-i nakgibendiyyesinden olup emr-i cihadda hiz- 
metleri sebkeyleyen Zeynel §eyhi Soyyid Abdtilhakim Efendiy- 
lebiraderi Seyyid Haci Baba S«yhin taltifleri beynelafarr 



290 



(' 



..s/m .1* 



^MtJti^sZ. 



&Z5ZZ 













»&*» 



-*>."•—<" -_. XT ^ '- 




lff\ <^*..t\^«? .i-^.^J >jJ*}V i^L.^ 



^ 



...<_*....>• />.. 



ji*j>-^>_-i»> w.v» y->.i .1 . 



■Trr, -, ■■?;!{ 



" >** V«fi,*.)*<-Au */ 14 






Blrlncl Tilgrafin Asli 



L\ 






y 






~~ •> ^ g t!> —-' ■ 



XAJj-*M*ji/** < '-'.*-.,* 



xs •>■—/■ „..»/ 



'"-/ 



SjA. ,^ 



.L. J — 






^fc*;— X.\ 



\ 



.^ 



*^ 



ifeinci Tslgradn Asli 



^»4A -^*t-- *Wo- <Au*M> 



KAD/R M2SK06LU 



297 



hiisn-J to'sir edecagj. Suleymaniye Grup Kumandani 
vekaletindon fekilen tulgretfnamede ifar olunrau? ve mumai- 
leyhima'iun "Izmir* paye-i mucerrediyle taltifleri, §an-i 
mekarim-nigan-i flldye muvofik goriilerek tunzim. edileri 
irade-i aeniyye layihasi leflen arz ve takdim edibni? ise de 
emr-u ferman-i Mmayun-i hazret-i penabi ne vefhile $eref 
miiteallik buyrudur foe hiikm-i alisinin infazina mxisareat 
olunacagi derkairdir efendim. ( Tarih ) 

^eyhiUislam 
I Musa Ktizim 



Bu muracaat Uzcrinc lakdim edilcn Iraclc-i Scniyyc layihasi Sul- 
tan Resad taralindan imza odilorek "Makam-i M c 5 i h a 1" a 
iadc edilmi$tir. Bu irado dc .soylcdir: 

Zeynel $eyhi Seyyid Abdiilhakim Arvasi ile bi- 
raderi Seyyid Haci IJaba Seyh'r? izmir Paye-i miicerrecU tev- 
cih olunmu^tur. 

Bu irade-i seniyyenin icrasina Makam-i Mesihat 
me'murdur. ( Tarih ) 

Mehmed Re$ad 

Seyyid Abdiilhakim Arvasi, Rusya'da "B I5 c v i k 1 h t i 1 a 1 i" 
<;ikip da Ruslar, kcndi ba§Iarimn dcrdinc dii$iincc bu bolgcdcn gcktl- 
mclcri uzcrinc cileli bir yolculuktan sonra 1919 ydinda Istanbul'a 
gclmisjcrdi. Eyiib sirtlarindaki "j£ a § g a r i D e r g a h 1" scyhli- 
ginc layin olan medium "H a r b - i U m u oil" musibetlerinden 
mancn vo madden yorgun diiijmus, oldugundan vc yava§ yava§ ahva- 
Un menfiyc gittigini gOrdiigiindcn burada yillarca miinzeviyane bir 
hayat gecinui§iir. 



298 






."A 



-s- >A .\ 



„i 










c 
•c 

9 

' e 
s 
"5 






o- a 



% c 

1 -s 



n 
m 

s 



E t 



< 



13 

■o 

J3 

< 



w 



I 

V 

%^ 

-\ 

'A 
V 



I 

V 

1 



i 

v 






^ 



ii^ 

£ 



a 



•5 

i 
i 



53 

"3 



1 

w 

01 
o 
13 

s 



v 






hi 3 

n eft 

m _ 

1! 

r 
S 
■a 

1 
3 

41. 



£ 

E 
2 



•3 

■a 

< 



A 



299 



300 



SARIKLlMOCAHlDLHR 



1943 yihnda hie bir sug isnad cdilmedcn bir "hllkm-i karakul" 
halindc Orfi idarc karariyle lzmir'c sOrgtln edilmi;, sonra oradan An- 
kara'ya naklcdilmis. vc orada vcfat cdcrck mcrkeze bagh "B a g I u m" 
koyllnc dcfncdilmi$tir. 

NUR§tNLl §EYH ZtYAUDDlN EFENDl 

Birinci Cihan Harbi esnasmda, aziz vatanimizm dogu bolgesinde 
gayct bol olan scyh vc alimlerin hemcn hcpsi, millctcc maruz kalinan 
clim facialan gorllncc "t c k k c" vc "m c d r c s c"lcrini birakarak dcr- 
si kcsip lalcbclcriylc birliktc fiili mucadclcyc atilmisjar vc pck cok 
muharcbclcrc i^tirak ctmisjcrdir. Bunlarin hcpsinc boylc bir k'ilapia 
ycr vcrmcyc imkan olmadigindan, bunlardan birindcn daha kisaca 
bahscdcrck bu bahsc son vcreccgiz. Bu muhicrcm zat da §eyh Zlya- 
eddin Efendi'dir. 

Bu muhicrcm $cyh vc Slim, olcdcn bcri uyanik din alimi ycti$lir- 
mckdc stihrel yapmis, olan "Nur§in'lidir. Biilun Harb-i Umumi boyun- 
ca silahi cldcn birakmamis, lalcbclcri vc akrabalariyla birliktc Ruslar 
vc Ermcnilcrc karsj muharcbcdcn bir an gcri durmami$tir. Bu mucadc- 
lelcrde bir cok talcbcsiylc birliktc Muhammed Said vc Muhammed 
E§ref adindaki iki kardc§i §chid olmu§, kcndisi dc bir mcrmi isabcti 
sonunda bir kolunu kaybctmisUr. Mahalli kumandanlarca yakmen bili- 
ncn hizmctlcri fcvkaladc takdir olunarak kendisine Istanbul'dan 
hukumctcc bir "t a k m a k o 1" gondcrilmi$tir. Bununla da iktifa olun- 
mayarak, mahalli kumandanhgin miiracaali uygun goriilcrck Sultan 
Resari tarai indan bir madalya iic dc uiitii' edilmi§tir ki, bunun bcrati 
hususi ar§ivimizdcdir. 

Scyh Ziyaeddin Efendi, lopladigi milis askcrleri bizzat tcslih 
ediyordu. Esascn O, Oteden beri resmi salnamelere 22 ° kadar gccmis. 
olan hayrat ve hascnauyla maruftu. 



220 - Bkz: 1310 tarihli Bitlis Vilayoti Salnamesi. 



301 



ff fr ..' , ..,,, ,,, , iji jj ji 'it V ' itV-JtWIBI^ 




NUR?tNLl §EYH ZiYAUDDlN EFENDl 

Bediiizzaman Said Nursi'nin cscrlcrindc birkac ycrdc kcramct 
ve faziletlerinc tcmas olunan 221 bu miibarck milcahid'in hizmctlcri 
M.„ Kemal Pafa'nm kendisine gftndcrdigi ve O'nun mahud nutkunda 
yer alan bir mektupta da ilade cdilmis, bulunmaktadir: 

NUR§iNLi ME§AYtH-i IZAMDAN §EYH ZtYAtTDDtN 

EFENDt HAZRETLERtNE 

Zat-i fazilanelerinizin Harb-i Umumi'nin imtidadmca 
Osmanli Ordusu'na if A eylemi? oldugunuz hidemat-i bergii- 
zidelerine ve Makam-i Mualla-yi Hilafet ve Saltanat'a goster- 



221 - Bkz: Mektubat, sh. 533 - Emlrdag Lahikasi. sh. 53 



302 



SARlKUMOCAHtDLKR 



mis oldugunuz rovabit-i kalbiyelerine yakindan muttali bu- 
lunuyor win. Bu sebople zat-i alinizc kalbon pok biiyuk hixr- 
metim vardir. 

Bugiin Makam>i Hilafet'in, Saltanat-i Osxnaniye'nin ve 

vatan-i umkaddeseniizin dtismanlarimiz tarafindan nasil 
roncide edilmokto vo vilayat-i sarkiyyemizin Ermeniler'e ho- 
diye edilmesindo israr olunmakta oldugu malum-u 
arifaneleridir. Millote istinad etmeyen tstanbul'daki Hukii- 
mot-i Morkoziyc biitiinbu dujumin taaddilori karsismda aciz 
vo naciz kalarak hukuk-i millet vo memlekcti tniidafaa ede- 
memokte oldugu tahakkuk etmistir. Bu scbeple Milletimizin 
mevcudiyetini ve vahdotini biitiln cihana go.stermek ve hu- 
kukumuzun indi ve sahsi kararla imhasina miisaade edemi- 
yecegimizi anlatmak maksadiyla senavcrleri resmi makam 
ve sifatimtlan tecerriid ederek Millot'in i^inde ve Millet'le 
beraber cah$maktan baska care gbrmedim ve derbal asker- 
Hkten istifa ettim. 

Vckayi-yi elimc tesiriyle her tarafta tesekkiil eden milli 
ve vatani cerniyetlorin murahhaslanndan murekkeb olmak 
iizerc Erzurum'da in'ikad eden bir kongre ile "§arki Anado- 
lu Miidafaa-i Hukuk Cemiyeti" tesekkul etti. Ve vahdet-i mil- 
liyomizi dahil ve haricc karsi temsil eylemek iizere bir 
"Hey'et-i Tomsiliye" kabul cdildi. Bu hususa dair beyanname 
ve nizamnamelerden zat-i alinize takdim ediyorum. Zat-i fa- 
zilaneleri cemiyetimizin en muhterem azasindan buluhdu- 
gunuz cihctle istihsal-i maksad-i mukaddes i9in ciimleye 
iniiscllem olan hamiyyet ve gayretlerinin teskilatimizin o 
havalide tesri'i husuliino ve muzir dtisman telkinatimn 
izalosine masruf olacagina mutmainim. Bir kac gtine kadar 
Garbi Anadolu ve Rumeli'nin bilciimle vilayatindan gelmek- 
to olan murahhaslarla da umumi bir kongre Sivas'ta akdolu- 
nacnktir. Cenab-i Hakkin avn-ii inayeti ve Peygamber-i 



KADlR MISBtOtiLU 



303 



zisamimrzin foyz ve sefaati ile umum Milletimizin bir nokta- 
da miittehid oldugunu ve hukukunu muhafaza ve mudafaay- 
a kaadir bulundugunu cihana gosterecegiz. 

Kariben Meclis-i Meb'usan'nmzi actirmak ve Millet'e 
miistenid kuwetli bir hiikumeti mevki-i iktidara gecirerek 
selamet-i vatani te'min eylemek miiyesser olacaktir. 

Muhabbot ve hiirmetlerimin kabultinu rica ve o 
havalideki bilciimle vatandaslarima selamlar ithaf eylerim. 
Efendim Hazretleri. 

Sabik ttyiincii Ordu Miifettisi 

Mustafa Kemal 222 



MEHMED AKIF ERSOY 

Kurtulu§ Sava§i'nda halkin din! hislcrini galcyana gclircrck bunu 
zafcr iyin en mucssir bir vasila olarak kullanabilcn mlicahidlcrin hcpsi 
dc "s a r 1 k 1 1" yani ilmiyc mcnsublanndan dcgildi. Bu mcslcktcn ol- 
madigi haldc ulcmanin butiin husQsiyctlcrini haiz oylc insanlar vardi 
ki, bunlardan bazilan ilmiyedcn olanlardan daha f'azla din? hcyccani 
harekete getircn hizmctlcr ifa edcbilmi$lcrdir. Balikcsir Mcb'usu Ha- 
san Basri Efendi (Cantay) gibi bir cok cmsali olan bu insanlann ba- 
sjnda "vatan ve istiklal §airi" Mehmed Akif Bey'i zikretmck gcrekir. 
Gcrcekten asil meslegi "b a y t a r 1 1 k" 9lan Mehmed Akif Bey, ayni 
zamanda ilmiyenin blitun mcziyctlcrini sincsindc toplamij nadir va- 
ianseverlerden biriyui. 

O, daha Balkan Harbi'nden itibarcn bir yanardag indilainin afaki 
sarsan ihti§amh guriiltusllnu andiran misralanyla bu yola girmi§ bulunu- 
yordu. Yazik ki, vatanm maruz bulundugu fclakcl "Balkan H a r b i" 
merhalesinde kalmiyarak her pcrdede biraz daha hailcle§en bir geli§- 

222 - Bkz: Nutuk (vesikalar kismi) Ankara 1927 sh. 38 



304 



SARIKIJ MOCAHlDLHR 



me kaydctli. Boylccc 15 Mayis 1919 dan itibarcn dc Yunan i§galiyle 
vatanin harimi ismciinc girilmi§ olmasi, bicagi kcmigc dayami§ti. l§tc 
o zaman bu mllthis hadiscnin sizlattigi vatanscvcr vicdanlar bir araya 
gclcrck kurtulus. icin ilk adimi attilar. Bu salbayi §arkla Er/urum, 
Garpta da Balikcsir Kongrclcri'nin tcskil vc tcmsil cttigini yukanda 
anlatmisuk. I$te bu kongrclcrin akdi sirasinda Mehtned Akif Bey ts- 
tanbul'da "Dar-iil Hikmet-iil Islamiye" a/iiligmda bulunmakta idi. 

§arktan vc Egcdcn gclcn bu mcsud habcrlcr O'nu hcyccanlandir- 
di. Scbiliirrcsad Mccmuasi sahibi E§ref Kdip Bey'i yanina alarak dcr- 
hal Balikcsir'c kosiu. 223 Oradaki miicahidlcri tcbrik citi. Haikm g«s- 
tcrdigi a/mi, takviye i<,in, "Zagnos Pa$a" Camiindc hcyccanli bir 
vaaz vcrdi. Ycr ycr en tcsirli siirleriylc siislccligi hcyccanli vaaz halkin 
azmini bir kai daha aritirdi. 22A Bu vaaz O'nun milli kurtulu^ ydlunda 
ilk adimi oldu. Kisa zamanda hikiisclcr gc|i§li, isianhul'a doniincc bo- 
ylc laaliyellcri dikkallo Utkibcdcn Ingili/.lcrin korkusuyla Hiikumcl, 
kendisini sikistircli. 22S Bu yuzden "Dar-iil Hikmet-iil islamiye" 
azaligindan isiil'aelli. 

Kurtulus Savasj'nin mcrkezi olarak Ankara belirmeyc basjamisli. 
Istanbul Moclis-i Mcbusani'mn nicb' uslari bircr bircr oraya gidiyor- 
lardi. isgal altindaki lsianhul'da ciddi bir is, yapmaya imkan yoktu. Bu- 
nu gorcn Mehmed Akif Bey lsutnbul'dan Ankara'ya kacmaya karar 
vcrdi. Kcndisinin kacmasma tavassul eden cvvclcc tcmas cdilmi$ ol- 
dugu iizere "Uskiidar Ozbekler Tekkesi" scyhi, §eyh Ata Efendi 
idi. Hatta O'nun kacacagi gece Osktidar'i i^gallcri altinda bulunduran 
italyanlar tarafindan Tckkc basiling, fakal scyhin aldigi tedbir sayc- 
sindc kimsc yakalanmanns, oldugu cvvclcc nakledilmisti. 226 

223 • Esref EDlP: Mehmed Akif, Hayati ve Eserleri - Istanbul 
1962, sh. 129 

224 - Bu vaazm tarn metni icin bkz: Sebilurresad 1336, Sayi 458 
vs timer Riza D06RUL: Kur'an'dan ayetler - Istanbul 1943, sh. 193. 

225 - Esref EDiP: a.g.e. sh. 130 

226 - Razi YALKIM: Tarih Hazinesi - Sayi 5, istanbul 1951 




305 



MEHMED AKIF BEY 

Burdur Meb'usu iken 

Bir ki§ giinil sirunda cski bir palto bile mevcud olmadigi halde 
yaninda aziz dostu Turk Kurtulus Savasinin en biiyiik <>chidi Ali §iik- 
rii Bey 227 tic birliktc uzun vc me§akkatli bir yolculuktan sonra Anka- 
ra'ya vasil olmu$lur. 

Aukaia'da "Taceddin Dergahi'na ycricsjcn Mehmed Akif, Er- 
zurum Meb'usu Gbziibiiyiikzade Ziya Hoca, Ankara Meb'usu Ab- 
diilgafur Hoca ve Hasan Basri Bey gibi scvcnlcrinin yardimiyla 
Taceddin Dcrgahi'nda yeni bir diizene kavusmu§tu. Buraya yerlcsUk- 
ten sonra da halki ccphcyc vc birligc davct icin heniiz i§gal cdilmemis. 
bulunan vatan parcalannda scyahallcrc cikmi$ti. Her gittigi ycrde hey- 

227 - Emln Akif ERSOY: Safahat Sairini OQIundan Dinleyiniz - 
Millet Mecmuasi, Sayi 106. Istnbul 1948. 



306 



SARTKUMOCAHlDLBR 



ccanli vaazlariyla halki irsad cdcn merhum, bu seyahatlerin ilkindc 
Eskigchir'c kadar gidip dOnmu§tUr. 

Ankara'da 15 gUn kadar kaldiktan sonra Mcb'us secildigi "Bur- 
dur"a gitmck lizcrc tckrar yola cikmi§ti. Burdur'lular kcndisini gor- 
mck icin israrla davct cdip durmaktaydilar. Bu scyahatta, Antalya 
Meb'usu Haci Siileyman Efendi dc kcndisine rcfakat ctmi§tir. 

Burdur ahalisi O'nu hasret vc muhabbctle bagnna basti. E§raf 
kcndisini paylasamiyorlardi. Burada da vaaz vc irsadlanna dcvam ctti. 
Dinlcyicilcr arasinda bulunan oglu Emin Akif, O'nun Burdur'lulara 
hitabcsini srjyjc naklctmcktcdir: "...Babami ilk dcfa Burdur'da 
Hiikumct Konagi'nda gordlim. Fa/la bagirdigi zaman scrtlcscn gur sc- 
siylc komisuyor. Qok hcyccanli oldugu, biilun harckctlcrindcn belli 
oluyordu. Izmir havalisindcn sizan kara habcrlcri, vaiandaslanmiza 
yapilan igkence vc hakarctlcri, miilcvvcs cizmclcr allinda cigncnen ta- 
ring vc ilahi mabcdlcrimi/.i oylc yanik bir dillc ifadc cdiyor, bu 
fecayiin yiircklcr acisi avakibmi Gyle aci bir dillc larif cdiyordu'ki... 
Ben dc dinlcyicilcr arasina siki§mi§'um, 

O muazzam kalabalik dcrin bir slikuta dalmis.ti. Lakin bu Oylc bir 
scssizlik, oylc bir hava idi ki, ka.sirgalar kopacak, ruhlann, kcllesini 
koltuga almaya niyetlencn baslarm son vc kat'i karanndan doguyordu. 
Bir de surada burada hissiyatina malik olamiyarak hickinklarim tuta- 
miyan vatanscvcrlcrin iniltilcri duyuluyordu." 22s 

Buradan harekctlc ,l Dinar"a gitti. Orada da yatsi namazindna 
sonra halka vaaz ctti. 229 Yoluna dcvamla Antalya'ya varan merhum, 
orada Antalya Meb'usu Haci Siileyman Efendi'nin evinde misafir 
kaidi. Italyaniar Antaiya Boigcsini 5 Tcmmuz 1337 (1921) dc bosaita- 
rak cckilmislcrdi. Burada da gcrckli vaaz ve irsadlardan baska Haci 
Siileyman Efendi'nin ba§kanhginda bir komitc kurularak faaliyete 
gecirildi. Silah vc ccphanc nakli vc gonUlliilcr toplamak icin bir te§- 

228 - Millet Mecmuasi, Nu. 107 a.g. tefrika 

229 - Millet Mecmuasi, Nu. 108 a.g. tefrika 



KADlRMISlROftLU 



307 



kilatvucDdagctirildi. 230 

Ankara'ya geldikten birkac gun sonra "Birinci inonii Zaferi" 
vuku buldu. Mehmed Akif merhum bir cocuk gibi scviniyordu. 

Ankara'da on-onbes, gun dinlcnmcdcn tckrar scyahate ciku. Bu 
scfer Konya'ya gidiyordu. Afyon'da meshur §iikrii Hoca (£elikalay) 
kcndisini zorla trenden indircrck cvindc misafir ctti. Afyon'da da ir- 
sadla gecen dort giinden sonra yoluna dcvam ederck "Konya"ya gcldi. 

Burada gundiizlcri camilcrdc vaaz etmck, gccclcri cvlcrde topla- 
nanlarla hasbihaldc bulunmak surctiyle hizmctlcrinc dcvam ctti. Bun- 
lar hep ayni heyecanh konusmalardi. Bu sohbet vc vaazlarda bcrabc- 
rindc gclirdigi dostu vctcrincr Hckim Mahmud Kanndas, Ustad'm 
ruhlara bir kal daha heyecan vcrcn konu$malanndan sonra $u kasidcyi 
gij/.cl sesiyle okuyordu: 

Ilahi! Din icin, feryad eden bir ah icin olsun, 
Bu dinin gurbetiycun yiiksolen "Eyvah!..." icin olsun. 
Gazasinda seni tekbir eden "efvah" icin olsun. 
Uyandir sen bizleri, bundan geru, agah i9in olsun!... 
Gozet namusu Kur'an'i Resulullah i9in olsun!... 

Reva mi san-i imani sefahetle heba kilmak, 
Reva mi miimine boyle hakaretle sefil olmak, 
Reva mi bag-i tevhide, hazan-i kiifr ile solmak, 
Uyan ey Alem-i Islam!... Uyanl... Allah i9in olsun!... 
Gozet namusu Kur'an'i Resulullah icin olsun!... 



Reva mi hetke/lilsin zulm ile namusu tslam'in 
Reva mi yitursun o kafir, rida-yi bikr-u erhamu 
Reva mi hilye-i akdes yerinde gormek esnami, 
Reva mi mabed-i dinin tebdil eylesun nami 
Uyan ey Alem-i Islam!... Uyan!... Allah i?in olsun!. 
Gozet namusu Kur'an'i resulullah icin olsun!... 



230 - Millet Mecmuasi, Nu. 109 a.g. tefrika 



308 



Reva mi rayet-i kufru takinsin kal'a-yi iman 
Reva mi kardasin, oglun, kerimen ola der zindan 
Reva mi Sirb ile Bulgar, Karadag kafiri, Yunan 
Kese siibyan-i nisvam, edo masumlari puryan 
Uyan ey Alem-i Islam!...Uyan!...Allah icin olsun!... 
Gozet namusu Kur'an'i Resulullah icin olsun!... 

Reva mi bunca mescidler ola kiiffara meyhane 
Rova mi tiirbe-u tekkc ola umum hane 
Reva mi kizlar oglanlar ola teslim Yunane 
Reva mi bunca islamlar siikut etsin mehinane 
Uyan ey Alem-i islam!...Uyan!...AUah icin olsun!... 
G6zet namusu Kur'an'i Resulullah icin olsun!... 

Reva mi ak sakalh, chl-i levhid ihtiyar bir pir, 
Tutulsun pence-i zulme, urulsun boynuna zincir... 
Gelini dest-i diismende, hem oglu tu'me-i simsir 
Edildi ehl-i tevhidin harim-i ismeti tahkir, 
Uyan ey Alem-i tslam!...Uyan!...Allah i9in olsun!... 
Gozet namusu Kur'an'i Resulullah icin olsun!... 

Reva mi mescide dolmus nice bin ehl-i imam, 
Zebaniler gibi yaksm, kiil etsiin kavmi Yunam S 
Reva mi mahv olup gitsin bu dinin giil-i gulistam 
Reva mi sad edip durduk bugiin biz kafiristam 
Uyan ey Alem-i lslam!...Uyan!...Allah icin olsun!... 
Gozet namusu Kur'an'i Resulullah icin olsun!... 

Reva mi pay-i tahtin babim dtisman gelip ursun, 
Hilafet miilkiinu kuffar miilewes eyleyiip dursun, 
Gozetsin Fatih'in ruhu bu bahsi bizlere sorsun. 
Mezanndan cikip simdi am Sultan Selim gorsiin, 
Uyan ey Alem-i tslam!...Uyan! ...Allah icin olsun!... 
Gozet namusu Kur'an'i Resulullah icin olsun!... 



309 



Reva mi bu Seriat hasredek baki iken boyle 
Bize bir soyliyen var mi Kitabullahi terk eyle 
Ilisar eylerken o kafir temelsiz dinini scyle, 
Neden fahr-i cihana biz tevesstil etmedik soyle? 
Uyan ey Alem-i Islam!.. .Uyan!.. Allah icin olsun!.. 
Gozet namusu Islam'i, Resulullah icin olsun!... 

Bu miskinlikle bizi ecdadmnz tel'in eder sonra, 
Hilda hifz eyleye kuffar, bizi tedfin eder sonra, 
Mezarda bizleri kimler acep telkineder sonra, 
Mezemmetle bize ahfadimiz nefrin eder sonra., 
Uyan ey Alem-i IslamL.Uyan!.. Allah icin olsun! 
Gozet namus-u islam'i, Resulullah icin olsun! 



231 



Giinlcrcc siircn vaaz, ir$ad vo nasihatlardan sonra Ankara'ya dOn- 
dii. Ailcsi isuinbul'da kalmiijti. Halil Aga adindaki cski bir adamlanni 
gfindcrerek onlari gctirmegc tcscbbiis ctti. Onbcs. gun sonra ailc cl'ra- 
dini da kar$ilamak iizcre "tnebolu"ya gitti. Firtmadan yolculanni ka- 
raya cikaramayan "Bahr-i Cedid" vapuru Sinopa dogru yoluna dcvam 
etti. 232 Akif dc "inebolu"dan aynlarak "Kastamonu "ya geldi. 

tste Kurtulus. Savasma gOnullii alaylar kazandiran vc tabcdilcrck 



231 - Mustafa Fevzl Bin Numan - §umus - us - sefa fi Evsaf-il - 
Mustafa - Dersaadet 1331 sh. 65 ve mut. 

232 - O gun firtmadan yolculanni karaya cjkarmayan bu gemiden 
saaece mesnur casus Mustafa Saglr ineDiimi§tir. Bu vesile He belirte- 
lim ki, Ankara'da Mehmed Akif Bey'in ikamet etmekte olduQu Taced- 
din Dergahim adres gostererek muhabere eden bu hindli Ingiliz casu- 
sunun yakalanmasini Mehmed Akif Bay temin etmisti. (Bkz: Millet 
Mecrnuasi, Sayi 112, a.g. tefrika) Fakat hakikatte ingilizler de O'nun ya- 
kalanip itiraf ettirilmesini istiyorlardi. Zira hie, bir casusa agik mektup 
gelmez. Ancak bunun izahi uzun olup burasi yerl degikJIr. 



310 



SARIKIJ MOCAMlDLER 



orduya dagmlan en kudrelli konu§malarim burada "Nasrullah Camii" 
ile civar kasabalarda yapti. Bunlardan birini (kisaltarak) naklcdiyoruz: 
"...Ey miislumanlar, sizin ipin bu ayet-i celileye ittibadan 
baska selamet yolia yoktur. Takip edilecek hatti hareket, 
diistur-u siyaset tainamiyle bu ayet-i celilede miindemipdir. 
Binaenaloyh moali ulvisini bir kere d© toplayip ifade ede- 
lim. Cenab-i Hak buyuruyor ki: 

-Ey miiminlor, size ©llorindon golen fenahgi yapmaktan 
pekinmeyen, bu hususta hip bir firsati kapirmayan, dininize 
yabanei kimseleri kendinize mahremi csrar dost, arkadas, 
ittihaz etrneyiniz. Bunlarm sureti hakdan goriinerek size 
giiler yiiz gostermelerine, hayinnizi ister gibi tavirlar ta- 
kinmalaria asla kapilmayiniz. Onlarin gece gundiiz isteyip 
durduklan sizin felaketinizden, izmihlalinizden, 

esaretinizden baska bir sey degildir. Baksaniza size karsi 
kalplerinde bosledikleri diismanhk o kadar dehsetli ki bir 
tiirlu zaptedemiyorlar da agizlanndan kapinyorlar. Halbuki 
yureklerinde kok salmis olan husumet, agizlanndan tasan 
ile kabili kiyas degildir, ondan pok fazladir, pok siddetlidir. 

Iste biitiin hakikatleri, ayat-i celilemizle sizlere apiktan 
apiga toblig ediyoruz, bildiriyoruz. Eger akb basinda insan- 
larsaniz, eger dareynde (Dunya ve Ahirette) zelil olmak, 
hiisranda kalmak istemezseniz iiyat-i celilemizin geregince 
hareket ederek felah bulursunuz. 

Bu ayet-i coiiie Sure-i Ali Wan riariir. Sure-i Tevbede 
de "Ey Miisliimanlar, Cenab-i Hak ipinizden hak yolunda 
mucahededo bulunanlan, Allah Be O'nun Resul-ii muhtere- 
minden bir de mu'minlerdon kendisine dost ittihaz etmeyen- 
leri gormodikpe sizler 6yle basi bos birakilacak misiniz, zan- 
nediybrsunuz7' Bu iki ayet-i celileden baska diger ayafci 
kerime daha vardir ki, hep aym ruhtadir. 



KADtRMISlROfiLU 



311 



Ey cemaati muslimin! 1 nsan ipin kendi aleyhine bile pik- 
sa hakki, hakikati soylcmek lfizimdir. Ben de bir zamanlar 
Kitabullahi tilavet ederken bu gibi ayat-i celileye geldikpe 
"aoaba sair milletlere karsi biraz siddetli davranihniyor mu? 
Yabanoilar hakkinda daha merhametli olmak icabetmez mi 
idi." gibi dusiincelere dalardim. Vakia bu hatiralarin sirf se- 
ytani vesveselerden baska bir sey olmadiguu bilirdim. 
Lakin velev seytani olsun, o dustinceleri ipimden sdkup atin- 
caya kadar hayli mucahedelere mecbur kalirdim. Acaba bu 
vesvesenin mensei ne idi 

Burasim arastiracak olursak isi biraz tabii goriiriiz. Oy- 
le ya, gozumiizii aptik, Avrupa medeniyeti, Avrupa irfani, 
Avrupa adaleti, Avrupa efkar-i umumiyesi nakaratindan 
baska bir sey isitmedik. Kiminin adaleti kiminin hamiyyeti, 
kiminin terakkiyati kulaklarimizi doldurdu. Lisan bilenleri- 
miz dogrudan dogruya bu heriflerin eserlerini, bilmeyenle- 
rimiz, terciimelerini okuduk, edebiyatlari, hele edebiyatlari- 
mn ahlaki, insani, iptimai mevzulari pek hosumuza gitti. 
Miielliflerin kiymet-i ahlaki ye ve insaniyelerini, eserleriyle 
olpmeye kalkistik. Iste bu mukayesedcn itibaren aldanmay- 
a, hatadan hataya diismeye basladik. Bu adamlarm sozleriy- 
le ozleri arasinda asla miinasebet, miisabehet olamiyacagim 
bir tiirlii diisunmedik. iste okuyup yazanlarimizin poguna 
ariz olan bu hata bir zamanlar bana da oldu. Bereket versin 
ki, yasim ilerledi, tecriibem artti. Hususiyle Avrupa'yi, Asy- 
a'yi, Afrika'yi dolasarak Avrupali dedigimiz milletlerin 
osaret altina tahakkum altina aldiklari bipare insanlara 
karsi reva gordiikleri zulmii, gadn, hareketi goziimle goriin- 
ce artik akhmi basima aldim. Demin sdyledigim seytani ves- 
veselere kapilmis oldugumdan dolayi, Cenab-i Hakk'a tovbe* 
ler ettim... 

...Bunlarm biitiin insanlara, biUiassa nriislumanlara 



312 



SARIKiJ MOCAHlDI.HR 



fcarpi 6yle kinleri, 6yle husumetleri vardir ki, M9 bir suret- 
te teskin edilmek imkani yoktur. Sureta dinsiz gefinirler. 
"h u r r i y e t - i viodAn" diye Kainati aldatip dururlar. 
Hole biz muslumanlan, biz parkhlan taassubla itham eder 
dururlar! Heyhat. Dunya'da bir miiteassib millet varsa, Av- 
rupaklar'dir, Amerika'blardir. Taassubdan hi9 haberi olma- 
yan bir millet isteseniz o da bizleriz. 

Harp esnasinda bilirsiniz ki, Almanya Imparatoru tstan- 
bul'a gelmipti. Biz safderun miisliimanlar Halife'nin miittefi- 
ki sifatiyla o misafiro kar?i nasil hiirmette, nasil ikramda 
bulunacagimizi sasirdik. Bu saskinhkta o kadar ileri gittik 
ki; Dariilhilafenin yani Istanbul'un minarelerini kandil ge- 
cesi imis gibi kandillerlc donattik. Alman dostluk yurdu bi- 
nasi kurulacak denildi, bol keseden bir kap camimizi herif- 
lere peskes 9 ektik. Ha!. Gelelim bizim bu gibi 
fedakarhklarimiza karsi gordiigiimiiz mukabeleye! Diisman- 
lar "Kudiisu" bizim elimizden gasbettikleri zaman bu felaket, 
Harbi Umumi iizerine biiyiik bir tesir ika etraisti. Yani "Fi - 
list in Ce phesi"nin bozulmasi muharebe terazisini dii?- 
manlanmizin tarafina cpeyce egdirmisti. Binaenaleyh'mut- 
tcfikimiz olan Abnanlar'a yino Alman'dan baska bir sey 
olmayan Avusturyablar'in bu isten bizim kadar mtiteessir 
olmalan icabederdi. Ey comaati muslimin! tse bakin ki; Ku- 
dus, velovki tngUizler'in eline gefmi? olsun, velev ki, bu 
memleketin diisman eline gecmesi, bu cephenin bozulmasi 
yuziinden muhabere bizim hesabimiza kayboisun, tek Miis- 
lumanlar'in elinde Turkler'in olinde kalmasin, hasmimiz da 
olsa dindasimiz olan Ingilizlerin eline gecsin, diyerek Viya- 
na'blar sehrayin yaptilar. Evlerini donattilar. Bu maskarah- 
gi menedip yakilan elektrik fenerlerini sondiirunceye kadar 
Avusturya Hukumeti'nin gobegi catladi. Artik taassubun 
hangi tarafta, hiirriyct, miisamahakarbgin hangi tarafta ol 



313 




Istiklal Mar§inin yazildigi Taceddln Dergahi'nin bugunku durumu. 
§imdi muze haline getirilmi§tir. 



dugunu bu misallerlo de anlamazsaniz kiyamete kadar anla- 
yncagimz yoktur!... 

..Bu heriflero karsi olan duygumuzu W9 bir vakit onla- 
rin ilimlerine, san'atlarina sifratmamahyiz. (liinkii medeni- 
yotin bu kisimlarinda onlara uymazsak yasamaxmza, milleti- 
mizi yasatmanuza imkan yok. 

Biz miisliimanlar, bin tarihinden itibaren 9ahsmayi, bi- 
raktik. adalete, ahlaksizhga, dokilldiik. Avrupa'ldar ise goz- 
Inrini a^tilar, alabildigine terakki ettiler. Goruyorsunuz ki 
denizlerin dibinde gemi yuzdtiruyorlar. Havalarda ordular 



314 



SAKfKUMOCAHlDLHR 



dolaptinyorlar. Mademki vatamn mudafaaw farz. ayindir, 
bu farzin mtttovakkif oldugu esbabi elde etmek farzdir. O 
halde onlann kowet namina neleri varsa hepsini elde et- 
mek icin pali?mak hepimize farzi ayndir. Ne haeet! n D ii 9 . 
manlara kar?i ne kadar kuvvet 
tedarikctmeye, hazirlamaya imkan 
bulursaniz derhal h a z i r 1 a y i n i z P emr- 
i ilahisi sarihdir. §upheye, dusunmeye, ta?inmaya mahal 
yoktur. O haldo ne yapacagiz? Aramiza sokulan fitneleri, fe- 
sadlari, firkacihklan, komitecilikleri, daha bin tilrlii aynhk 
gayrihk sebeplerini ebediyon cigneyerek el ele, ba ? ba?a ve- 
recegiz. Hep birden cal^acagiz. Ciinku bugiin Diinya'mn, 
Diinya'daki hayatm tarzi biisbutiin degi 9 mi ? . Yalmz bagma 
cah ¥ makla bir gey yapamazsm. Toplar, tiifekler, zirhhlar, 
?imenduferler, limanlar, yollar, tayyareler, vapurlar, elhasil 
du ? manlan bize iistiin pikaran, yarim milyar muslumamn 
bir kap milyon frenge esir olmasim temin eden esbab-i 
vesait ancak cemiyetler, ?irketler tarafindan meydana geti- 
rilebilir. Demek, muslumanlar Allah'm, Kitabullah'in, Resu- 
lullahm, emrettigi, tavsif ettigi vahdete, birlige, cemaate sa- 
nlmadikca ahiretlerini oldugu gibi diinyalarim da 
kurtaramazlar. Her ? eyden ewel vahdet, cemaat, tea- 
viin...Bir kere bunu elde edelim, alt tarafi Allah'in inayetiyle 
kolaylapir... 

Bununla beraber icabinda Avrupaularla birle§ebiliriz. 
Ancak bu birle 9 mok bize hip bir vakit onlann ip yiizunu 
unutturmamahdir. Yani vatammizin, dinimizin menfaati, ti- 
caretimizin, servetimizin, refahimizm terakkisi namina icap 
edorse miimkun olursa mutekabil, miipterek menfeatler uze- 
rine bunlarla ceki?e pekipe pazarhk cderek ittifak ederiz. 
Ancak bu pazarbklarda son derecede acik gozlu bulunma- 
miz lazim gelir... 



315 




- .■■^...■u— 



316 



SARIKUMOCAHlDLHR 



.Ayat-i kerime var, namutenahi ehadis-i serife var. Bun- 
bragfi«» Miislumanlar'dan biri diger dindaslar.n, kendi 6z 
kardosi bilmedikpe, onlarm meserretiyle mesrur, musibetiy- 
te, matemiyle mahzun olmad,k 9 a tam musluman olamaz. 
Imanin kemali cemaat-i miislimine eims.ki sanknakla 
Ufartft "Muslumanlar.n derdini, kendine 
dert otmeyen musluman degildirl..." buyuran 
Rcsul-, Hakim Sallallahii Aloyhi Vesellem Efendimiz Hazret- 
Ion d.ger bir hadisi seriflerinde buyuruyor ki: "Dunya'nin 
obur ucundaki bir musliimamn ayagma bir diken batacak 
olsa ben onun acs.m kcndimde duyar.m. Biitun musluman. 
ar b,r araya gelerek tek bir vucudu meydana gotiren muh- 
tehf uzuvlara benzerler, insanm bir uzvuna bir hastahk, bir 
a C1 isabet etse, diger uzuvlann kaffesi o hasta uzvun elemi- 
ne ortak olduklan gibi bir miisluman da diger dindaslar.mn 
acisma musibetine matemine kabil degil bigane kalamaz. 
Kalabjhyorsa demek ki; miisluman degil..." 

...Ey cemaat-i muslimin! Milletler topla, tiifekle, zirhh 
ordularla, tayyarelerlo yik.lnuyor ve yi k,lmaz. Milletler an- 
cak aralarmdaki rab.talar coziilerek herkes kendi basimn 
derdme kendi havasina, kendi menfaatini temin etmek sev- 
dasina dustugii zaman yikibr. 

Atalarimizin "kale ifinden a1,n,r..» sozii kadar biiyuk soz 
soylenmemistir.Evetdiinyadabu kadar saglam, bu kadar 
*a*maz bir diistur yoktur. Islam tarihini soyle bir gozumuz- 
den ge 9 irecek olursak, cenupta, sarkta, simalde, garpta yeti- 
«en ne kadar, musluman hiikumetleri varsa hepsinin tefrika 
yuziinde aralannda hadis olan fitneler, fesadlar, nifaklar, si- 
kaklar yuzunden istiklallerine veda ettilerini, baska millet- 
krui esareti altina girdiklerini goriiriiz. Emeviler, Abbasiler 
Fatmnler, Endulusler, Gazneliler, Mogollar, Secular, Magribi- 
ler, Iramler, Fashlar, Tunuslular, Cezayirliler... hep bu aynhk 



KADlR MISlROfil.U 



317 



gayrihk hislerine kapildiklari icin saltanatlanni kaybetti- 
ler. Biz Tiirkiye muslumanlan Dunya'nin iie buyiik kit'asina 
hakimdik. Koca Akdeniz ,koca Karadeniz hukmumiiz altm- 
da bulunan cosim cesim memleketlerin ortasmda birer gol 
gibi kahmsti, Ordulanmiz Viyana dnlerinde gezerdi. Donan- 
malarimiz Hind Okyanuslar'mda yiizerdi. Miislumanhk ra- 
bitasi irki, iklimi, lisani, adati, ahlaki busbiitiin baska olan 
bir 90k milletleri yekdigerine simsiki baglamisti. "bosnak" 
islavhgim, "arnavut" latinligini, "pomak" bulgarhgim, elhasil 
her kavim kendi kavmiyetini bir tarafa atarak "Islam 
Camiasi" etrafinda toplanmis, Kelimetullahi i'la icin canini, 
biitiin varini giile giile, kosa kosa feda etmisti. Fakat sonra- 
lari aramiza Avrupahlar tarafindan tiirlii tiirlii sekiller, tiir- 
lii tiirlii isimler altinda ekilen fitne, tefrika tohumlan bizim 
haberimiz olmadan filizlenmege, dallanmaga, budaklanma- 
ga basladi. O demin soyledigim riibita gevsedi. Artik eski 
kuvveti, eski tesiri kalmach, Kalemizin icinden sarsilmaya 
yiiz tuttugunu goren diismanlar kendi aralarinda birlese- 
rek, yani biz musliimanlann memur oldugumuz vahdeti on- 
lar viicuda getirerek birer hiicumda yurdumuzun birer biiy- 
iik parcasim elimizden ahverdiler. Bugiin bizi Asya'nm bir 
ufak parcasinda bile yasayamayacak hale getirdiler... 

...Ey Cemaat-i muslimin! Goziiniizu ac miz, ibret aliniz. 
Bizim hani senelerdenberi kammizi, iligimizi kurutan dahili 
meseleler yok mu, "Havran Meselesi"> "Yemen Meselesi", "§am 
Meselesi", "Arnavutluk Meselesi", bilmem ne meselesi...Bunlarin 
hepsi diisman parmagiyle fikariunis mcselelerdir. Oniar oy- 
le oldugu gibi bugiinkii "Adapazan", "Dilzce", "Yozgat", "Bozkir", 
"Biga", "Gonen, "Konya" isyanlari da hep o mel'un diismanlarin 
isidir. Artik kime hizmet ettigimizi, kimin hesabma birbiri- 
mizin girtlagina sarildigimizi anlamak zamani zannediyo- 
rum ki, gelmistir. Allah rizasi i 9 in olsun akhmizi basuniza 
toplayahm. Ciinkii boyle diisman hesabma fahsarak elimiz- 



318 



SAHrKlJMOCAHlDLBR 



do kalaa e « bur avu, toprag, da verecek olursak, cekilip git- 
-* W» arka tarafta bir kar„ yerimi* yoktT^Ldiye £. 
dar d fl?m ana kaphrd,g» mu! koca koca memleketin hal£ hie 
ret odecck yer bulabibilmisWdi. Neuzubillah biz oyle bir 
alubote mahkum olursak ba^ TO kacak bir delS buW 
yub 

SEVRMUAHEDESt 

Zaten dusmanlanmizm tertip ettikleri sulh sartlan, bi- 

f.m h .r rt" S 1UnUn Wr Hayli kl8m,nl y enid «n <*oIa 9 . 
Ivdonhl r v t ,adlm ' Bakt,m ki: »v.ll.l.„» b£ 

2tZi IT I ,? k,a ni8bcten havas ge?inen tak -. *» 

?artlar,n pek ag,r oldugunu biliyor, lakin ilimferi son dere- 
ce icmah. Avam ise hie bir seyden haberdar degil. Zannediv- 
orlar k,, memleketin kenar., yani "rlicaz" gibi "Bagdat" gibi 

tZr y : r f??** n 9,kmak,a is ° iup bit - ek = w* 

tenbul , Anado u«, ^uriye" yine bi.de kalacak, art.k ciftc cif- 
.y e cubuguyic; esnaf san'atiyle dukkan.yle, uleml medre 

He> hat! Dusmanlarmuz bizi ne hale getirmek icin geceli gun- 

avuXr ! r^ " i8C *. M,a ^ *" ^^larla'kendiLi 
zim S ~f a """ l9in ° l8Un ' 9U m «ahedenamenin bi- 
«», 1 "" , ' madde,0rini °Wunuz. Okumak bil ra iyor- 
saniz binsme okutunuz da dinleyiniz. 

-■.SlSuJ ipln . terti P edi,en -uahede-i sulhiye pacav- 
Simd r i ? ahldl r, m,Z ?arh -^ d ^ y^maya basladL. 
vaS£ a"" , ? ^ dinda9,a " m W. kardeslerimizl dusen 
ze dt^t m T n di « ercihe »-ndeki diismanlan dem" 
ze dokerek o murder papavray, biisbutiin parcalamakt.r Z - 

EKST ad,k - t8lam ^ "* - - ^rd^ 
Ey cemaat.i muslimfn! Hepirifc bilirsiniz ki, buhranlar 



KADlRMJSIROftLU 



319 



icinde cirpimp duran bu din-i mubin, bu mtibarek yurt biz- 
lore vediatullahtir. (Allahin emanetidir.) Kahraman ecdadi- 
miz bu subhani vodiayi siyanet ugrunda canlarini feda et- 
misler, kanlanni seller gibi akitnuslar, muharebe 
meydanlannda sehid dusmusler; Rayet-i Islami yerlere dii- 
siirmemisler. Miibarek naaslanni, cignetmisler; yurdun ha- 
rimi pakine yabanci ayak bastirmamislar. Babadan evlada, 
asirdan asira intikal ede ede bize kadar gelen bu emanet-i 
kiibraya hiyanet kadar zillet tasawur olunabilir mi? Yoksa 
bizler o muazzam ecdadin ahfadi degil miyiz? 

Agyar eline gecen Miisliiman yurtlarimn hali bizim icin 
en miiessir bir levha-i ibrettir. "E n d ii 1 ii s D i y a r l" m go- 
ziinuzun online getirin. Cihanin en mamur, en medeni, en 
mutefennin iklimi vaktiyle sinesinde on milyon miisliiman 
barindirirken bugiin bastan basa dolassaniz, tek dindasimi- 
za rast gelemezsiniz. Allah'm vahdaniyetini garbin afakina 
yetistiren o binlerce minarenin yerlerindeki fan kulelerin- 
den bugiin tcslis velveleleri aksediyor. §evketi, medeniye- 
tin, irfanin, iimranin miintchasina varmiskcn birbirlerine 
diiserek vatanlanni iiv bucuk Ispanyol'a karsi mudafaadan 
aciz kalan bu zavalh dindaslarimizdan olsun ibret alalim da 
tslam'in son miiltecasi olan bu giizel topraklan diisman is- 
tilasi altmda birakmayahm. Yeisi, meskeneti, ihtirasi, tefri- 
kayi biisbiitiin atahm, azme, miicahedcye, vahdete sarilahm. 
Cenab<i Kibriya hak yolunda miicahede i^in meydana atilan 
azim ve iman sahipleriyle beraberdir. 



Ya ilahi bize tevfikini gonder! 

- Amin! 
Dogru yol hangisidir, millete goster! 

-Amin! 
Ruh-i islami sedaid sikiyor, oldiirecek. 
Zulm-u tedib ise, maksud-i mehibin gercek, 



320 



Nare yansm mi beraber bu kadar mazlumm? 
Bfgunahiz fogumuz, yakma ilahi! 

_ _ • AminI 

Boguyor Alem-i Jslami bir azgm fitne; 
Kifalar kaynayarak gitti o girdap ip ine, 
Mahvolan Sileler bir suru masumundur; 
Kalan avarelerin hali de malumundur. 
Nasil olmaz ki, tezelziil veriyor arpa emin? 
Dinsm artik bu hazin velvele yarab! 

Musluman yurdunu her yerde feJaket vurdu- 
Bir bu toprak kahyor dinimizin son yurdu. 
O da pignendi mi, pignendi domek din-i mii bin. 
Hakisar eyleme; yarab onu olsun! 

• Amin! 
Velhamdu lillahi Rabbilalemiii 2,v 

Akif ^v C 'r U,, r' . Kas , U,m(,nu ' d '' cv "irahyarak ycrlastircn Mehmed ' 
^Sufocufetin ^ "" °' arak ^n^ra'ya d5ndu, C unku Ankara^ 
SX ^ f , V ^ tCmi " cl,ncsi /or(,u - Ustclik Slk a* vaaz vc na- 
sihat rnaksad.yla seyaluue c.kfgmdan Ankara (la pck oiuram.yordu 

la r 1 £r°-r d f 1 Ankara ' ya d5n^0ndc "Bursa'nin Yunan siirulcri 
tara ndan isgah habcnni alanik dcrindcn sarsilm.su Gclcn harxX 

finSSS? S rgala T y(h ; Bursa ' ya 8ircn ^ " SEE 

SJ , ■' ] Sm ' M Gazi n,n ^"dukasina tckme i!e vurarak ™ 
Kalkdam.licun.kurtarl-diycku.su.hvahakarcicuni^. 235 

Bu aci habcrlcrin paraladigi hassas kalbinin s.z.lanni karargah 
hal.negeUrd.g.Tto ddin Dcrgah."nda "B u I b u 1" ^iiriylc ifadcctmf § tir. 

204 vfL2r R,Za D06RUL: KUr ' an ' dan Aye, ' er - istanbul 1943 sh - 

2t BkZ TS d E R06L ^ YUnanMeZalimi - |stabu ^ 



~. 



321 




SEYH AHMED 
ES-SERtF ES-SUNllSt 



Kuzcy Afrika'nin Italyan vc Fransi/ isiila harckcllcrinc kar§i 
mudafaasindaki 9Ctin miicadclclcrlc stthrct yapmis, olan "Siinusilik" 
harckctinin biiyiik miicahid lidcrlcrindcn biridir. Birinci Diinya Harbi 
icindc kcndi asli vatani olan "Trablusgarb" (Libya) da dii§man laar- 
ruzuna ugradigi haldc Turk Millcli'nin yardimina ko§mak surctiyle 
"Makam-i Hilafefc baglihk vc Islam birlik vc kardesjiginin en mu- 
kemmcl orncgini vcrmi§tir. 

"Siinusilik"; Islam Dunyasi'nin yeni bir uyanisja i§gal vc is- 
tilalardan kurtularak kendinc gelmcsini gcrceklestirmcvi gave cdincn 
bir tarikatur. Kurucusu Ahmed Es-Siinusi'nin ceddi Sidi Muham- 
med tbni AH Es-Siinusi'dir. 1787 ydinda "Cezayir"de cevrenin en 
asil ailesinin cocugu olarak dogmu§tur. Tahsilini Fas Universitcsi'nde 
yapmis, ve daha sonra da gene yasta "Mekke"ye gitmisdr. Bu larihte 
"Hicaz Bolgesi" bir baska inkilap harckcti olan "Vehhabi'lcrin haki- 
miycti altinda idi. Sidi Muhammed Vchhabi harckctinin inkdapedan 



322 



SARIKUMCCAHtDLER 



ile oldugu kadar Hac dolayisiyle Islam DUnyasi'mn her tarafindan gel- 
mis olan mUslUmanlarla da gorUstliktcn sonra Islamiyefi menseindeki 
safiyete cevirmek ve muslUman memlekederin icine du§tukleri 
esaretin batagindan kurtarmak icin bir tarikat kurmaya karar verdi. Bu 
kararla 1848 yihnda Cezayir'c dOndU. O sirada Fransa silah zoru ile 
Cezayir'e yerlcsmek icin'faaliyctc baslamisti. Sidi Muhammed "Def- 
oe" civannda daglik bir arazide Zaviye-i Beyza adini verdigi ilk tek- 
kesini tesis eui. Atesli tclkinlerlc k.sa zamanda muhitinde genis bir 
alaka topladi, her taraf "Siinusi Tekkeleri" ile doldu. Harekete intisap 
cdenlcr cvvcla sahsi ahlak vc inanclan bak.m.ndan milkcmmcl bir sc- 
viycyc gctiriiir, sonra da ayni iistiinlugii ctraflanna yaymaic U/.cre faa- 
liyctc gccirilirlcrdi. Fakat SUnusilik harckctinin hedefi yalniz Kuzey 
Afrika degil, biitiin islam Diinyasi'ydi. Musltiman milletlerin ictimat, 
iktisadi vc ilml scviyelcrindc muazzam bir inkilap viicuda getirerck,' 
Islam Diinyasi'ni uyandinp kalkindirmak ve birlestirmck istiyorlardi. ' 
1895 yihnda kurucusu oliincc ycrine onun oglu Muhammed 
Mehdi-es-Siinusi gecti. Harckct alabildigine gcnisliyordu. Biitiin 
sahra kontrol altma alindi. Kisa zamanda butiin Afrika'da milyonlarca 
zencinin sistcmli bir sekilde mUslOman olmasini sagladilar. Arabis- 
tan'a, Malezya'ya ve hatta Hindistan'a tarikatlannin mUmessillerini da- 
gitarak, Islam DUnyast capinda bir uyams saglamaga calistilar. Siinusi 
tarikati adcta hakiki bir devlet haline gelmisti. 

Her tarafa yayilan "ihvan" (kardes) ler Ornek iktisadi teskilatiara 
giriserek mUsterek zirai, sinaT ve ticarl tesebbttsler kuruyorlardi. Her 
yerde mektepler acarak m et in bir ahlakin yenilmez imanh fertlerini 

yctistiriyorlardt. 

1902 de Muhammed el Mehdi'nin yerine ge«en Ahmed-es- 
Sunusl Hazretleri daha buyUk bir azimle davayi eline aldi. 







323 



AT tiSTtlNDE BfR VELl 

1911 yihnda Italyanlann Trablusgarb'i ele gecirmek icin girigtik- 
lcri bilyuk asked harekata kadar SUnusilik tamamen gayn askefi bir 
harckct olarak sulhcu mctodlarla cali§maktaydi. Fakat bu sirada "T r 
a b I u s g a r b" i mUdafaa ctmck mevkiindc bulunan TUrk Kuvvet- 
lerinin kifayetsizligi scbebiyle SUnQsiler vatanlanni mUaWaa mecburi- 
yeti dolayisiyle askert ve siyasi bir mahiyct iktisap ettiler. Turk asker- 
lcrinin gerilemege mecbur olmasindan sonra da memleketlerini daglik 
mmtikaya cekilcrck azimle mUdafaa ettiler. Bu mttcadclelerde kuvvet- 
leri diisman kuvvctinc asla kiyaslanatruyacak bir durumda oldugu hal- 
dc Cihan tarihinin en biiyiik kahramanhk Orncklcrini vcrdilcr. Birinci 
Diinya Harbindc, ltalya miittefiklcriylc harbc girincc, Siinusilcr mcc- 
buri olarak onun karsisinda ycr aldilar. Harb bitip dc miiucfiklcr galip 
gclincc SiinusTlik harckctinin biiyiik lidcri Islam Diinyasi'nm kadcri 
bakimindan daha chcmmiyctli saydigi Tiirkiyc'dc f'aydali olmasi i9in 
Istanbul'da bulunuyorciu. Son dcrcce bagh bu-lundugu "O s m a n o g 
u 1 I a r i" na ve Tiirk Millcti'nc, Islam Diinyasi iizcrindcki niifuz vc 
itibarindan istifadc ederck iaydali olmak istiyordu. Fakat bir miiddet 
sonra "Mondros Miitarekenamesi"nin imzalanmasiyle son 
miistakil Islam devleu olan Tiirkiyc'nin dc Garp ompcryalistlerinin 
taksimine maruz kaldigim elem ve dehsetlc gOrdU. 

Ondokuzuncu Asir, MUsltimanlar'in en Umitsiz vc bitkin oldukla- 
n bir devredir. Bircok mtisluman mcmlckctlcri diisman istilasina ugra- 
mis, hayat ve kultiir scviyclcri hemen her ycrde cok geri ve basit bir 
scviyede kalmisu. 

Asirlarca Hristiyan Garp Dunyasina karsi Islam DUnyasim, Turk 
Milleti temsil ctmisU. Bu sebeple onlara galib gelindigi zaman bu ga- 
lebc Tiirkliik adina degil, Mtisliimanlik adina oldugu gibi onlarm gale- 
besi de Turk'Un sahsinda lslam'a kar§i idi. Bu yiizden biitiin Islam Du- 
nyasi, islam'in son ve en biiyiik. miistakil devleti olan Osmanh Tiirk 
Devlcti, Garbin laarruzuna graymca derin aksiilameller gOsternp- 



324 



lerdir. 



SARIKUMOCAIIlDLHR 



Binnc. Dllnya Harbinde lngilizler, Islam Dunyasi'ni par 9 alaym 
yuanak . 9 ,n 9 ok kesif bir casusluk ve propaganda faaliyetine girismis 
lerdi Bu cahsmalar neticesinde, Hind Muslumanlan'mn asm dostluk 
ve baghhkbnna mukabil Arap Dunyas.'nda baz. cOzUlmeler baslanns- 
U. Birfok Arap liderlerinc Osmanl. Dcvlctinin yikilmasiyle kurulacak 
devletlerden "tac"lar vadcdilcrck aynhk tclkin edilmekteydi. 

Bu ylizdcn saralan Islam Birligini "Hilafefi haiz olan Tiirkler" 
etranndaycnidcntesisvctakviycigin Seyh Siinusi Hazretleri 1918 
-scncs, basinda Istanbul* davct odildi. Musluman Alcmini dolasarak 
H.lafct ctraiinda bozulan birligi ycnidcn kurma S1 istcniyordu. Gcrcck- 
tcn o dcwrdc Muslumanlar'm en fazla sozllnU dinlcycccklcri sahsiyct 
gayet hakh bir sohrcic malik olan Seyh Siinusi idj. O sirada kendi 
ash vatarn olan Kuzey Afrika'da Italyan vc IWlarla bogu§makta 
olan bu mubarck mUcahid, Islam alim vc kumandam.TUrkiyc'nin yar- 
dimma kosmayi daha liizumlu sayarak cmrinc lahsis edilcn Alman de- 
n.xalt,s, ile Istanbul* gcldi. Kcndisine mescle anlat.l,nca derhal 
muvafakat ederck Turk Millcti'nin hizmctinc amade bulundugunu oil- 
diidi Tarn Islam Dunyasi'n. dolasmaga 9 ,kacag. sirada kendisini 
daveteden Sultan Resad vcfatctti. 

Sultan Vahideddin'in cuius merasimindc bulunmak Uzcre scya- 
ha ertclend.. Imparatorluk devrinde, padigahlann tahta 5 ik,slannda 
cuius meras.m, dcnilcn birmcrasim yap.hr vc bu merasimde devrin 
mancn en degerli gahsi tarafmdan Eba Eyyiib Kl-Knsari Hazretle- 
rimn turbesmde yeni padisaha umumiyede Hazret-i Omer'in kihci 
kusauhrd, Sultan Vahideddin'in cuius merasimindc ona bu k.hc Se- 
yh A„med-es Siinusi tarafmdan kusaflnnsur. Seyh Hazretleri, k.hci 
pad.saha takarken de: "Cenab- Haktan zat-, sahanelerine omru lavi. 
(uzun Omur) ecr-i ccmil (scvap) niyaz ederim, efendimizL." diye dua" 
etmisti. y 

Daha soma yeni Padisah Sultan Vahideddin ile Baskumandan 



325 




§EYH AHMED E§-§ERlF ES-SUNUSi 



Vekili EnverPasa arasinda §eyh Siinusi Hazretleri'ne tevdi edile- 
cck vazife, anlasmazhk mev/.uu olmus., Padisah katl olarak bundan 
sarfinazarctmisU. 

Daha sonra Ankarada kurulan HukQmet ile Istanbul Hukumcti'nin 
daha dogrusu Halife'nin arasini bulmak icin Ankara'ya gitmi§lerdir. 
Bu escrin gtris. kisminda anlaUldigi Uzcre, Kurtulus. Savasfm son dere- 
ce tervic eden vc yaverligi zamamnda tamdigi M. Kemal Pasa'yi 
sunl bir memuriyetle mUttcfiklcrin gozU onUnde Anadolu'ya gbnder- 
mi§ olan Sultan Vahideddin, daha sonra bu harckette Saltanat ve 
HilSfet aleyhtarligi sezince durumu dUzeltmek i 9 in binjok tesebbiislcr- 
de bulunmustur. Bu tesebbUslerden biri de M. Kemal Pasa'yi boyle 



326 



327 



SARJKLIMOCAHlDLBR 



fikirlcrden vaz gecirtmck i 5 in §eyh Ahmed Es-Siin fist Hazretleri'ni 

Ankara'ya gondermek olmu§tur. 

§eyh Sunusi HamUeri, biraz da bu maksadi temin icin zafere 
kadar Turkiye'dc kalrms. vc Turk Kurtulu§ Sava§i i 9 in canla basla ca- 
lism.sur. Bir nevi "umurnt vaiz" mevkiindeydi. Anadolu'yu, daha ziy- 
ade §ark ve gUney vilayetlerimizi bir bir dolasarak halki Ankara'ya 
baglamaya cahsu. Hergittigi ycrde beyazlara sanlmi§ olarak "mahalli 
kiyafetiyle" kUrsuyc veya minbcre cikiyor, heyecanh vaaz ve irsadla- 
nyla ordumuza gonullUlcr kazandinyordu. Kalabalik bir grup halinde 
scyahat cdiyordu. Hi/.mctindc bulunan bu zatlarla gittigi her yerde 
milstcsna bir hiirmct vc alaka ile kars.lamyordu. Her tarafta arablarin 
b.zc isyan cttiklcri §3yi olmusken boyle astl bir arab.n davamizi des- 
tcklcmcsi cok miispct tcsirlcr hasil cdiyordu. 

Gcrccktcn $eyh Ahmed Es-Siinusi Hazretleri'nin pek 90k mc- 
ziycti vard!. Scyyidligindcn baska, zilhiri ilimlcrdc ustun bir rncvk? sa- 
hib! oldugu gibi, mancvi bak.mdan da vclaycti hususunda ittilak vardi 
Usfcllk butiin bu mcziycilcri yaninda icindc bulundugu zamanm icabi- 
ni kavrayarak clmc kilicini almis vc atina allamis bulunmaklaydi "At 
ustunde bir veil" hakikalcn cisancvi tcsirlcr hasil ctmcktcydi Ustclik 
kcndi asli vatani olan Libya'yi miidafaa ederken Makam-i Hilafct vc 
Saltanat 19m calismayi daha zaruri gorcrck, orayi birakip Turkiye'yc 
gelmisn. O'nun Kurtulus Savasindaki vaaz ve irsadlariyle hallcj birlige 
davet edisi yalniz Anadolu'da degil butiin Islam Dunyasi'nda da cok 
derm ak.slcr uyand.r.yordu. Bu maksalla rastiad^i gazctccilcrc, Turk 
MUlcu'mn mlicadclcsinin mcsmlugunu vc butun mUslumanlarm ken- 
d.lenm destcklcmclcrini dincn vacio oldugunu irade cden kat'I 
beyanatlar vermcktcydi. Bu surctlc TUrk Millcti'nc boylcsine nazik bir 
zamanda cok hayatt hizmctlcr ifa ctmistir. Bu beyanatlarin bilhassa 
Hind Musliimanlan" uzcrinde meydana gctirdigi tesir muazzamdi 
Yunan csbyalarim dcstcklcmis olduklarmdan dolayi Ingiliz 
Hukumeti'ne kar§iayaklanan Hind Musliimanlar'inin la Londra'ya kadar 
giderek miUngler tcrtib eylcdiklcrini ve mill! mUcadeleye milyarlarca 
nakdi yardimlar sagladiklanni dusUnursek gercekten §eyh Siinfisi 




J* 

to 
o 

c 

CO 

</> 

c 

.0) 

t5 

CD 
CD 

>< 

CD 

-C 

CD 



ID 

13 
W 

X 

'</) 

•3 

C 

a 

(fi 
J> 

CD 



CD 

■ 

UJ 

E 






328 



SARIKUMOCAHlDLER 



329 



/ 



Hawetleri'nin bu bcyanatlanmn Islam Dunyasi'nda lehimize bUyuk 
olcllde musbet tcsirlcr vlicuda gclirdigini daha iyi kavranz. 
Halife Sultan Vahideddln ile Mustafa. Kemal arasinda baslamis 
bulunan buruklugu bUtUn gayrctine ragmen halJedemiyen Seyh 
Sunftsi Hazretkri, mllnkesir bir kalb ile Ankara'dan aynlarak Aran 
mcrnleketlerinc gitmek uzcre yola koyulmustu. Hilafet mUessesesinT 
inand* Islam Birligi" icin son derece zarurt ve ehemmiyetli bir isti- 
nadgah kabul cdcn Seyh Sunusi Hazretleri bu mllesseseye kars. or- 
taya cikmaya baslayan mcnfi tavirlardan son derece muteessir olmus- 
tu. Kati olarak ifadc cdilcbilir ki, O'nun TUrkiye'yi terkedisi bu 
yuzclcnd.r Hcnilz TUrkiyc'dcn aynlmadan bu mcv/udaki mOnakasalar 
baslamis bulunmakia idi. Afyon Mebusu Siikru Hoca'nm (Cclikalay) 
Hiiaicti miidalaa cdcn vc yukanda bahsi gcccn Ri.sf.lcsi uzcrinc biitiin 
ilcnci (! .) kalcmlcr taraf.ndan yayhm atcsi acdm.sti. Bunlann maka- 
lelcnn. biraraya toplayan "Hilafet ve Milli Hakimiyet"' isirrili eserde 
Seyh Sunusi Hazretleri'nin "Yeni Gun" gazctcsindcn iktibas cdil- 
' w bir beyanauna rasthyoru/.. m Bu kiuip Hiiafct alcyhindc muhteiif 
makalcicn ihtiva etmcktc vc rcsmcn nesrcdilmig bulunmaktad.r Afy- 
on Mcb usu Siikrii Huca'nm munakasa cdilcn risalesi dolay.siylc fik- 
nm soran Gciibolu Mcb'usu Celal Nuri Bey 'c Seyh Siinust Hazretle- 
ri nin buradaki bcyanat. hiikumclin tutumunu dcstckicr mahiyettcdir 
Bu Onun as! fikirlcrinc aykin olmakla berabcr du 5 mandan heniiz 
kurtulmus bulunan Tiirkiyc'dc idarccilcrin ikiyc aynlarak birbirieriyle 
mucadclcyc girismcmclcri vc mcvcud nisbi bcrabcrligm dcvami icin- 
dir. Bclki dc boylc soylcmis. dcgildir. 

Bahsi gcccn bcyanat sOyicdir: 

?EYH StTNUSj HAZRETLERI'NIN 
BEYANATLARI 
'•Cum'a gflnkti ntishamizda Jazd.gimiz ve^hile Seyh Ah- 
medEs-Siinus? H azretleri ewelsi gti„ ElCezire mmt.kasin 

.236 - Hilafet ve Milli Hakimiyet - Ankara 1939, sh. 239. 




330 



SARIKUMOCAHlDLBR 



da seyahat etmek ttzere Tarsus tarikiyle Diyarbekir'e mute- 
veooihen sehrimizden mttfarakat etmisferdi. Seyh Hazretle- 
n, Istasyonda bir Bando-Mizika ve bir mttfreze-i askeriye ta- 
rafindan «elamlanmis ve heyet-i vekile reiai R«uf Bey 
Mudafaa-yi Milliye VekUi Kazim Pasa, Afgan Sefiri Sultan 
Ahmed Han, Minr Murahhaslanndan Abdulheyfili Bey ve di- 
ger birf ok zevat tarafindan tesyi edilmistir. 

Sflkrii Hoca Efendi'nin mahud "Hilafet-i tslamiye ve 
Turkiye Biiyuk Millet Mecilisi" adindaki risalesinin munde- 
recat-i pahsiyesi malumdur. 

Gelibolu Mebusu Celal Nuri Bey, bu risale iizerine 
eazinw islamiyeden Seyh Seyyid Ahmed Es-^erif Es-Siinusi 
Hazretleri'ne miiracaatla bu hususta ne du^unduklerini is- 
tifsar t-tmist ir. 

Siinusi Hazretleri cevaben demi§lerdir ki: 
-Ehemm-i feraiz-i 9 er'iyye namazdan sonra cihaddir. 
Hokum, sahib-i kuwet olamndir. Turkiye Biiyiik Millet Mec 
lisi, ada- yl muhtelifoye kar 9 i miidafaada bulunup miilkii 
Islami istiladan kurtardigindan me 9 ruiyeti her tiirlii 
gaibenin fevkindedir. Butiin hukuk ve vezaif mechsindir. 
(Yeni Gun gazetesinde okunmustur). 

Hatirlatmak gerckir ki, bu bcyanat Hilafct'in ilgasi degil, saltanat- 
tan aynlmasmin dogm olup olmiyacagi hususundaki mlinakasalar iizc- 
nne verilmistir. Ciinkii §ukrii Hoca'nin adi geccn brosiirii "Hilafet 
saltanatsiz olmazL." tc/ini miidalaa ctmckteydi. Hatta daha sonra 
ortaya cikan Hilafcfin ilgas.na aid sckil bile bazi ilcri gclen miislii- 
manlarca onun tamamcn ilgasi seklindc dcgil de Turkiye BUyilk Mil- 
let Mecl.si'nce icrS edilecegi tarzindaan!a§ilm.stir.Mesela bizi bu- 
tUnkuvvetiyledestcklcmis olan Pakistani kuruculanndan meshur 



237 - Bkz: Muhammed ikbal 
Tesekkulu - Istanbul 1964, sh. 176 



Islam'da Din? Tefekkiirun Yeniden 



331 




Ankara'da Bursa yurdunun ayetlerle sOslU bayragi. 
Esas sancaklardan baska boyle flama mahiyetindekl bayraklar 
bile zafer ayatlerlyle donatiliyordu. 



332 



SARIKIJMOCAHlDLBR 



Jkbal buna iyi bir misaklir. Ona gore Hilafet bir §ahistan ahnmis, 
bir heyete verilmi§tir. Bu hcyet, Turkiye Buyttk Millet Mecilisi'dir 
Gcrccktcn Hilafcti ilga cdcn kanunun bu lar/da anlasilmaya musaid 
bulundugunu ifadc ctmek gcrckir. m Fakat arkadan gelccek "laisizm" 
ile laik kanunlar kulliyati, adi gcccn kanunun boylc anlasihp tatbikini 
lmkansiz kilmi§ttr. 

Her haliikarda §eyh Siinusi Hazretleri'nin Hilfct mcs'elesindeki 
menf. tutum yuzunden Tlirkiyc'yi tcrketmis bulundugu vc aynlirken 
dc Turk Millcti'nin mill! birligi endisesi ile harekct ettigi muhakkatir. 

Ankara'dan aynlacaklan zaman scrcf'Icrinc vcrilen ziyafctte M. 
Kemal Pasa, uzun bir nutuk irad ederck Sunusiligin liirihini vc §eyh 
Sunusi'nin hizmctlcrini nakil vc hikaycctmi$tir. 

Scyh Hazrctlcri dc bu nutka mukabclc ederck tcsckkiir ve tcvee- 
ciihlcrini ifadc clmi$lcrdir. 

Seyh Siinusi Hazretleri Tiirkiyc'dcn aynld.ktan sonra, once 
£am a gitu. Yaygin sohrcti vc hududsuz ziyarctcilcri yiiziinden ken- 
d.smdcn korkan Fransizlar, O'nu Sam', tcrkc zorladilar. Buradan ' Fi- 
hst.n'c gecu. Orada da lngilizlcr kendisinden ku$kular. ip> korktular 
Ingiliz bask.si yuzUndcn "Mekke-yc gecti isc dc Ibni Suud'la anla- 
samadi. O da tahtmdan endisc ctli vc kendisinc rahat vermedi "Ye- 
men Imamlig," ile "Suud KralligY' arasinda tampon bir devlet olan 
Asir"c cckddi. Burada Slinusilcrin "aziz"lcrindcn tdris EI- 
Sunusi'mn torunu olan bir baska tdris El-Siinusi hiikumdardi An- 
cak "Asir"dc %ik oldugu hiisnii kabulu gorcbilcn §eyh Ahmed Es- 
Siinusi vefatina kadar burada kaldi. 

1951 yihnda ailcsinin digcr fcrtleri "Libya Islam Devleti'ni kur- 

238 - Hilafetin llgasina ve Hanedan-i Osmaninin Turkiye Cumhuri- 
yeti Memaliki Haricine cjkanlmasina Dair Kanun (Kanun Nu 431) 
Madde 1 - Halite hal edilmi § tir. Hilafet, Hiikumet ve Cumhuriyet mana 
v© mefhumunda miindemic olduQundan Hilafet Makami mulgadir 



333 



KADlRMlSIROGLU 



maga muvaffak oldular. Nihayet Kaddafi'nin gerceklc§tirdigi bir ih- 
tilal sonunda Nasir'in paralclinde sosyalist (!) bir cumhuriyet (!) haline 
gelcn Libya'mn bugUn, kendini kurtarmak uzerc bir arayis. devrini yasa- 
digi goriilmcktedir. Bu kurtulus. cr veya gee mutlaka gerceklesecektir. 
Cunkll bu bcldenin halki, ' Sunusilik Hareketi" sayesindc gayet imanh 
fertlerden te§ekklll eden uyanik vc mllcadelcci bir topluluklur; 

TUrk Millcti'ni, tslam'a yapugi hizmetler dolayisiyle ylirekten se- 
ven §eyh Siinusi Hazretleri gibi diger SUnQsilcr dc; her seye rag- 
men Islam DUnyasi'nin kurtulusunu yine Turklcrdcn bcklemekte ol- 
duklanni her vesile ile ifadc ctmisterdir: 

• "Artik anlasilmis oluyor ki; Miisliimanlar bugiin; her ne 
kadar parpa -par9a bolgeler ve ayri ayn aileler halinde dagi- 
nik bir vaziyette iseler de, bunlarin firsat tamamen elden 
ka?madan bir vahdet halinde toplanmalari zarGridir. Cun- 
kii iman cephesinin kuvvetlenmesi ve sevket-i islamiyenin 
yeniden kemal bulmasi, ancak bu muhtesem vahdeti bekle- 
mektedir. 

Yeri gelmisken, sunu tarn bir ger9ek olarak arz ve itiraf 
etmemiz lazimdir ki, bugiin, islam milletleri arasinda en 
kuwetli ve hasmetlisi ve dini vahdet ve idare ybminden en 
iimit vericisi TtiRK MtLLETt'dir. Binaenaleyh, biitiin islami 
harekat ve dayanismamn kuwet merkezi Turkiye olmahdir. 
Kahraman Turk Milleti'ni bu yakin alaka ve miizaherete ve 
bu 90k muhim vazifeye ehil kilan bir9ok tarihi ve stratejik 
imtiyazlar vardir. Hilafet'i teiasil etmis olmasi, biitiin Islam 
Alemi'nin kalbgahi olan Haremeyn ve civariran hadim ve 
hamisi olmak serefine sahip bulunmasi ve biitiin emanat-i 
mukaddeseyi hala uhdesinde mahfuz bulundurmasi,asirlar 
boyunca tslanun alemdarhgini yapmasi veonu, Rabbani bir 
liitufla her tiirlii tehlike ve saldinstan korumasi ve nihayet 



334 



SARlKUMOCAHlDLRR 



hall hazirdaki tutumunun hfila timid verioi olmasi gibi se- 
boplor, bu biiyflk millet! bugttn de tsliimi hareket ve daya- 
nipmanm ve Islam Alemi ipin dtistintip cirpindiginuz topy- 
ekOn bir kurtulusun yegane kuwoti, rehberi ve Iideri 
olmaya sevk etmektedir. 

Tflrkiye'nin ve Islam Alemi'nin kurtulusu Allah'in izniy- 
le, ancak Miisltiman Tiirk MiUeti sayesinde miimkiln olabilir 
ve boyle olacaktir!..." 239 

KURTULU§ SAVA§I VE ISLAM ALEMt 

§eyh Siinusi Hazretleri'nin Tiirkiyc'dcki faaliyct vc 
bcyanatlannin Diinya mtisllimanlari uzcrindc 90k dcrin akislcr vucuda 
gclirdigini stiylcmijjiik. Bu vcsilc ilc Islam Dunyasi'nda Turk Millc- 
ti'nin mukaddcraiina karsj gttstcrilcn hassasiycitcn dc bir parca bahsct- 
mcdcn gccmcyclim. O zaman Islam Diinyasi, Tiirk'iin, ?an vc §crcflcr- 
lc bin yil dcvam ctLirdigi Islam tcmsilciliginin unutulma/ hatiralariylc 
doluydu. Bu yUzdcn Tiirk Kurtulus Sava$i, Islam Dunyasi'mn her tara- 
findan bliyiik bir alaka vc hassasiycllc takib cdilmi$tir. 

Burada §u nokiayi da bclirtmck gcrckir ki: Birinci Cihan Harbi 
sirasinda ilan cdilcn 'Cihad-i Mukaddes" in gereken alakayi gOrme- 
digi ve hatta mUsluman unsurlardan bir kisminm (Araplann) bLti ken- 
di silahlanmizla arkadan hanccrlcmis. olduklari hususundaki bir ilade 
ile her zaman kar$ilasmz. Aslinda pek genis, olan vc asil mevzuumu- 
zun biraz da di§inda kalan bu mcs'clcyi gcrcgi kadar tafsil clmcgc bu- 
rada imkan yok isc de rjtcden bcri her ycrdc karsjianan bu fikre dair 
kisa bir izahat vcrmck istiyoruz: 

Evvela §unu bclirtclim ki; "Cihad-i Mukaddes" azameUi Os- 
manh Dcvleti'ni maccradan maccraya sUrukleycn ittihatcilann is ba- 
smda bulunduklan bir sirada ilan cdilmisti. Bu itibarla ilk nazarda ta- 

239-§eyh Ibrahim Bin Idrts Es-sQnilsl: Panldayan Nur (terc. 
All Ulvl Kurucu) - Orhun Basimevi 1 963, sh. 1 1 



KADlR MISIROCLU 



335 



mamen bir Alman tertibi idi. Cihad-i Mukaddes ilSni da Cihan Har- 
bi'ne girisimiz gibi Alman menfaat ve tesirlerinin ortaya cikardigi bir 
hadiseydi. Gerci bfjyle bile olsa ihanct gerekmczdi. Fakat unulmamak 
gerekir ki, bize isyan elmis, olanlar, iddia edildigi gibi "Arablar" de- 
gil, sadece "taht" vaadi almis. bir ailc, yani "§erifler"di. Bunda da In- 
gilizler'in drjktUkleri paralann ve Entellicense Servisinin calismalan- 
nin rolllnu hesaba katmak gerektir. 

Lavrens gibi cevirdigi finldaklar cfsanelesmis, bir Ingiliz ajani- 
nin faaliyetlerini unutmamak lazimdir. Salim du§unulurse, bu 
mes'elcde blltlin Arapligi suclamaya imkan olmadigi gOrliliir. §erifler, 
Ingiliz menfaatlcrinc tabi olmamn scmcrcsini "Hicaz" "Irak" ve "Ur.- 
diin" Kralliklarma aid ilc "Tac"a nailiyetlc cldc ctmi$lcrdir. Kendilcri 
hesabina bu kadar biiyiik bir mcni'aat icin bizc kar§i cikmisjardir. §up- 
hesiz bu, yaptiklanni mazur gttstcrmcz. Ancak insaf ilc dusjuniirsck 
gbruriiz ki, isyan cdcnlcr arasinda halis Tiirk olan ycrlcr dc vardir. 
Mcscla Bolu, mcscla Duzcc.v.s. Bunlari kolayca unuian bizlcr, Arab- 
lar'in harckctlcrini hala unutamiyoruz. Ciinkii diisman bOylc istiyor vc 
bizi bu larzda bir du$iinccyc sevkctmck icin telkin yagmuruna tutuyor. 
Maksad Tiirklcr'le Islam Dunyasi'mn arasim acik tutabilmektir. Oysa 
ki, bu isyanlann Arabistandakileriyle Anadolu'dakilcri arasinda hie bir 
fark yoktur. Hepsi de kismen sahislann menfaati ve kismen de i?tihad 
farklannin eseridir. 

Hcrseye ragmen, ilan cdilmis. bulunan,"Cihad-i Mukaddes"in 
biitiin Islam DUnyasi tarafindan yckvilcud bir halde desteklenmesi ge- 
rekirdi. Fakat yukarida beyan edilcn sebepler ylizunden bu destek 
kismi olmu§tur. Yani Cihad-i Mukaddes iiamnin §imdiye kadar iddia 
edildigi gibi. hie bir akis uyandirmarms, oldugu dogru degildir. 

Bir kere Islam DUnyasi, Araplardan ibarctdegildi. 

Kaldi ki, Araplar'da dahi ccsjtii kansikhklar meydana gelmis. ve 



336 



SARIKUMOCAHlDLBR 



lngilizler bilhassa "Misir"da asayis. vc hakimjyetleri icin bliyUk glic- 
Ittklerle Icarsdasmislardir. Fakat Cihad-i Mukaddes ilaniiun en muaz- 
zam tesiri, yuz milyonluk "Hind Muslumanlan" Ozerinde gorulmus- 
tU. Bize, §erefli tarihimiz ve Islam'a yapuguniz bUyUk hizmellerin 
tcsiriyle candan bagli bulunan bu muazzam kitlenin, "Cihad-i Mu- 
kaddes" sebebiylc lngiliz Mttstemlckc Idarcsine cikardigi guclttkler, 
mllstakil bir escri te§kil edccck kadar genis. bir mevzudur. O kadar ki; 
Ingiltere, Hind MUslumanlan'nin idarcsinde acze du§mU§ ve yerlesmis. 
usul ve an'anclcrinc ragmen mustcmlckc impartorlugunun yikiimasina 
sebcp olacak ilk ciddi manialarla karsdasmi$tir. Hind kit'asmi ba$tan- 
ba$a isyan vc ihtilallcrc sahnc kilan bu dalgalanmalar, Birinci Cihan 
Harbi'ndcn sonra da devam ederck Turk Kurtulu's. Sava$i sirasinda 
Londra'ya kadar sirayct ctrnisUr. 

Gerccktcn Hind Miisliimanlari, Yunan palikaryalanni dcstcklcy- 

cn lngiliz idarcsini protcsto maksadiyla Hind Kit'asmdaki 

niimayislcrlc yctinmiycrck Londra'da dahi bir miting tcrtipctmi§, Tiir- 

kiyc'yc karsj bu Uivnn muslcmlckc camiasi hcsabina nc dcrin ih- 

tilaflara sebcp olacagini gostcrmistfr. Mevlana Mehmed Ali Han 

adinda bir biiyiik Tiirk dostu Hindli musliimamn riyascti alunda kuru- 

lan "Hind Hilafet Komitesi"nin cahsmalan, Turk Kurtulu$ Sava$i 

devresinde bize son dcrccc mticssir vc hayati bir destek saglamijur. 

Milli Kuvvetlcrc tarn tcchizauyla bir tumen kazandiran milyonlarca li- 

ralik nakdi pardimlardan maada lngiliz Dcvlcii ij/.crindcki baskilan 

sebebiylc dc Yunan palika.ryalarimn lngiliz destcginden mahrum kal- 

rnalarini tcmin ctmisjerdir. Butiin bu hizmct vc faaliyctlcrin tefcrruati 

bu cserin hacmi ile kabili tclif dcgildir. Bu yiizden, Tiirk Kurtuius. Sa- 

va§i sirasinda Hindistan'a kadar uzanan bir scyahatlc oralarda bize ve 

giri$tigimiz mlicadelcye kar§i mevcud olan hissiyati yeriridc tespit 

eden bir TUrk Gazctecisinin roportajindan ornek olarak bir kag satir 

naklctmek istiyoruz: 

"...Agustosun birinci guniiydii. Hindistan'in her tarafin- 
da o gunku niimayise istirak icin ahali hazirlanmisti. Biitiin 



337 



KADlR MISIROGUJ 



halk sokaklarda toplaniyor, lngiliz emtiasim yirtiyor, tngi- 
liz elbiselerini iahkir ediyor, "Yasasin Hilafet!..." diye bagmy- 
orlardi. 

Numayi?i haarlayan komitonin merkezi "Bombay"da bu- 
lundugu sebeple Borabay'daki numayis pek biiyiik mikyasla 
yapiliyor, ahali bila tefriki Islam ve Hindu, "TUrk Bayraklan" 
ictima ediliyor. Buyuk meydanlarda lngiliz mamuatmdan 
bulunan elbiseleri meydanlara yigiyor, gaz dokerek yakiyor- 
lardi. Bombay'in oniindeki o gunku hal gorulmege degerdi. 
Niimayise istirak eden butiin otoraobilller Tiirk Bayraklari- 
yle tezyin edilmis, halk heyecanh tezahiiratta bulunuyordu. 
Cemiyetin maksadi ne idi. Malum oldugu iizere ekseriyeti 
teskil eden hindular, Hind istiklali i9in 60 milyonu mii- 
tecaviz musliimanlarin muavenetinc miiracaat ettiklerin- 
den miisliimanlar, "Hilafet Meselesi"nde kendilerine 
muavenet edilmek sartlarmi ileri surmiis ve bu hususta bin- 
dularla ittifak-i tam hasil olmustur. Hindistan'da bulunan 
miisliimanlar birkac biiyiik simamn irsadati ile sii ile siinni 
meselelerini bertaraf ederek ve hindularla bilittifak asagi- 
daki iki maddeyi Ingiltere Hiikumeti'nden istiyorlardi; 

1- Hilafet mes'elesiain Turkler lehinde fash, 

2- Anadolu arazisinde Ingiltere'nin bitarafhk ihtiyar et- 
me si. 

Hind Muslumanlar*inda nifak ve ittihadin tesisi icin 20 
milyondan miitecaviz siilerin muhterem miictehidi Sikatu- 
lislam Mirza Abdiirrahim Hazretleri Hindistan'in bir cok 
merakizinde seyahatler ederek konferanslar vermi?, vaaz- 
larda bulunraug §evket Ali ve Mehmed Ali vesfiir ruesamn 
muaveneti ile ittihadi tam husule gebnigti. 

Islam ruesasi hindularui milli reisi meshur Gandi ile it- 
tifak ederek baladaki iki maddeyi tespit ve Ingiltere 



338 



SARIKUMOCAHlDLBR 



Hflkflmetine matluplaruun adem-i is'afi neticeeinde Agua- 
tosun Birinci gnnii biitttn Hindirtan'da nlimayirfer* karar 
ve icraya teeebbus edtyorlardi. Bombay'in zenginlerinden 
olup "ffiiafet MeclisTnin (♦) kfitibi umumisi bulunan Haoi 
Ahmed Sad* Efendi Kuhteri Cnmfamn terafmd|m 
fabrikalarinda (*•) mill! elbise i 9 in milli kumaslar yapihyor- 
du. Mirza Abdurrahim Hazretleri ilo miilakatlannda diyor- 
lardi ki: "Cenabi Hakkm derya-yj adaieti temevvu? ediyor ve ya- 
kinda etrafi ihata edecek. Buttin itikadatarnla Mustafa Kern 
al Pasa'mn m a gl u p o 1 a m ly a c a gi na emini 
m „ Art,k bundanfazla mezellete Cenab- 
i Hak razi o 1 m a z !." 

Sevket Ali ile gorusiirken diyorlardi ki: Biz Diinya veya 
jahsiyct icin cihad etmiyoruz. Bizim cihadimiz hakikat i 9 in- 
dir. B.ze Ingilizler diyor ki: Tiirkler, Hindli degildir. Bu 
hata-y, mahzd.r. Bence hak ve adalet aleminden baska bir 
alem yoktur. Bugiin de o alem bir merkezde i 9 tima etmis: 
Ankara...Ben dliinceye kadar bu ugurda 9 ahsmaktan sarfi- 
nazar etmem." 

Bir ogle U8tu idi. Agustosun sonlarina dogru Hilafet 
Mechsi-ne gittim. Azadan bazalar, aghyordu. Cemiyetin 
kat.bi umum.si Ahmed S.dd.k Kuhteri ile gorustum. Yunan 
OrdusununAnkar a'ya girdigini soyledi. Muhterem muhata- 

(*) - Bu mesele ile uQrasmak ve butun Hindistan'i bir merkeze 
cm - etmek S in "Hilafe! meclls." nammda Bombay* bir cemiyet te- 
§ekkul etmi§, Roma'daki Caml Bey vasitas. ile miicahidine 
muavenette bulunuyorlardi. """.amaine 

(") - Haci Ahmed Sadik Efendi Bombay'm en biiyuk eshab-i 

USSZ M <T: ba§Ka AWUpa " e btiyDk mikvas,a «°<" bu- 
lunur b.r boya fabrikas.n.n malikidir. Bu zafi muhterem Turk esirlerine 

IZ^VtT* "* "** ""*"*»•«'• ** Chad-, ahireae e 
dakarliklarda bulunmustur. 



339 



KADtRMlSIROOLU 



bimin koderi pek buyttktii. Bu haberin tngili* ajaminin ver- 
digini ilfive etti. Ne yapaoakmmz diye sordum: "Yapacaginuz 
malum dedi. Sonuna kadar ugrasmak." O gun Sevket Ali Efen- 
di Hazretleri ile mulakatimda diyordu kit "Benlngiltere'yi ya- 
kinda amana getirecegim. Biz IngUteretyi dlfihU degil beUd 
Aleme medeni oldugumuzu ve haklanni muaalemet ve iktisat 
ile istihsale muktedir bulundugumuzu ispat edecegim." 

Eylulden birkac gun ge^misti. Ankara'nin Utilasi habe- 
rinin bir sania oldugu anlasilmistir. Haci Ahmed Sadik'm 
Hindistan'da kalmamdaki israrina ragmen Sevket Ali ile 
veda i 9 in gorustum. Bu muhterem zat artik son saatlerin 
yaklastigim soyliiyordu. Eyliiliin sonlarina dogru 15 giinluk 
bir yolculuktan sonra "Suvey?"e 9 ikmis ve Misir matbuatm- 
dan Hindistan ihtilalinin basladigim ogrenmistim. 

Tesriniewelde tstanbul'da idim. §evket Ali ile kardesi 
Mehmed Ali'nin tevkif edildiklerini Avrupa gazeteleri yazay- 
ordu. 240 

Burada ycri gclmi$kcn bir ba§ka Hindli muslumanin hizmct ve 
yardimindan da birkag ciimlc ile bahsctmek isteriz. Bu Abbas Han 
adinda bir mlicahiddir. Ta Kuvva-yi Milliyc safhasindan itibaren fulen 
Turk MUcahidleri arasinda bulunuyor ve dU$mana kar§i onlarla birlikte 
sava$iyordu. Aynca ordu dahilindc bir gazete de sikararak askerlen- 
mizin maneviyatini yUkseltiyordu. Hatla bu gazctenin imkansizhklara 
ragmen Ingilizce niishasini dahi labctmck suretiylc Hindistan'a kadar 
gOnderiyordu. Bu surctlc Yunan vah^et vc mezalimini Hind mUslu- 
manlarina duyuruyor vc Yunaniilara en bUylik destegi saglami§ bulu- 
nan Ingilizler'e kar§i orada umumi fcvcrani k5rilklUyordu. 

Bu Hindli mlislUman, TUrk askcrlcri Qzerinde son derece tcsir ha- 

, . 241 

sil eden bir beyanname de ncsrctmisu. 

240 - Naci KASIM: Zafer Kitabevleri - Istanbul 1341, sh. 161 ve 

devami. _,. . tnr - 

241 - Albay HOeameddln ERTURK: a.g.e. sh. 435 



1 



340 



KSAD (iLKKt) IIOCA 
Aslen Gumulcinelidir. Fiitt mlicfideleye Once orada girismi 5 tir 
Daha sonra TUrkiye'yc hicrct ctmistir. Vatan yolundaki hizmetinc 
Kurtulus Savasi'ndan cok Once baslamistir. Birinci Cihan Harbinde 
Cihad-i Mukaddes ilan cdilincc halki irsad icin "Cihad-i Ekber" adin- 
da bir brosllr cikarmistir. Burada cihad hakkindaki ayet ve hadislerin 
zikir ve izahindan sonra: 

"...Ey din kardcslcr! CUmlcnin malGmudur ki, Moskof, MUsltt- 
manhgm kadim dusmamdir. Ingiliz vc Fransizlar da son zamanlarda 
Musliimanlik alcminc karsi bir ccllat kcsildilcr. Ingiliz vc Fransizlar, 
Rusya gibi gaddar vc mUstcbit bir hlikumctlc clclc vcrcrck idarclcri ai- 
tinda bulunan mUsluman kardesicrimize yapmadik fcnalik birakmadi- 
lar. Gcfcn sene 'Rumeli fecayii" dc onlann zalimanc vc hfiinanc tcr- 
tibleri ncticcsindc idi. Istc onlann mczalimi bugtin saha-i cihanda vc 
liyyiiz milyon chli islam'in uyanmasmi vc ayaga kalkmasini mucip ol- 
du. Ha/a min lazli Rabbcna. 

Bugiin Rus, Ingiliz, Fransiz ahitlisi bir araya gclsc, toplansa hii- 
kum vc csarcllcri altinda bulundurduklan chli islam'in yansmdan az- 
dir. Istc bugiin Aicm-i Islam' in en muthis vc mclanctkar diismanlan- 
yle muharebemiz var. Oyle diismanlar ki; idarcsi altinda din 
kardcslerimiz cnvai mezalimc diicar oluyorlar. Lakin avn-i Hak'la o 
din kardcslcrimizin g5z yaslar. Hiikumct-i Muazzama'mizin ve sanh 
ordumuzun tcdabir-i hakTmancsiylc vc Alcm-i Islam'in harekat vatan- 
pcrverancsiylc silincccklir. 

Ehli Islam'in diismani ne kadar cok oiursa olsun, Alcm-i Islam'i 
mahvedcmezler. Muhafaza-i din ve ve vatana aid ser'an mlikellef ol- 
dugumuz vazifeyi layiki ile ifa edcrsck akibet galebe ve niisrat bizim- 
dir. Envar-i Din-i Muhammedi sonmcz. Zalim diismanlar Din-i Islam'i 
mahvetmek icin itilaf cdip, butUn mevcudiyetleriyle meydana cikiyor- 
lar. Halbuki diger laraftan bir itUfak gikiyor. Alem-i Islama mufid ve 
nlutn oluyorlar. Bunlar hep tecelliyat-i Haktir. Din-i Mubin-i Islam 



341 




ESAD HOCA 



kiyamete kadar payidar olacaktir. Din-i Cclil-i Islam'in hamisi, Allahii 
Teala vc §efii Resul-i Muctcba Efcndimiz hazrctlcridir. 

AliahU Azimiissanin vc RcsQlii Muctcba'nm cmirlcri mucibince 
hareket ve boyle cihad zamaninda malimizi ve canimizi fedaya gayret 
edelim. Zira gOrdllgiimuz felakctlcr, ducar oldugumuz musibeder artik 
cana dayandi. Lchiilhamd Dlinya yuzundcki Alem-i Islam uyandi. 
Malumdur ki; Dlinya yuzundc ucyilz milyon mUslUman kardeslerimiz 
var. Makam-i Mualla-yi Hilafct'in §cfkatli, merhametli sancagi altinda 
mes'ud ve bahtiyar imrar-i hayat cden yirmi milyon nufus-i milslime 
bulunuyor, Iran ve Efgan Hukumetleri'nin idarelerindeki onalti mily- 



342 



SARIKUMOCAHlDLBR 



ondan maada, ikiyUz altmisdttrt milyonu ecnebilerin, dllsmanlann bo- 
yundurugu, idaresi altmdadir. Yazik dcgil mi? Allahu Tealayi bir, Pe- 
ygamberan-i Izami hak taniyan din karde§lcrimiz, hakki yikmagacali- 
§anlann esareti altinda bulunuyor, inliyor. 

Islam mcmlckctlcrini bircok zamanlardan beri kaplayan 
feiakctleri dusUnclim. Koca "Endiiliis" Devlct-i tslamiyesi ne oldu? 
Bir fert kalmayincaya kadar JslUmlar mahvoldu. Yuzli mUtecSviz 
vilflycti havi Makarr-i Saltanat-i Isiamiyc olan o koca mllslUman 
mcmlckcti ne icin tslamlar'm clindcn cikti? UcyUz bin cSmii serifi 
olan vc iicyiiz bin minbcrdc hutbc okunan o kit'a-i ccsimcnin Ispanya- 
lilarin clinc dilsjhcjsi acaba ncdcndir? Hindustan Miisliimanlan ncdcn 
csarct altina girdi. Ncdcn her kabza-i hakindc ccdadimizm kanlanni 
dokcrck aldiklan mcmlckcllcr dtlsmanlar clinc gcy.ti. Ncdcn olacak 
"Ki^iyc zulmcdcr mi hie mcvlasi, ki$inin cckligi kendi cczasi..." 
Kur'an-i Kcrim'de... buyurulmu§lur. Mcali ijerifi: "Bir millcic, bir kav- 
mc ihsan olunmus, mcmlckcti, nimcti Ccnabi Hak cllcrindcn almaz, ta- 
gyir cylcmcz. Hatta ki; o millet, o kavim, o niam-i ilahiycnin kadrini 
bilmcz kiymcl-i hakikiyesini takdir ctmcz, scfahala gidcr, ncl'sini tagy- 
ir ederse, Hazrcti Allah cllcrindcn alir. tgtc su sirr-i cclil-i ilahi miislii- 
manlar hakkmda zuhur ctmi$tir. 

Allahu Azimlissan bizc tarik-i nccSti grjstcrmisUr. Kur'an Azi- 

mujsanda " diycrck uzun uzun Ayct vc hadislcr zikredip halki birli- 

gc ve ccpheye kosmaga davet ctmcktcydi. M2 

Esad Hoca "Zafer tslammdir!..." srj/.uylc tarih du§UrUp zafer 
beklerkcn Cihan Harbi'nin feci bir surcttc nihayctlcnmesi hadisesine 
sahid oldu. tste o zaman bOylc vaaz clmck veya bro§iir ncsrctmeklc ik- 
tifa edilmiycccgini gorcn Esad Hoca, siiaha sardarak ta Gtimulci- 
ne'den bcri Uynctlcrini cok iyi lanidigi Yunan palikaryalarinm kar§isi- 
na gccU. Aydm havaiisindc $arpi§an Kuvva-yi Milliyeciler icinde 

242 - GumQIclneli Eaad Hoca: Cihad-i Ekbor. Izmir 1332 




yJ*Jj&< > £\2J>j£Uv* ' V 



■Of 




,*<■ 



.■-, .Jb .4 -SSJ^ >W 



VCYt 



"•ivt^Jv^l* 



"CIHAD-I EKBER" bro§uruniin kapagi 



343 




A^- : - ■-' 



344 



SARIKIJMOCAHlDLBR 



345 



cidden 90k mllmtaz hizmctler iffl elti. Muntazam ordu te§ekkul cuik- 
tcn sonra da miltt ordunun "fahr! muftu'sU sifatiyla zafere kadar 
hitabcti ve silahiyla din ve vaian ugrunda fcdakarane pdigti. Esat Ho- 
ca'nin bu devredcki uzun vc tcfcrruath mlicadelesinin bir kismini ay- 
dmlatan, milll mUcadclc, Aydin ccphcsi kumandani ve Harekati Har- 
biye Reisi Tabir 6zbek Bey'in mektubunu nakledelim: 

"...Milli Mucadelede, Aydin ve Odemis oepheleri ha- 
rokat-i harbiye reisi bulundugum oihetle pek muhterem di- 
ger bir hocamizdan da bahsetmek vacibedir. O da birinci 
Biiyiik Millet Meclisi'ndo Aydin mebusu olarak bulunmus 
olan Hoca Esad Efendi'dir. Aydm'da sultani mektebinde mu- 
allim ve Aydm Hilali Ahmer (K 1Z1 lay) reisi iken isgal iizerine 
silaha sarilarak cephemize gelmis, suretini 9ikartip, takdim 
eyledigim fotografda goriildiigii iizere hakiki bir muharip 
olarak bizimle muharebelere istirak etmistir. 

Yunan, Odemis'in Mendegxime iistundeki bayira 391k or- 
dugah kurmustu. Biz do Ko 9 ak Deresi agzinda yiiz elli mev- 
cudlu bir piyade taburu ve bu taburun saginda kirk kadar 
zeybek kizaniyle Mendegumeli Hasan Hiiseyin Efe, sol ce- 
nahdaki tepede bir kudretli cebel topu ve benim maiyetim- 
de yedi suvari (Muhterem Hoca Esad Efendi de dahil), buna 
mukabil dusman bir alay piyade ve dort toplu bir cebel ba- 
taryasindan miirekkep idi. Fecirle beraber savas basladi. 
Her neye mal olursa olsun Mendegume Havzasim diisman- 
dan geri almamiz csas gayemiz idi. Bunu da taarruz emirle- 
rimizde bildirmistik. 

Fecrin o issizhgi sirasinda ordu muftumiiz muhterem 
hocamiz Esad Efendi kendisi ve topcu askerleri tekbirler ge- 
tirerek ilk mermiyi biricik topumuzun namlusuna yerles- 
tirtti. Harp kmsti. A 9 ikca mevzi alan dusman topcusu Ko- 
cakderesi agzina dogru dort mermiatti. isaretimiz iizerine 




Vatanm kurtulu§undaki iki asll mOessir: 

"Sank" ve" Sllah" 

ESAD HOCA muharip kiyaf etiyle 



346 



SARIKUMUCAHtDLER 



bizim topumuzu a v ikta bulunan dtisman topcuauna tekbir- 
lerle endaht etti. Tekbirlerle yerleftirilen bu mermi tarn 
dtisman topunun bir tanesinin agzina isabet etti. Bunu mti- 
teakip de bizim top dtisman toplan tizerine bes mermi daha 
yolladi. Dtisman toplan susup yalniz bizim topumuzun pat- 
lamasi Yunanlilan sarsti, dtisman topousu mtihim zayiatla 
poripan bir halde geriye kacti, bozuldular, ytizlerce 61ti bira- 
karak kactilar. Bizim zayiatimiz, biri mtilazim olmak tizere 
tic yaralidan ibaret idi. tki bupuk saat sonra Basoren, Kiicti- 
koren, Mahmudlu koyleri tamamen dtismandan geri ahndi. 
Biz de muzafferen cephe karargahi olan Kosk'e dondtik. 

Muhterem hocamizin gerek muharebe ve gerek siyaset 
sahalarinda biiyiik hizmetleri vardir. Aydin muharebesin- 
den sonra Yunan mezalimini Istanbul Hukumeti'ne ve 
t'tilaf Devletleri mumessillerine anlatmak iizere umum hal- 
km miimessili olarak Aydin Belediye Reisi Resad Bey'le bir- 
likte Rodos tarikiyle fstanbul'a gitmesi ve beynelmilel bir 
tahkik heyetinin gelmesine ve lehimizde rapor verilmesine 
dair biiyiik hizmetlerine paha bicilmez, takdir ve tebcili ve- 
cibedir. 

Milli MUcadele Aydin Cephesi Kumandam 

ve Harekati Harbiye Reisi 

Tahir6zer 243 

Esad Hoca, Birinci Millet Mccilisi'ne "Aydin Meb'usu" olarak 
katildigi zaman otu/.Uc ya§inda idi. lkinci devrede Mehtc§e (Mugla) 
Meb'usu oldu. Harb esnasida eephclcrde "Milli Ordu Fahri Miiftii- 
sii" sifatiyla silahi vc hilabetiylc bir nefcr gibi her yerde yeti§erek hey- 



243 - SebilOrre§ad C. Ill, Sayi 71, sh. 334 



siaw \- >■■■ , . ■ 



347 




ESAD HOCA'mn muharip kiyafetiy le baska bir pozu 



ecanb vaazlar ve veciz irsadlaria askcrin maneviyatim yUkseltmek su- 



348 

SAR1KIJ MOCAHlDLBR 

retiyle cok milium vazifclcr ink cdcn Esad Hoca, Meclis icinde de 



son dcrccc faal idi. 

Tahakkuku itin lie. scnc millctcc yckvucud birhaklc ve fedakarca 
calisrian Misak-i Milliycyi tcscil cttiremiyen "Lozan Muahe- 
denamesi'ne kar§i en hakh vc mukni tenkidi o yapmisu. Bu muahedc- 
ye kirmizi rcy vcrcn ondtirfmuhaliftcn biri de Esad Hoca idi. Bil- 
hassa Yunan eskiyalarmin tiynctlcrini cok iyi taniyan bir insan olmasi 
dolayisiylc savas. meydaninda cldc cdilcn basannin sulh masasinda 
harcandigini meclis kiirsiisunden en bclig bir surcttc ifade cden oydu. 

"Ben Yunan palikaryalarini bilirim. Onlara teslim ettiginiz 
Tiirkler'den bir gun gelecck ki; bir torba kemik bile alamiyacak- 
siniz" diyor vc "Mora", "Girid" gibi bunun ccsitli mi.sallerini zikret- 
mck suretiyle "Bati Trakya" Tiirklcri'nin mukadderati iizcrindcki ta- 
vizkar siyascti kiniyordu. "Mcgcr Bali Trakya fiiciasma aradan otuz 
scnc gectiktcn sonra bir yenisi cklcnccckmi§: "Kibris". Esad Ho- 
ca'nin, mukadderati Yunan cskiyasina teslim cdilmis, bulunan Tiirkler 
hakkindaki endiscsini bugiin bir de Kibris icin dikkate almah ve tevali 
eden bu gafletten siynlarak artik Yunan "Megalo-ldea'si kar§isinda 
kendimize gelmeliyiz. Yoksa O'nun Bati Trakya kaybcdildigi zamanki 
aci tenkidiyle sicak gOz yasjanni unutursak, yarin Kibris karsisinda bir 
ba§ka vatansevcrin ayni tenkid vc gttz yasjna §ahid oluruz. 

Esad Hoca, Kurtulus, Sava§i devrcsinde yukanda bahsi gc^en 
bro§iiriinden ba§ka birkac. klicUk kitab, daha $ikarmisur. Bunlar "Ah!! 
Aydm" (Siir halinde bcySnnamc) "Verin Zavallilara", "Hilal-i Ah- 
mer" gibi cesjtli risalclcrdir. TUrk Milletin'in Kuvva-yi Millt devri gi- 
bi buhranh bir zamaninda halki birligc ve birbirine yardima tesvik 
eden bu bro§urlcr son dcrece faydali olmustar. 

Soyadi kanunundan sonra "tleri" soyadim alan Esad Hoca 



KADtRMISlROCiLU 



349 



1921 Lozan Sulh Anla§masinin U/crinden hcnllz alti sene ge^dkten 
sonra 1930 TQrk-Yunan Andlasmasiyla hayalperest Yunan palikarya- 
lanna yeniden taviz ilstune taviz vcrildigini de gormek bcdbahtligma 
ugramaktan kurtulamamisur. Omrunttn son yillarini, "lzmir"in, "Tor- 
bali" kazasindamunzeviyanc gegircn Esad Hoca, 15 Nisan 1957 tari- 
hinde vukQ bulan feci bir trafik kazasmda hayata gozlerini yummu§- 
tur. O gun Torbali'dan otobUse binmij, Izmir "Kestane Pazari" 
Camiinde vaaz vermeyc gidiyordu. "Necip Baba" mevkiinde 
vukubulan trafik kazasi, hayatinin sonu oldu. Mevla Rahmet eylcye. 
Uzun sender ya§iyarak, her gclcn Turk idarcsinin "Yunan"a daha faz- 
la taviz vcrdigini clcmlc gflrdii. tn^allah bizlcr, yakin zamanda Yunan 
palikaryalarina yeni tavizlcr vcrildigini gormiyceck vc Kibris hadisc- 
lcrinin uyandirmasiyla Turk'un varhgina suikast hazirlayan Yunan 
Mcgalo-idcasi'nin gormek manasinin kavrandigma sahid olaeagiz, 



ALI RIZA (ACARA) EFENDt 

Birinci Devrc Tiirkiyc Btiyiik Millet Mcclisi'nde"Batum 
Meb'usu" olarak vazifc gttrcn Ali Riza Efendi, aslcn Batum'a bagh 
"Acara"li oldugundan soyadi kanunundan sonra bu adi almis.Ur. Halen 
Tilrkiye Biiyuk Millet Mcclisinin hayatta bulunan birka? azasmdan bi- 
ridir. m 

Biiyuk Millet Mcclisi'nc iltihakindan Once Batum havalisinde ce- 
sjtli diismanlarla, mucadelc ctmekte idi. 

Bu bolgede Ruslar vc tngilizlcr'c kar§i Batum'un, Turkluk ve 
Miislumanhgmi kurtarip, garantilcmck icjn giri§ilmis» bulunan bu 
mticadelenin leferruatina girmiyoruz. Talihsiz vatan parcalanndan bin 



244 - Bu aserin ilk tabi sirasinda hayatta olan Ali Riza Efendlye 
maalesef ikinci tab'i bile gormek nasib olmami§, 1969 Agusios'unda 
Ankara'da rahmet-i Rahmana kavu§mu?tur. 



350 



SARIKLIMOCAIItDLBR 



olan "Batum'daki bu faaliyctlcrc tlAir birkac kelimc tie iktifa ediyo- 
ruz. Burada Ruslar vc tngilizler'e kar§i girisUen mllcadelc ile ttn salan 
Temur Pasa, Rus idarcsi zamamnda Jandarma Albayi idi. Batum'un 
bi/c gccmcsindcn sonra Bab-i Alice kendisine "Mir-i Miran'lik riltbc- 
si verilmis. vc tstanbul'a davct cdilmisti. Buna dair bir hadiseyi Sul- 
tan Vahideddin mcsclcsi dolayisiylc birinci bOllimde zikretmistik. 
Temur Pasa Saray'm davcti U/crinc Istanbul'a geldigi zaman kendisi- 
ne her tUrlU rcsmi iglcrdc rehberlik eden Ali Riza Efendi'nin hizmct- 
lcrindcn son dcrccc memnun oldugu igin Batum'a dondllgttnde O'nu 
her tarafta mcthii scna ctmis. vc itibarini ylikseltmi§tir. 

Ali Riza' Efendi 1332 dc "Mekteb-i Kuzat "tan mczun olunca 
Batum'a gitmis. vc Temur Pasa'nm medhu scnasi sebebiyle muazzam 
bir iltifal vc alaka gormiiijtii. O zaman miltarckc olmus. vc "Cenubi 
Garbi Kafkas Hiikumeti" kurulmustu. Bu hiikumctin kurucu miitc 

scbbislcri arasinda bulunan Ali Riza Efendi oradaki mucadclclcrdc 
biiyiik vc scrcfli hizmcllcr il'a ctmi$tir. Harckcti, 1334-1336 senclcri 
arasinda bizzat idarc ctmis, vc karsilanndaki onsckiz komiteye kar§i 
parlak zafcrlcr cldc ctmistir. Tamamcn mahalli "Acara" elbisesi giydi- 
rilmis bulunan milis askcrlcrlc bliyiik muvaffakiyctlcr cldc ctmistir. 
Gcrcektcn Ali Riza Efendi kumandasmdaki kuvvctlcr, bir sava§ta 
sekiz bin csir vc bircok da silah almisjardir. Kazim Karabekir Pasa 
ile vaki muhabcrelcri iizcrinc, csirlcr scrbest birakilmis, malzeme dc 
Karabekir Pasa cmrindcki kuvvctlcrc intikal cttirilmck iizcrc "Ho- 
pa"ya kacinlmisur. Bu sirada artan Ingiliz baski vc sikishrmasi iizeri- 
ne Ali Riza Efendi buradan kacmaya mecbur olmu§tur. Esasen Bi- 
rinci Biiyiik Millet Mcclisi'nc Batum Mcb'usu secildiginden 
cagnlmaktaydi. Fakat Batum'daki mUcadclc dolayisiylc Meclisc dort 
ay gee iltihak ctmistir. Ba§indan sangim, sirtindan cUbbcsini cikararak 
kendine bir sarhos. tavn vcrip paytonla Batum'dan kacmistir. Ilk olarak 
gilzergahta Trabzon'a ugramis, ve burada MUdafaai Hukuk Cemiycti 



351 




Birinci devre meb'uslanndan Erzurum Meb'usu 
NUSRET EFENDi 

Reisi Barutcuzade Ahmed vc ulemadan Ibrahim Cudi Efendi'lerle 
goru§iip konu§mu$ vc halka vaaz ve konfcranslar vererek, onlan Milli 
MUcadeleye ve birligc tc§vik ctmistir. 



Bu vaaz ve konfcranslarda Trabzon halkimn Ankara'ya kar$i iti- 
mad ve bagliligini takviyc eden Ali Riza Efendi Meclis calismalann- 
da da cok mUspet hizmetler ifa ctmistir. Ezcumle ilk "Teskilat-i 
Esasiye Kanunu "na Dcvlctin rcsmi dininin "Islam" olduguna dair 



352 



353 



SARIKUMOCAHtDLBR 



maruf maddcnin girmcsini lemin cdcn takriri Ali Riza Efendi imza- 
layip vcrmi§tir. 

Hem mcclis dahihndc parlamcnto faaliyctlcrinc i$tirak ctmck vc 
hem dc ccphcdc silahli mucadclcye katilmak surctiyle din ve vatan ug- 
runda fedakaranc calisan Ali Riza Efendi, Turk Kurtulus. Sava§inin 
bliyuk sankli miicahkllcrindcn biridir. "deli" namtyla maruf Halid Pa- 
§a'nin kuvvctleri mcyaninda gcrck silahi ve gerekse hitabeliyle emsal- 
siz hizmctlcr ifa ctmi§tir. Yalova'dan Kars'a kadar "tekalif-i harbiye" 
icin dolasip schir §ehir, cami cami vaaz vc konfcranslarla halkin Kur- 
tulus Savasj'na tc$viki istikamctindc, tojbihtc hata olmazsa bir nevi Pi- 
yer Lermit gjbi a/im vc scbatla calismisjir. Onalti ay liilcn silahi 
clindc ccphcdc d(igii$mus, vc bir dcl'asmda "(iemlik*' daglannda yara- 
lanmi$tir. 

Ccphcdc bulundugu bir sirada ikdam Ga/ctcsi'nin muhabiri ken- 
disinc birkac sual sormustu; Bu suallcrc vcrdigi ccvaplar O'nun 
Ccnabihakkin lUtfu ihsaniyle tahakkuk cdccck zafcrc limit vc inancini 
bclirtmcktcdir: 

-ileriyi nasil goriiyorsunuz? 

-Cok iyi olacak. 

-Ingilizlcr Istanbul'dan gidcrlcr mi? 

-Mccburen. 

-Pck giic, bak Misir'dan gilmcdiler. 

-Misir'm arkasi Sudan, istanbul'un arkasi isc Anaciolu'dur. Ana- 
dolu'daki a/im vc iman, Ingiliz'i Istanbul'dan kovacak bir kudrctlcdir. 

-Bunu nasil anhyorsunuz? 

-Bu bir histir, bbyle seyler akli hesaplara uymaz. Bu millet 
ila-yi kelimetullah davasina bin yil fedakarane hizmet etmis. biiy- 
uk ve emsalsiz zaferler kazanmishr. Biz de o sehid ve gazilerin 
evladlariyiz. Cenabihak bizi onlarin hizmetleri hiirmetine yardi- 







ALl RIZA ACARA 

Birinci devre Batum Meb'usu iken 

mmdan mahrum etmiyecektir. Benimle birlikte biitiin Anadolu 
halki, bu inanci tasimaktadir. tnaniyoruz, o halde zafer bizim- 
dir." 

"knik"ile "Mekece" arasinda Halid Pasa emrindeki bu kuvvet- 
lere at ustUnde vaaz eden Ali Riza Efendi, burada vaaz ve irsadlany- 
la erlerin maneviyatlanni yiikseltmek suretiyle zaferin en miiessir 
amili olmustur. sirada bindigi at gayet aksi idi. Bir turlu zaptedile- 
miyordu. Kumandan Halid Pa§a, O'na kendi atini gGnderdi. Evvela 
yoklama yapildi. Biiliin efrad oradaydi. Ali Riza Efendi, efradi bir 



1 



■ 



354 



SARIKLI MOCAHlDLER 



ba§tan bir ba§a at ustiindc dola§mak surctiyle heyecanli bir nutuk irad 
elti. O zaman gayct gene vc glir scsli idi. Heybetli siyah sakah ve ilim 
vc fazilcl sembolu sangiyla ruhlara mchabct vc hcyecan vcriyor, erleri 
co§luruyordu: 

"-Askcrlcr! MtMrck dinimizin ana garllanndan biri de hacdir. 
Hacilar hac maksadiyle mubarck Kabe'yc gittikleri zaman orada "Ha- 
cer-iil Esved"c yiizlcrini, g5zlcrini siirmck surctiyle onu 5pcrler. Ciin- 
kii, Haccr-ul Esvcd Ccn&b-i Rabbiilalcmin tarafindan Cennettcn gon- 
dcrilmis, mubarck bir ta§tir. Siz dc bugiin Oylc §ercfli bir miicadele ve 
hi/.mct uzcrindesiniz ki; Ccnabi Hakkin yardimiyla muvaffak olup, za- 
fcr milyesscr olunca, biitiin millet, ihtiyar analanmiz, giingOrmus, ba- 
balanmiz, gene kizlar, cocuklar, hasih bQtiin arkada biraktiklanmiz 
Hacer-ul Esvcd'i Open hacilann hcyecan ve i§tiyakiylc sizi sanlip 5pe- 
cek ve bagnna basacaktir. Siz bu milcadelcdc oliirscniz "§ehid" kalir- 
saniz "gazi" olmak Surctiyle Ccnncti Ala'dan gonderilmis, bulunan Ha- 
cer-ul Esved gibi bu mazlum milletin mukaddesatina dahil 
olacaksiniz. Cenab-i Hak, nurlu ve acik ahnlariniz gibi bahtinizi da 
acik cylesin ve yann ruz-u mahserde Peygamber Aleyhissalatii Ves- 
selam Efendimizin iltifat vc §cfaatlerine mazhar kilacak zaferi lutfu ih- 
san buyursun. Sizleri, Islam'in bin yillik vatani olan bu topraklarda 
ezan seslerini devam eturecek bu sava§m galibiyetiyle sereflendirsin." 

AH Riza Efendi'nin bOylccc devam cden heyecanli vaazi sonun- 
da erlerden yedi ki§i fart-i hcyecan sebebiyle bayilmi§tir. 

Bundan sonra taarruz basjadi. Erler, kukremi§ arslanlar gibi, du§- 
mana saldiriyorlardi. Ali Riza Efendi de elinde silahi oldugu halde 
onlann arasinda idi. Ccnabi Hakkin yardimi ile dii§man pQskurtUldti. 

Esir vatan par9alarindan biri olan "Batum" Kurtulu§ Sava§i'nda 
Ruslar'dan alinan bir parca hileli yardim kar§iligmda onlara terkedildi. 



245 - Hamdolsun bu eser nesredilmis. ve kisa zamanda tOkenerek 
bir kac kere yeniden basilmi§tir. 



KADlRMISIROfiLU 



355 



Biiytik ekseriyeti Turk ve mtisluman olan bu belde de emsali gibi ca- 
bucak unutuldu. 

Yakmda yayinlanacak olan "Moskof Mezfllimi" 245 isimli eseri- 
mizde tafsilatiyle anlatilmi§ oldugu tizere asilsiz bir efsane olan "Rus 
yardirru"mn yegane kurbani Batum degildir. Mlistakil Azerbaycan 
Cumhuriyeti de bu yardim bahanesiyle, Rus boyunduruguna yeniden 
havale edilmi§ux. Ostelik "Rus yardimi" adiyle verilen paralar da Rus 
parasi degildir. 246 



HAPIZ §EVKET (OZALP) EFENDI 

1288 yihnda dogdugu Ergiri'de Ibtidai tahsilini gordlikten sonra 
Istanbul'a gelerek Fatih Medresesini bitirmi§ ve ilk olarak "Geyve"de 
dini ir§ad vazifesine ba§lami§ur. Bu sirada Yunanhlarin "Geyve Bo- 
gazi"na dayanmalari tizerine kurulan mahalli Miidafaa-i Hukuk heye- 
tine dahil olarak milis teskilatina girmis, ve daha sonra da bu teskil&un 
kumandanhgini yapmi§ur. 

Adapazari'nda ve Izmit Cuhahane semtinde emrindeki milis kuv- 
vederiyle Yunanhlar'la carpi§arak bUyuk muvaffakiyet elde etmi§tir. 
Mare§al Fevzi Cakmak Meclis KUrsiisiin'den bu hizmeti §oyle ifade 
etmi§ti: 

"Tiirkiye'nin kaderi Nazifpasa'da cozlilecekti.Halil Nuri, 9 Tem- 
muzda Pazarcik'a geldi. Kuvvetlerini, Nazif Pa§a hattinda mevzie 
soktu. 

Geyveli Hafiz §evket, tekbirler getiriyor, zafcr ayetleri okuyor; 
mehter takimi cenk havalari cahyor, vatan fedailerini yiiz binler onun- 
de destanlar yaratmaya davet ediyordu. 



246 - Bkz: Kadir Misiroglu - Moskof Mezalimi, C. I. Istanbul 1672 
sh.317 s ; 

247-Sadi BORAK: Kurtulus Savasindan Bir Sayfa - Hayat Tarih 
Mecmuasi, Istanbul Temmuz 1967 



356 



kad1rmisiro6lu 



357 




GEYVELi HAFIZ §EVKET EFENDl 

Boylece, bu vatan icin ba§ini koymus. olanlar, misli gSrulmemis. 
bir inatla, dii§man sclini \lg giin durdurdular ve Tiirk ordusunun, inonii 
hattma ula$masim sagladilar. 

Neticede memlekctin dii§mana tcslim olmasma engel oldular." M7 

Hatta Mustafa Kemal Pa§a bile "...Malum-i aliniz, kuwetleri- 
mizi ln6nii havalisinde toplamaya ba§ladik, diisman, oraya kadar gel- 
di. Fakat, Nazif Pa$a mcvkiindc ve sonra Pazarcik mevkiinde daima 



248 - Zabit Ceridesi, C. 7, sh. 339 




bir taburdan ibaret olan gayet kuciik kuvvetler, btittm bu diisman ordu- 
suna iki uc gun kadar vakil zayi eltirdi" M8 diye ifade etrhek suretiyle 
bu hizmeti lakdir etmi§tir.Yakinlannin kendisinden dinlediklerini nak- 
lettiklerine gore elli kisjlik bir milis kuvvetiyle bir kac bin dii§man as- 
kerini tcslim almisur. Esir dtt§man askerlerine soruldugunda kar§ila- 
nnda elli ki§ilik bir kuvvetin bulundugunu ve bu kadar az silah ve 
cephanesi olan bir kuvvete teslim olduklarini kabul etmemi§lerdir. 

Ikinci defa olarak Izmit dolaylarinda f^uhahane iistil mevkiinde 
Tabur Kumandam olarak dii§manla fiilen carpismi§tir. Diisman kuvve- 
tiyle yaptigi miisademede zahire dolu bir treni baskina ugratmaktan 
kurtararak Karacan'a (Dogan £ay) ulasmasini temin etmisti. Merhu- 
mun anlattigma gore bu sava§larda achk ve cephanesizlikten o hale 
gelmi§lerdi ki biitiin efrad tarlalardaki henliz olgunla§mami§ cig misir- 
lan yiyerek ya§iyabilmi§lerdir. Fiilen harb hatunda hizmet gorenlere 
mahsus olmak uzere verilen kirmizi kurdelah istiklal madalyasmm 
4352 numaralisi ile taltif edilen merhum, 1945 yilinda dar-i bekaya in- 
tikal eylemi§tir. 

DiGERLEM 

Bu bolilmti bitirirken bir kere daha belirtmek isteriz ki, Tiirk Kur- 
tulu§ Savasmda hizmet ve fedakarhklan gorUlen din adamlari bizim 
nakil ve hikaye ettiklerimizden ibaret dcgildir. Bilhassa Kuvva-yi Mil- 
liye devri dedigimiz devrede kurulmus, bulunan Odemi§, Ayvalik, Ala- 
§ehir, Bergama, Soma, Akhisar, Salihli, Bozdag, Karadeniz, Zongul- 
dak, Toros, Kilis v.s. gibi cesjtli cephelerde hizmeti gecmis. din 
adamlarimn tarn kadro halinde degil hizmetlerini hikaye etmek, isim- 
lerini eksiksiz olarak siralamak bile imkansizdir. Biitiin bu cephelerin 
hemen hemen hepsinin kurucusu ve yurutuculerinin din adamlan ol- 
dugu hesaba katihrsa bunlarin hepsinin hizmetlerini nakletmek cildler- 
le eser telifini icabettirir. §unu da belirtmek gerektir ki, zaferden sonra 
dine ve din adamlanna kar§i takmilan menfi tavir yiiziinden sankh 



358 






359 







Sarikh meb'uslardan 

Karahisar-i Sahip Meb'usu MUSTAFA HULUSl EFENDi (sagda) 

ile Karahisar-i Sahip Meb'usu NEBlL EFENDi (solda) 

miicahidlerin pek cogu bir kenarda mllnzeviyane bir surette Omiirlerini 
tuketmi§ler, bu suretle onlann hizmet ve kahramanhklari da unutulup 
gitmisUr: Bu itibarla hepsinin zikir ve tadadma imkan yoktur. Bununla 
bcraber birkac isim daha vermekle bu bahsi kapiyoruz. 

MUSTAFA FEHMl (GERgEKLER) EFENDi 

Birinci Biiyuk Millet Meclisi'nde "Bursa Meb'usu" olarak bu- 
lunmu§tur. 1284 tarihinde Mihahccikta (Karacabey) dogmu§tur. 
Klasik medrese tahsilirii tslanbul'da tamamladiktan soma 1313 yihnda 
Alasonyah Hoca Ali Efendi'den icazet"almi§ur. 1326 da Karacabey 




. Ulemadan meb'uslar 

Kutahya meb'usu SEYH SEYFl EFENDi (saQda), 

Icel Meb'usu NAlM EFENDi (solda) 

Muftiisii olmu§tur. Bu vazifede bulunurken Kuwa-yi Milliye icin o 
derece milessir bir cahsma gostermigtir ki; tstanbul'daki Birinci Orfi. 
Idare Divani, idamina karar vermistir. Istanbul, o.zaman sureta mua- 
hedeye sadik goriinmek ve mill! mucadeleye zaman kazandrrmak 
mecburiyetinde idi. Bu sebeple boyle tatbik kabiliyeti olmayan karar- 
larla i§gal ordulan mensuplarinin gozleri boyanmaya cah§iliyordu. 
Mustafa Fehmi Efendi, Bursa Meb'usu olarak vazife gbrdilgu Buyuk 
Millet Meclisi'nde 1 Mayis 1336 tarihinde "§er'iye ve Evkaf Vekili" 
secrtmijtir. 1921 de Maresal Fevzi Qakmak'iRcepheye gitmesi ttze- 
rine onun yerine hey'eti vekileye reislik de!etrhiStir..MeeliS^»ndeki 



360 



du&i merasimlcrde One o sUrUltir vc dua O'na yapunhrdi. Alim ve 
§air bir zalti. 1944 de "Hilye-i Fahr-i Alem" adinda bir sjir kitabi cik- 
mi§tir. 1950 yihnda Ankara'da vcfat ctmi§tir. 

KUMBASARZADE SULEYMAN SIRRI EFENDl 

Ayan Reisi Asim Efendi' den icazet almis, bulunan Siileyman 
Sirri Efendi, Kurtulus, Sava§i boyunca cepheden cepheye kosmus. 
ve emsalsiz hizinctlcr ila eLmijtir. UlemS kisvesini cikararak, Kara- 
deniz Mill! kiyafctine girmis, ve lalcttayin bir nefer gibi zafere ka- 
dar canla ba§la cali§mi§ur. 

1296 tarihindc 'Heni§in"e bagh "Cimil" Nahiyesin'de dogmu§- 




SOLEYMAN SIRRI EFENDl ile birlikte qele sava§ma katilan 
Lazistan Meb'usu HOCA NECATi EFENDi 



361 



KADlRMISKOCLU 



tur. Bu nahiyeye bagh bulunan Baskoy'den Haci Kadir Aga'mn 
ogludur. Once Erzurumlu meshur Yetim Hoca'dan okumu§, sonra 
ruus imtihanina girerek Islanbul'a gelmi§, Asim Efendi'den oku- 
mus, ve dersiam olmusmr. Bir ara son seyhtilislamlardan Mustafa 
Sabri Efendi'den de muhtelif islami ilimlcr okumu§tur.Bilhassa 
Dogu Karadeniz ve Erzurum havalisindeki Rus i§gali ve Ermeni 
harekati sirasinda emsalsiz hizmetler ifa etmi§tir.Birinci devre 
Lazistan meb'usu Necati Efendi ile kurduklan cete, bolgeye un salmis, 
ve diismana aman dedirtmisUr. Hcle bir defasmda Ruslar'i dar bir bo- 
gazda, adamakilh sikiptmp, hirpalayarak cekilmege mecbur etmi§tir. 
Halbuki 800 piyade 200 siivari vc dSrt toplan ibarct diisman kuvvetine 
karsriik kendisinin sadece otuz arkada§i vardi. 1960 ydinda kulak kan- 
serinden vefat etmisdr. 

YOZGAT MUFrUSU MEHMED HULUSt EFENDI 

Birinci M.M. Meclisinde Yozgat Meb'usu idi. Fakat bliyiik vatan- 
sever AH §ukrii Bey'in caniyane bir surette sehid edilmesi Uzerine 
meb'usluktan nefretle, istifa eylcmi§lir. Buna ragmen zafer icin koy 
koy dola§arak halkin cepheye kosmasim temin edecek vaazlar vermi§- 
tir. Ankara'da tanzim edilen meshur fetvayi imza edenlerdendir. Mec- 
lisin acihsmda Haci Bayram'dan, Meclis'e kadar ba§ iistiinde tasman 
"lihye-i saadef'i bir milddet de ta§imisu. 

1961 yihnda Diyanet Isteri Baskanhgi Mu§avere Heyeti azasi 
iken vefat etmistir. 

MUFTU HAFIZ iBRAHtM (AKGUN) EFENDt 



1885 tarihinde Kutahya'da dogmu§tur. Ilk tahsilini Kiitahya med- 
reselerinde okuduktan sonra Islanbul'a gelerck, Medreset-ul-Kuzat'a 
(Hukuk Fakttltesi'ne) girmistir. Birinci Dunya Harbi 9ikmca tahsili bi- 
rakarak ihuyat zabiti olmak Uzere'Harbiye'yc girmis ve kisa bir miid- 



362 



SARIKU MOCAIIlDLER 



det sonra cepheye g5nderilmi§lir. 

Birinci DQnya Harbi'nc i§lirak eden Hftfiz Ibrahim Efendi, bu 

hizmet ve faaliyellcrine, Kurlulus, Sava§i csnasmda da devam etmi§tir. 
Temmuz 1920 dc KUtahya Mill! Alayi'na kaulmi§, daha sonra bu alay- 
in Iagvi Uzcrinc Birinci Ordu Dinar Menzil Mintikasi'nda bulunarak 
Zaferc kadar fiilen carpi§mis. vc Istiklal madalyasiyla taltif olunmu§tur. 

Zaferden sonra sirasiyle Dar-Ul Hilafe Medresesi muderrisligi, 
KUtahya Imam Hatip Mcktcbi muallimligi KUtahya MUftUlugU gibi 
vazifclcrdc bulunarak 1959 yihnda tckaUde aynlmi§Ur. 17 Nisan 1966 
tarihindc KUtahyada irlihal-i dar-i beka eylemi§lir. M9 ^ 



REFAHlYE MUFTUSU §EVKt (YURTBA§I) EFENDI 



1296 tarihindc Refahiyc'dc dogmu§tur. Ilk medresc tahsilini dog- 
dugu §ehirde ikmal cttiktcn sonra, once Kayscri'ye giden ve sonra da 
Istanbul'a gecen §evki Efendi SUlcymaniyc Medresesini "Aliyyul 
ala" derccesiyle bitirerek icazetname almi§tir. 

Once Refahiyc'dc actigi bir medresede ders okutmaya ba§lami§, 
sonra Kurucay MuftUlUgUne tayin cdilmi§tir. 

Mill! Mucade devrinde Sivas Kongresine davet edilmis, ve bizzat 
i§tirak etligi bu kongreden sonra Rcfahiyc'ye gelerek kadihga basja- 
mi§tir. Bilahare ortaya cikan "Kocgiri tsyani"nda Refahiye kayma- 
kam vekili sifatiyle cok faydah hizmctlcr ifa ederek isyancilarin yati- 
§ip dagilmalamni tcmin euni§tir. Bundan sonra muhtelif yerlerde 
kadihk, hakimlik vc muftulUk vazifclcri ifa eden §evki Efendi 1949 
ydmda Hakkm rahmctinc kavu§mu§tur. 250 



249 - Fazla bilgi icjn bkz: Diyanet Isleri ReisliQi Dergisi, Ankara, 
Hazian 1966 tarihli sayi. 

250 - Fazla bilgi icjn bkz: Diyanet isjeri Reisligj Dergisi, Ankara 
Haziran 1966 tarihli sayi. 



363 



DORDUNCU BOLUM 



ZAFER VE SONRASI 



Y 



RI: 



I- ARAYI§ VE TEREDDUDLER DEV- 



tLK TAVIRLAR 



ukandan beri hikaye edilcnlcr, TUrk Kurtulus. Sava§i'nda zaferin bir 
numarali amilinin din oldugunu gttstermi§tir. Toptan tufekten ziya- 
de, halkin imam sayesinde cedn bir mucadele, muvaffakiyede neti- 
celenmis ve du$man , Ege sahillerinden denize dokUlmusftr. 251 

251 - Burada Yunan askerleri icjn bizim de me§hura itibar ederek 
kullandiejimiz "denize d 6 k u I m e" tabiri yerinde degildir. Hakikatte 
Anadolu ortalanna kadar sokulan Yunan askerine karsj ciddi bir imha mu- 
harebesiyapmayamuvaffakolunamamisjir. MeselaDumlupmarMeydan 
Muharebesi'nin bir imha' muharebesi halinde gerQeklestirilmemesi §a- 



364 



SARlKUMOCAHlDLBR 



kapanig konugmalan tcikik cdilincc sttzlcrin daima Ccnab-i Hakka ni- 
yaz ilc bilmckte oklugii gOriilmcktcdir. Erzurum Kongrcsi, Sivas 
Kongresi acih§ vc kapani§ konu§malanyIa, Turkiyc Biiyiik Millci 
Mcclisi'nin aydisjnda M. Kemal Pa§a tarafmdan yapilmi; olan ilk 
konusmanm satht birsurcttc uihlili bu hakikati ortaya koyar. 

Zafcrdcn sonra bu hava 90k kisa bir miiddcl daha dcvam cimi§tir. 
Filhakika Biiyiik Millet Mcclisi'nin biinycsindc muhafazakar tulumlu 
insanlann M. Kemal Pa$a'dan §Uphe cttiklcrini ve fiilcn onun kar§i- 
sinda bir grup lc§kil cylediklcrini biliyoruz. Fakat M. Kemal Pa§a 
da sirasinda ohlardan daha muhafazakar vc dindar gttziikmcklc idi. 

Dinin, zafcrdcn sonra giinUmiizc kadar maruz kaldigi muamelc- 
nin hikaycsi bu cscrin hacmini cok'asacagi gibi bugiinkii mcvzuat mu- 



yan-i dikkattir. Bunun askeri olmaktan ziyade siyasi olan sebebleri uze- 
rine egllmek mevzuumuz haricidir. Fakat su kadanni soyleyelim ki, ka- 
cjrilan ve imha edilemeyen bu dusman askerleri, Lozan Sulhu boyunca 
bize karsj bir tehdid vasilasi olarak kullanilmak uzere Trakya hududu- 
muzda bekletilmistir. 

Kurtulus Savasj'nin bugOne kadar kiralik kalemler tarafmdan yuru- 
tiilen meddah edebiyatini bir tarafa birakarak yeniden degerlendirilme- 
sinde gee. kalmmi§tir. Buyuk Turk tarihi icinde Kurtulus Sava§inin iddia 
edildigi gibi cok ehemmiyetli bir yeri yoktur. Kuvvetlerin a§aQi yukan 
musavi bulunmasina, arazi ahali ve ikmal sartlarimn dusmanm aleyhi- 
ne bizim lehimize olmasma rahmen harbin ug sene surmesi bu hukmu- 
muzu dogrulayan fiilii vakialardir. Buna ragmen Kurtulu§ Savasi'ndan 
yilda be§ on bayram gikaran inkilabgilar, on bin §ehid ve otuz bin yara- 
liya mal olan Kurtulu§ Savasj'na mukabil iki yiiz elli bin sehid ve yuz elli 
bin yaraliya mal olan Qanakkale'yi hatirlamak luzumunu hissetmemek- 
tedir. O Qanakkale ki; Kurtulu§ Savasj gibi dort yuz sene bir vilayetiniz 
olarak yasamis kucuk bir devlet olan Yunanistan'a karsi degil, Dunya- 
nin en buyiik devletlerine karsj muvaffakiyetle neticelendirilmif ve 
Kurtulus Savasi'ndaki gibi Anadolu'nun en mamur sehir ve kasabalan- 
nin yakilip yikilmasma ve ahalinin hunharca katledilmesine sebebiyet 



KADIR MISlROflLU 



365 



vacchesindc hakkiyle bclirulmcsi dc imkansiz bir kcyfiycltir. ^iinkii 
zafcrdcn hemen soma dine vc din adamlarma kar§i dcgi§cn baki§, Tiir- 
kiyc'dc cok partili hayaia gccinccyc kadar gitgidc sjddetlcncn bir men- 
filik kazanmis, vc bu Uilum kanunlar ve cczai miicyyidclcrlc dc takviy- 
c olunmuslur. Fakat, Kurtulus, Savasjndaki dint atmosfcrin aynen 
dcvam ettigi kisa devre icinde denilebilir ki, sava§ csnasinda oldu- 
gundan daha ziyade vc hatta ifralkar dindarlik tezahiirlcri gSrulmiisUir. 
Bunun sebebini anlamak gcrccktcn kolay degildir. Qi'mku 90k kisa za- 
man fasilalanyla oyle /.ikzaklar cizilmisjir ki, bunlan M. Kemal Pa- 
§a'nin ard du^iincc vc planli harckct cxii^iylc dahi izah miimkiin degil- 
dir. Gcrci inkilapcilar hep bOylc iddia cdegclmisjcrdir. 

Saltanat'in ortadan kakhnlmasi bahis mcvzu edildigi zamanlarda 
bile clinic alaka yoniinden salianala kabil-i kiyas olmiyan Hjlafct mii- 
essescsi aksine sjddclli bir surcile miidafaa cdilmi§tir. Bu sirada 
umfimTyclle iclkin vc lesis cdilcn nokui-i nazar Erzurum Kongre- 
si'ndcn ilibarcn ortaya cikmi? bulunan "Hakimiyet-i Milliye" fikri ile 
Hilafct'i iclif cunckli. Yani Sallanat mefhumunda miindemic olan siy- 
asi iktidan Millct'c ve O'nun vckillcri bulunan Mcclis'c malctmck su- 
rctiyle Hilafct vc Saltanat'i birbirinden ayirmak ve Hilafct'i dcvam et- 
tirmckti. Bu sirada "Me§ruti" bir idarcyi tcrvic eden bircok kimse de 
mevcuttur. Kuvvctli §ahsiyctiylc, Istanbul Baro Reisi Liitfi Fikri 
Bey bunlann ba§indaydi. Bununla bcrabcr bu grup, boyle bir 
dii§unceyi dc sjddctle reddcdccck kadar kesin bir muhalefetle kar§ila 

verilmede.n basanlabilmistir. 

Kurtulus Savasimn tarihimizde binlerce buyuk ve cihansumul mu- 
harebelerden daha buyiik ve serefli gbsterilmesi igin girisilen sunt ve 
resmi gayreter, bilahare yapilacak olan inkiiaplann amillerine mitolojik 
bir §ahsiyet ve otorite sarjlamak igindi. 

Kanaatimizce M. KemakPa§a'nin §uur alti da Kurtulu§ Savasj'na 
aid bu gercekle dolu bulundugundan hilafetin ilgasi, laiklik ve harf inki- 
labi gibi - musbet veya menfi - gapi askeri vak'alan 50k a§an bir takim 
tesebbLislere girismistir. 



366 




Bursa'nin du§mandan temizlendigi giin kurbanlar kesllirken bir 
din adami heyecan ve sevincinf [f§de ediyor. 



367 




Hocalarin arasinda ve ayni kiyafette M.Kemai Pa§a, iizerinde de 
O'nun eliyle yazilmi? "MefkOre Hatirasi" yazisi 

mak luzumunu duymamisjardir. Nihayct Osmanogullan "Halife" sifa- 
tiyle Meclis'in de ustunde ve Islam Alcmi'ne samil bir iktidara sahip 
bulunacaklar, Mcclis de eskisi gibi vazifcsini ifa edip gidccck diye dil- 
Siinulmusjtu. Filhakika Rauf Bey gibi "Ben Hancdan-i Al-i Osman'm 
nan-u nimetiyle perverde olmus, bir ailcnin evladiyim" diyen bir kimse 
bile nihayet bu mlilahazalara inamp salianaUn ilgasini hukumct teklifi 
olarak Meclis'e getirmi§tir. Filhakika muhafazakar mcb'uslarin boyle 
diisunmeleri ve orlaya atilan lrkrc inamp guvenmeleri cok normaldi. 
Cunku en cok korktuklan M. Kemal Pa§a, kah iyilikle kah da tehdid- 
le bu fikri, tamamcn yayip ycrle§Lirmi§ti: "...Burada toplanmi§ olan- 
lar, Meclis ve herkes meseleyi tabit goriirse fikrimce muvafik 



368 



SAR1KLI MOCAHlDLER 



olur. Aksi takdirde yiiie hakikAt usulii dairesinde ifade olunacak- 
tir. Fakat ihtimal bazi kafalar kesilecektir." 2sa gibi ifadeleriyle 
M. Kcmal Pa§a cirafi her istcdiginde sindirecek bir meiod lakip et- 
mekleydi. 

Bir taraftan da saltanali ilga ctmckle bcraber, Hilafcti 
muhafazakarlardan daha mutaassibanc bir surette miidafaa ediyordu. 
O'nun bu mevzuda sOylcdiklcri ortadogunun hala yegane biiyiik devle- 
ti olan bu gunkii TUrkiyc bakimmdan tekrar hatirlanmaga deger bir va- 
sif ta§imaktadir. 

"...Arkadaslar! Yine malumdur ki: Diinya yiiziinde yiiz 
milyonluk bir Arap kiitlcsi vardir ve bunlarin asyai kismi 
Ceziretiilarabda miitekasif olarak arz-i mevcudiyet eder. 

Mazhar-i niibiivvet ve risalet olan Fahrialem Efendimiz 
bu Kiitle-i Arab i9inde, Mekke'de Diinya'ya gelmis birviicu- 
du miibarek idi. 

Ey Arkadaslar! Tanri birdir, Biiyuktiir. Adat-i 
ilahiyenin tecelliyatina bakarak diyebiliriz ki; insanlar iki 
simfta, iki devirde mutalaa olunabilir. tlk devir, be? eriyetin 
sabavet ve sebabet devridir. Ikinci devir, be?eriyetih tipki 
bir gene gibi yakindan ve maddi vasitalarla kendisiyle i§- 
tigal edilmeyi istilzam eder. Allah, kullarinin lazim olan 
nokta-i tekemmiile viisuliine kadar iclerinden vasitalarla 
dahi kullariyla istigali lazime-i uluhiyetten addeylemistir. 
Onlara Hazret-i Adem Aleyhisselamdan itibaren mazbut ve 
gayri mazbut namutenahi denecek kadar 90k nebiler, pey- 
gamberler ve resuller gondcrmi^tir. Fakat; Peygamberimiz 
vasitasiyla en son hakayik-i diniye ve medeniyeyi verdikten 
sonra artik beseriyetle bilvasita temasta bulunmaga liizum 
gormemistir. Beseriyetin derece-i idrak, tenewiir ve tekem- 
miilii her kulun dogrudan dogruya ilhamat-i ilahiyye ile 

252 - Mustafa Kemal - Nutuk - Ankara 1927, sh. 421 



KADIRMISIR06LU 



369 



temas kabiliyetine vasil oldugunu kabul buyurmustur ve bu 
sebepledir ki, Cenab-i Peygamber, Hatemulenbiya olmustur 
ve kitabi ekmeldir. Son peygamber olan Muhammed Musta- 
fa (Sallallahii Aleyhi VeseUem) 1394 sene ewel rumi Nisan 
i9inde Rebiiilevvel aymm on ikinci Pazartesi gecesi sabaha 
dogru tanyeri agarirken dogdu, giin dogmadan... 

Bugiin o giindur, tnsaallah biiyiik tesaduftiir (Insallah! 
sesleri) Filhakika arabi tarihiyle bu aksam yevmi veladetin 
sene-i devriyesine tesaduf ediyor. Hazret-i Muhammed 
eyyam-i sabavet ve sebabeti ge9irdi. Fakat heniiz peygam- 
ber olmadi. Yiizii nurani, s6zu ruhani, riist ve reviyette bibe- 
del, soziinde sadik ve halim ve muruwet9e saire faik olan 
Muhammed Mustafa, ewela bu evsaf-i mahsusa ve mu- 
temayizesiyle kabilesi i9inde "Muhammed-ul-Emin"oldu. 

Muhammed Mustafa, Peygamber olmadan ewel kavmi- 
nin muhabbetine, hiirmetine, itimadina mazhar oldu. Ondan 
sonra ancak kirk yasinda niibiivvet ve kirk u.9 yasmda risa- 
let geldi. Fahrialem Efendimiz namutenahi tehlikeler i9in, 
bipayan mihnetler ve mesakketler karsismda yirmi sene 9a- 
hftl ve Dini tslam'i tesise aid vazife-i peygamberiyesini 
ifaya muvaffak olduktan sonra vasil-i ala-yi illiyin oldu. 
Kendisinin mazhar-i irsadati olan biitiin miislimin ve bilhas- 
sa Ashabi giizin bir 90k goz yaslari doktuler. Fakat mukte- 
za-yi beseriyet olan bu hal-i teessurxin bifaide oldugunu der- 
hal idrak eden erbab-i fetanet, Peygamberin arkasindan 
aglamak degil, mesalih-i iimmeti bir an ewel hiisnii temsiye- 
te mazhar edecek tedbir almak kanaatiyle toplandilar. 
Resulii Ekreme halife olacak bir emir intihabi mevzuu bahis 
edildi. Zat-i Risaletpenahi, yarigari olan Hazret-i Ebubc- 
kir'den sahsen hoslanirdi ve enfas-i vapesini yasarken Ebu- 
bekir'in kendisine halef olmasi muvafii olacagini muhtehf 
tarzlarda isaret dahi buyurmu§lardi. Buna nazaran topla- 



370 



SARIKLI MOCAHlDLER 



nip resmen bir intihap yapmaktan bask a bir is kalmamis ol- 
duguna hukmolunabilir. 

Halbuki bu intihap keyfiyeti o kadar basit olmadi. 
Bilakis mesele 90k muzakerelere, 90k miinakasalara ve 90k 
esash ihtilaflara maruz kaldi. Emr-i intihapta miihim ola- 
rak, U9 muhtelif nokta-i nazar tebaruz etti. Bu nokta-i na- 

• zarlardan birisi Makam-i Hilafet'e istihkak, mesalih-i umme- 
te riiyet cdebilmek i9in lazim olan kudret ve kifayetin kaide 
ittihazi idi. Buna nazaran Makam-i Hilafet en kuwetli ve en 
nufuzlu ve en resit kavmin olacakti. Bu nokta-i nazar cum- 

~ huru sahabenin idi. 

Ikinci nokta-i nazar; o giine kadar nusret-i Islam'a hiz- 
met eden kavmin Hilafet'e miistahak addelilmesiydi. Bu, en- 
sarin nokta-i nazanydi. 

t^uncii fikir ise kuvvet-i karabeti iltizam etti. Bu da 
Hasimiler'in nokta-i nazan idi. Bu U9 nokta-i nazardan itti- 
fak-i ara ile birini tercih etmek ve emri intihabi inta9 eyle- 
mek miimkiin olmadi. En nihayet tesettii ve fetretin derhal 
online ge9mek liizumuna kani olan Hazret-i Omer'in tesiriy- 
le Hazret-i Ebubekir'e biat olundu. Goruliiyor ki, ilk halife- 
nin intihabina temayiilat-i umiimiyenin tabii temerkiiziin- 
den ziyade sahsi tesir, tesbit-i sekletmistir. 

Efendiler! Bu muhalcfet ve miinakasatin nabemahal ol- 
dugunu zannetmeyelim. Hakikatte emr-i Hilafet-i nebeviye, 
Islam arasmda bir rabita olan bir emarettir. Ve ehl-i 
Islam'in kelime-i vahide iizere i^limalarin j temin eden bir 
emarettir. Emaret ise, Cenab-i Hakk'm bir sir ve hikmeti- 
dir ki, teessiisii, daima satvet ve kuvvetle mesruttur. Ve an- 
dan maksadi asli de defi fesat ve hifz-u asayis-i bilad ve tan- 
zim-i umur-u cihad ile mesalih-i ammeyi hiismi tanzim ve 
tesviyeden ibarettir. Bu dahi ancak satvet ve kuvvete me- 



■ ■> 




371 



§er'iye Vekili 
MUSTAFA FEHMl EFENDi 

nuttur. Adetullah bu ve9hile cari ola gelmistir. 

Buna nazaran yukanda izah ettigim 119 muhtelif nokta-i 
nazardan birincisinin -ki kuweti ve niifuzu olan kavmin, 
milletin varis-i Hilafet olmasi noktasiydi- diger mukat-i na- 
zara mureccah ve galip olmasi tabiidir ve Hazret-i Ebube- 
kir'in bittesir Makam-i Hilafet'i isgal etmesi isabet oldu. tste 
bu suretle Zaman-i Saadetten sonra Hilafet unvaniyle bu 
emaret-i tslamiye tesekkiil etti. 

Fakat efendiler, Peygamberin vefatiyle derhal her taraf- 
ta irtidat basladi, irtica basladi, isyan basladi. Hazret-i Ebu- 
bekir bunlari bortaraf etti. Vaziyete hakim oldu. Bir taraf- 
tan da tevsi-i hudud-u emaret-i islamiyeyeye tevessul eyledi. 



372 



SARIKUMOCAHlDLER 



Ebubekir eon demlerine yaklasinca, kendi intihabindaki 
muskulatr tahattur etti ve Hazret-i Omer'i vasiyetname ile 
bizzat intihap ve millete takdim eyledi. 

Hazret-i Omer'in zaman-i hilafetinde memalik-i islamiye 
fevkalade denecek derecede sur'atle tevessii etti. Servet 90- 
galdi. Halbuki; bir milletin icinde servet ve gma husulii bey- 
nennas agraz-i diinyeviyenin hudusunu ve bu da ihtilal ve 
fitnenin zuhurunu Mis olmak bu alem-i kevn-u fesadm 
mukteza-yi ahvalindendir. Iste bu nokta; Hazret-i Omer'in 
zihnini tahdis ediyordu. Bir de Hazret-i Omer tahattur ediy- 
ordu ki; Resulu Ekrem, mahrem-i esrari olan havassi ashabi- 
na sunu demisti: "tFmmetim, dusmanlarina galebe edecek. 
Mekke, Yemen, Kudus ve §am'i fethedecek, Kisra ve Kayserin 
hazinelerini taksim eyliyecektir ve fakat ondan sonra arala- 
rinda fitne ve ihtilal ve nefsaniyetler hadis olarak muluk-i 
salife meslegine gireceklerdir." 

Hazret-i Omer, birgiin Huzeyfe Ibni Yeman (Radiyallahii- 
anh) Hazretleri'ne deniz gibi temevvuc edecek fitneyi sorr 
dugu zaman aldigi cevapta: "Senin i9in andan beis yok, se- 
nin zamamnda anin arasinda kapah bir kapi vardir." dedi. 
Hazret-i Omer sordu: 

-Bu kapi kirilacak mi, yoksa acilacak mi? 

Huzeyfe: "Kirilacak!" dedi. 

Hazret-i Omer: "Oyle ise artik kapanmaz" dedi. Ve izhar-i 
teessiif etti. Hakikaten kapi kirilmak mukadderdi. ^iinkii 
memalik-i islamiye viis'at bulmustu, is 90galmisti. Bu sekl-i 
emaret ve bu tarzi idare ile her yerde adalet-i kamile icrasi 
miiskiil olmustu. Hazreti Omer, bunu idrak ediyor ve sikihy- 
or ve Allahina yalvararak diyordu ki: 

-Yarap! Ruhumu kabzet! 



KADlRMISIROCLU 



373 



Omer bir gun aglarken sobebi soruldu: "Nasil aglamayim ki, 
Firat kenarmda bir oglak zayi olsa korkarun ki Omer'den 
sorulur." diye cevap verdi. Evet; Hazret-i Omer (Radiyal- 

lahiianh) artik, Hilafet unvani altmdaki tarz-i emaretin bir 
devlet idaresine nakafi oldugunu, bir zatm kendi faziletin- 
de, kendi kudretinde ve hatta kendi mehabetinde olsa dahi 
bir devletin idaresine nakafi oldugunu butiin mana-yi 
samiliyle idrak eylemisti. Hatta, bu endise ile idi ki; Omer, 
kendisinden sonra artik bir halifo dusiinemez oldu. Kendisi- 
ne oglunu tavsiye ettikleri zaman "Bir haneden bir kurban yeti- 
sir" dedi. Abdurrahman bin Avf 'i 9agirdi. 

'Ben, seni veliahd eylemek istiyorum." dedi. O da: "Bana 
kabul et, deyu rey ve nasihat eyler misin?" dedikte Omer: 
'Edemem ya Avfl 1 ' dedi. 

Abdurrahman, "Vallahi ben de ebediyen bu ise giremem" 
dedi. En nihayet Omer, en makul noktaya temas etti. 
Emanet, devlet ve millet isini mesverete havale etti. 
Omer'den sonra eshab-i sura ve biitiin halk, mescidi lebalep 
doldurmustu. Ve orada bazi sayan-i dikkat vaziyetlerle yine 
idare-i iimmeti intihab ettikleri bir halifeye tevdi ettiler. 

Hazret-i Osman, halife oldu. Fakat kirilmaga mahkum 
olan kapi artik kirihnisti. Memalik-i tslamiye'nin her tara- 
finda bin tiirlii kiyl-u kal ve adem-i hosnudi basladi. Zavalh 
Osman, aciz ve naciz bir vaziyete diistii. O kadar ki, §am 
Valisi Muaviye, O'nun hayatini muhafaza etmek i9in nezdi 
himayekarisine davet etti. Buna muvafakat edemiyen Haz- 
ret-i Osman, taraf-i velayetpenahiden, muhafaza-i nefs i9in 
asker gondermeyi teklif etti. Bunlarin hi9 birisine meydan 
kalmadi. Her tarafta isyan eden muhtelif nuntikalar halki 
Medine'de evinin i9inde Hazret-i Osman'i taht-i muhsaraya 
aldi. Ve zevce-i muhteremesinin yaninda sehid oldu. Bir^ok 



374 



SARIKLI MOCAHlDLBR 



giirultii ve kanh vekayiden sonra Hazreti Ali (Kerremalla- 
hiiveche) Makam-i Hilafet'e getirildi. Tekrar edelim ki, kapi 
kirilmisti. 

Ayni irktan olmakla bcraber, Irak baska bir sey, Yemen 
baska bir sey, Suriye baska bir sey ve Hitta-i Hicaziye de 
bambaska bir seydi. Hicaz'da bir halife, Suriye'de kuwete 
istinaden bir vali ile Siffin'de karsi karsiya gelmege mecbur 
oldu. Muaviye, Hazret-i Ali (Kerremallahuveche) nin 
hilafetini tanimiyor ve bilakis O'nu hun-i Osman ile itham 
ediyordu..." 2 "' 3 

. Bundan sonva Hilafet'in tarihf seyvini uzun uzun anlatan M. 
Kema] Pasja, nihayet bu meselede asil iizerinde durmak istedigi 
noktaya gelmistiv: 

"... Beyanatnna mukaddeme olarak izah etmistim ki; 
bundan 1500 sene evvel, yani Hicret-i Nebeviden iki bucuk 
asir evvel, Orta Asyada muazzam bir Tiirkiye Devleti mev- 
cuddu. Kablelislam mevcud olan bu devletlerin sahibi Tiirk- 
ler, bundan bin sene evvel Islam-i kabul ettiler. Ewela sar- 
ka dogru tevsi-i memalik ederek Cin hududuna kadar icra- 
yi niifuz eylediler. Hulefa-yi Abbasiyenin taht-i idaresinde 
bulunan yerlerde iktisab-i niifuz ettiler. En yuksek idare ve 
emr-i kumanda makamatina irtika eylediler. Dordiincu asr-i 
hicride idi ki, "Selfuk Hiikumeti" nami altinda muazzam bir 
Turk Devleti tesekkul etti. Bu devletin nami altinda icra-yi 
faaliyet eden Turkler, bir taraftan Kafkasya'ya diger taraf- 
tan cenubi Iran ve Irak'a ve Suriye 'ye ve Garba, Anadolu'ya 
niifuz eyledi. Bagdat'ta oturan Hulefa-yi Abbasiye, bu Tiirk 
Devlet-i Muazzamasi'mn dairc-i niifuzuna girmisti. Filhaki- 
ka bu Tiirk devleti besinci asir evasitinda Maveraiinnehr ve 



253 - Ataturk'un Soylev ve Demegleri, C. I, istanbul 1945, sh. 261 
vedevami. 



375. 




Sankli Meb'uslardan :' 

Sivas Meb'usu MUSTAFA TAKi EFENDi (solda) 

ve Adana Meb'usu MEHMED HAMDI EFENDi 



Harezmi, Sam ve Misir'i vc Anadolu kitasinin cogunu ve 
bircok memaliki zapt ile hududunu Kasgardan ve Seyhun 
Mecrasi'ndan Akdeniz ve Bahri Ahmer'e ve Bahri Umman'a 
kadar tevsi etti ve Bagdat'ta bulunan Hulefa-yi Abbasiye'yi, 
yed-i ihtiyar ve idaresine aldi. 

Bagdat'ta, ayni merkezde Meliksah nammda Turk 
hakimiyetini temsil eden bir zatla halife nanum tasiyan 
Muktedibillah yan yana oturdular ve akraba oldular. 



376 



SARIKU MOCAHlDUUR 



377 



Bu vaziyeti ve bu manzarayi biraz tahlil etmek isterim: 

Tiirk Hakaiu ki, muazzam bir Tiirk Devleti'nin 
hakimiyet ve saltanatini tcmsil ediyor, yaninda bir Iiilafet 
Makami'mn ayrica mahfuziyctindc bir beis gormiiyor. Eger 
boyle bir mahzur gorseydi zaten yed-i idaresine aldigi ma- 
kami ortadan kaldirmak ve o makama aid sifat ve salahiyati 
kendi makaminda memzuc bulundurmak mumkiindii. Haz- 
ret-i Selim' in takriben bes asir sonra Misir'da yaptigini eger 
isteseydi Meliksah, daha o zaman Bagdat'ta yapmis olurdu. 

Miisariinileyhin belki yanhs diisiindugii bir sey var idiy- 
se, o da Tiirkiye Selcuk Devleli'ne daha sadik ve Makam-i 
Hilafet'e elyak diger birinin Halife Muktedibillah'a halef ol- 
masini t cm null. 

Filhakika Muktedibillah'm veliahdi olan oglunu azil ve 
O'nun yerine kendi torununu ikame i9in halifeyi tazyik etti. 
Meliksah olmeseydi bu, boyle olacakti. 

Simdi efendiler, Makam-i Iiilafet mahfuz olarak O'nun 
yaninda hakimiyet ve saltanati milliye makami ki, -Tiirkiye 
Biiyiik Millet Meclisi'dir. Cunkii biitiin Tiirkiye halki, biitiin 
kuvvasiyle o Makam-i Hilafet'in istinadgahi olmayi dogru- 
dan dogruya yalniz ve dini bir vazife olarak taahhiid ve te- 
keffiil ediyor..." 254 

Bundan sonra Sultan Vahideddin'e ve Makam-i Saltanat'a 
tarizkai- beyanlarda bulunarak tekrar din ve Hilafet'e avdet ediliy- 
or: 

"Efendiler! Hulefa-yi Abbasiye devrinde Bagdatta ve 
ondan sonra Misir'da Iiilafet Makami'mn, asirlarca miiddet 
Saltanat Makami'yla yan yana ve fakat ayri ayn bulundu- 
giiiiu gordiik. Bu giin dahi saltanat ve hakimiyet makamiy- 
le Makam-i Hilafet'in yan yana bulunabilmesi en tabii 




254 - a.g.e. sh. 266 ve devami. 



Diyarbekir Meb'usu HAMDi EFENDi (solda) 
ile Koqgiri (Cankiri) Meb'usu TEVFiK EFENDI (sagda) 

halattandir. Su farkla ki, Bagdat'ta ve Misir'da Saltanat 
Makami'nda bir sahis oturuyordu. Tiirkiye'de o makamda 
asil olan millctin kendisi oturuyor. Makam-i Hilafette dahi 
Bagdat ve Misir'da oldugu gibi bikudret. veya multeci bir 
sahs-i aciz degil, istinadgahi Tiirkiye Devleti olan bir sahsi 

ali oturacaktir. 

Bu suretle bir taraftan Tiirkiye halki asri bir devlet-i 
miitemeddine halinde hergiin daha cok insanhgmi ve benli- 
gini anlayacak, eshasin himayeti tehlikesine kendisini 



378 



SARIKUMGCAHlDLliR 



maruz buhmdurmayacak ve diger taraftan Makam-i Hilafet 
de biitiin Alemi Islam'm rah ve vicdanmm ve imanimn nok- 
ta-i rabitasi, kulub-i islamiyenin badi-i insirahi o.Iabilecek 
bir izzet ve ulviyette tecelli edecektir. 

Efendiler! Tiirkiye Devleti'nin, Tiirkiye Biiyiik Millet 
Meclisi ve O'nun hiikiimeti mefhumlarinm millet ve memle- 
ketimiz icin ne kadar kuvvet ve feyzi halasi saadet 
vadettigini izaha liizum gormem. Oc senelik tecarib-i fiiliye 
ve bunun semerat-i mes'udesi kafi fikir ve kanaat verebilir 
itikadmdayim. Bundan sonra Makam-i Hilafet'in dahi Tiirki- 
ye Devleti icin biitiin Alemi Islam icin ne kadar feyizkar ola- 
cagim da istikbal biitiin vuzuhiyle gosterecektir. (Insallah 
sadalari) 

Tiirk ve Islam Tiirkiye Devleti iki saadetin, tecelli ve 
tezahiiriine memba ve mense olmakla Diinyanm en bahtiyar 
bir devleti olacaktir." (Insallah sadalari). 2i,n 

M. Kemal Pagil bununla da ikiil'a ctmiycrck daha da ileri git- 
miijtir. Bunu Balikcsir "Pa§a Camii" minbcrindcn halka hitabcn yapti- 
gi konusmadan aldigimiz $u saurlar, daha bariz bir surctie gostermek- 
icdir: 

"Ey millet, Allah birdir! §am buyiiktur! Allahin selameti, 
atifeti ve hayri iizerinize olsun. Peygamberimiz Efendimiz 
Hazretlex-i, Cenabihak taraftndan insanlara hakayik-i 
diniyeyi toblige memur ve Resul olmustur. Kanunu esasisi, 
ciimlemizce malumdur ki, Kur'an-i azimiissandaki nusustur. 
Insanlara feyz ruhu vermis olan dinimiz, son dindir. Ekmel 
dindir. Ciinkti dinimiz akla, mantiga, hakikate tevafuk et- 
memxs olsaydi, bununla diger kavanin-i tabiiye-i ilahiye bey- 
ninde tezat olmasi icabederdi. ^iinkii bilcumle kavanin-i 
kevniyeyi yapan Cenab-i Haktir." 2d6 

255 - a.g.e. sh. 270 

256 - a.g.e. Cilt 2, sh. 94 



KADlR MISIROtfLU 



379 



Acaba M. Kemal Pasa, Sallanat'i kciliilcrkcn, Hilafet'i nedcn bu 
kadar skklcilc miidafaa cdiyordu. Bu iizerinde durulup degerlendiril- 
mcsi la/.im gclcn bir nokladir. Cok kisa bir zam'an Once Mcclis'le Mii- 
dafa-i Hukuk Grupunu kurdugu zaman Erzurumlular kendisinc ccphe 
alarak Miidafaa-i Hukuk Ccmiycli'ni Ankara'dan ayinp, yeni bir sekle 
sokmak istcmisjerdi. Ccmiyclin unvanina "Muliafaza-i Mukaddesat" 
iinvanini ilfive edcrck, Ankara'ya ccphe aliyor ve Erzurum'u tamamen 
Erzurumlulara mahsus bir idare alunda yiiruimck isiikamciindc bir ar- 
zu orlaya koymus. bulunuyorlardi. Bu le$cbbiisiin ba§inda bulunan 
Kadi Raif Kfendi, bir bcyannSmc nc^rcdcrck Ankara'daki kadronun 
Erzurum ve Sivas Kongrclcri'nc zid islikamctlerc dogru gitmclerindcn 
dolayi kendilcrindcn aynldtgini bcyan cdiyordu. Bu beyannamenin 
ana fikirlerini hiilasa clnick surctiylc bir yaziya cklcyip Ankara'ya bil- 
dirmi§ olan Kazim Karabekir'e M. Kemal Pasa'mn g5ndcrdigi ce- 
vapta: 

"Hilafet ve Saltanat mesele-yi esasiye olarak mevcud de- 
gildir. Tiirkiye'nin basinda Halife-i Islam olacak ve bir hii- 
kiimdar sultan bulunacaktir. Mevzubahis olan mes'ele, hii- 
kiimdarin hukuku olup, tayin ve tahdidi i9in son birkac 
asrin tecriibe ve devlet mefhumundaki millet hukukunun 
mana-yi hakikisi amil olmahdir. Bu esas iizerinde heniiz tes- 
bit edilmis kat'i bir diisturumuz yoktur. " 2B7 diyordu. Kadi Ra- 
if Efendi'nin beyannamesinde isc "Biiyiik Millet Meclisinde te§ekkiil 
eden mezkur grupun maksad ve gayesi, DevlcL'in §ckl-i idaresini biis- 
biiliin degi§lircn siyasi. bir gayeyi islihdaf etmckte ve Sivas Kongre- 
si'nin tesbit ettigi esasata nazaran Hilafet ve Padisaha aid higbir kaydi 
mevzubahis etmeyen Teskilat-i Esasiye Kanununu, rchber-i faaliyet 
olarak kabul eylcmekledir. "Anadolu ve Rumeli Miidafaa-i Hukuk 
Grupu" ismini takman bu firkanin sahsiyet-i maneviyc ve hukukiyesi 
mezkur cemiyet iinvaninin sahibi hakikisi olan Miidafaa-i Hukuk Te§- 
kilatlarinm vaziyet-i umumiyclcri ile bir tczat leskil eder. Bu itibarla 



257 - Kazim KARABEKIR: a.g.e. - sh. 984 



380 



8ARDOI MOCAHlDLER 



Anadolu vc Rumcli MUdafaa-i Hukuk Tcskil&u'nin mensuplan kcndi- 
Icrinin hi<,-bir rcyi, muvaf'akati alinmadan Ankara'da vticuda gctirilen 
bir hcycl-i idarcnin mukarrcralma adcm-i itlibada mAzurdur. 

Velhasil bu islahati halk idaresinin hakimiyet ve inkisa- 
fina miisaid surette Kanun-i Esasi'de yapilacak tadilat ile te- 
min ve hukuk-i padiijahiyi tahdid edecek tarzda yaparak, 
memleket ve Alemi Islam'in hayat-i hazira ve miistakbelesi 
i9in azim teseddiid ve mahzurlar davet edecek Cumhuriyet 
seklinden kat'iyyen sakinmak lazimdir." 

Buna ccvap olarak M. Kemal Pasa'nin, Kazim Karabekir Pa- 
ga'ya gondordigi yukanda bahsi gcfcn ya/.ida: 

"...Bu kanunda mana-yi cumhuriyet ifade eden hi9 bir fey 
mevcud olmadigi gibi Miidafaa-i Hukuk grupunun maksad-i 
esasisinde de kat'iyyen boyle bir netice mevcud degildir. 

Binaenaleyh Itaif Efendi'nin Saltanat seklinin Cumhuri- 
yetcilige kalbi mahsus oldugu hakkindaki fikri bir vehm-i 



mahzdan baska bir § ey olamaz. 



it 269 



dcniliyordu. 



Kisa zamanda bu dcgisjkligin scbebi ne idi? Bu mcsele iizerinde 
imali fikrctmcdcn 5nce bu dugiimiin fOzUlmesine yanyacagi iijin za- 
fcrdcn sonra Istanbul ahalisinc kar§i "§er'iye Vekaleti" tarafindan 
nc§rcdilcn bcyannamcyi dc nazarlariniza takdim clmek isterim: 

tstanbul ahalisme kar$i $er'iye Vekaletinin 
beyannamesi: 

'Istahbul'da adab-i milliye ve siar-i Islamiye ile hi9 bir 
zaman telif edilmiyecek bir takim hareketlerin meydan aldi- 
gim ve son zamanlarda o miibalatsizhgin pek firkin bir sek- 
le girdigini Biiyuk Millet Meclisi kemal-i esefle isitiyor. Mxis- 
Itimari namini tasiyan bazi kadmlar namus ve iffet nami 
alt iihI.i takdis ettigimiz iki muazzam vazifeye kar§u tama 



258 - Kazim KARABEKiR: a.g.e. sh. 980-81 

259 - Kazim KARABEKiR: a.g.e. sh. 983 




381 



"KurtulusSavasjnm temeli Erzurum Kongresi" nin toplanmasma 

sebebolan ve mukeddesatgi beyanlariyla Ankara'yi titretip 

sigaya geken ulemadan KADI RAiF EFENDi 



382 



SARIKU MOCAHlDLER 



miyle lakayt kalarak fezaletlerini kendilerine yabanci er- 
keklerle hususi vo umumi yerlerde dans etmek derecesine 
kadar ileriye gotiiruyorlarmis. Biiyiik Millet Meclisi yakinen 
bilir ki, bu senaatleri biperva irtikab eden ak?ak fitneler pek 
kiifiik bir ekalliyetden ibarettir. Yoksa o miibarek memleke- 
tin ekseriyet-i kahiresi diyanetine, milliyetine has olan sece- 
yay-i bergiizedeyi tamamiyle rauhafaza etmektedir. Ve 
ahlak-i kerimanesine ve an'anat-i mukaddesesine vuku bu- 
lan bu tecaviizlerin de vakifi olmak itibariyle bizlerden 
ziyade miiteessirdir. Fakat emri bilmaruf nehyi anilmxinker 
farizasiyle biitiin miisliimanlarin miikellef bulunduklari hi9- 
bir zaman hatirdan fikmamahdir. Bilhassa oradaki 
ahalimize miirsidlik vazifesini deruhte eden havas tarafin- 
dan umur-i millete bu derecelerde miisamahakarlik gosteril- 
mesi elbette mazur goriilemez. Biitiin Anadolu halki 9olugu- 
yle, 9ocuguyle, kadiniyle, erkegiyle, mahyle, camyle, disiyle, 
tirnagiyle dusmanlara karsi miicadele ediyorken Istan- 
bul'daki halkin hi9 olmazsa bu mukaddes cihada kalben is- 
tirak etmesi icab etmez mi? 

Milletimizin istikbali olan gen9ler ve istikbali kurtar- 
mak i9in hayirh evlatlar yetistirecek kiz ve kadmlar diisun- 
melidir ki; bu giin kendilerinin Anadolu'daki dindaslari on- 
lann hayatim, namusunu, serefini, istiklalini kurtarmak 
azmiyle ugrasiyorlar. Karlarin altinda, 9amurlarin ustunde, 
sarp daglarin tepesinde, engin ovalarin i9erisinde, miibarek 
kanlarim dokiiyorlar. Bu mukaddes gaye ugrunda canlarini 
feda ediyorlar. Namusunu serefini her seyden iistiin selabet- 
i imanina azamet-i vicdamna Diinya'lari hayran eden mille- 
timiz arasinda bu fezahetler ve bu fezahati irtikab edecek 
kadar sefil fitratlar acaba nasil oluyor da bulunuyor. Hi9 
siiphe yoktur ki; bu senaatler bizim ruh-i milliyetimizden bi- 
zim terbiye-yi millimizden dogmamis, bunlarda yabanci bir 
ruh, zehirnak bir terbiye amil olmustur. Bu yabanci ruhu ve 
zehirnak terbiycyi oldiirmek biisbutiin viicudunu kaldir- 



KAD1RMISIR06LU 



383 



mak ivin biitun millet rehberlerinin biitun millet matbuati- 
nin el birligiyle 9ahsmalari en mukaddes vazifeleridir. Zira 
ahlaksiz bir millet i9in imkan-i hayat tasavvur olunamaz. 
Ahlakm sukutu biinyan-i milliyenin inhizamidir. Millet sa- 
hislar gibi turlii tiirlii ukbelere ugrar. 

Lakin biitiin bu istiraplari, biitiin bu ukbeleri muvaffa- 
kiyetle atlayanlar ancak ahlakim sukutdan muhafaza eden- 
lerdir. Binaenaleyh mekarimi ahlaki itmam i9in gonderihnis 
bir dinin muhafaza-i esasiyesini kendilerinde umde ittihaz 
eden, bu hisle tstanbul'daki sukut-i ahlakiden son derece 
miiteessir bulunan Biiyiik Millet Meclisi biitiin ruhuyle te- 
menni eder ki; inayet-i Hak'la tstanbul'u tahhs ettigi zaman 
orada velev pek ku9uk bir ekalliyet tarafmdan irtikab edil- 
mis olsun biitiin bir ekseriyetin namusunu lekeliyebilecek 
bu kabil fezahatleri gormesin, bilakis necabet-i milliye ve 
islamiyemimizin her tiirlii ilcaati miihacemata ragmen saf- 
fet-i ezeliyesiyle payidar oldugunu miisahade etsin. 

Bununla beraber Biiyiik Millet Meclisi Istanbul'un na- 
muslu, hamiyetli, faziletli evladina istiyaklanm iblag eder- 
ken sunu da ilave ederiz ki; kadin olsun erkek olsun mille- 
tin mukaddesatini hi9e sayan namusunu lekeleyen nefsi 
hevasina esir bir takim erazil emin olsunlar yakinda hare- 
ketlerinin hesabini vermekten kurtulamiyacaklardir. Veyl o 
kimselere ki, mevcudiyet-i milliyede elim rahneler atfarak. 
ceza-yi sezalarmi Diinya'da, ezlan-i ukbada sermedi bir hiis- 
ran suretinde goriirler. Febessiiruhum ibadellezine yes- 
meunel iikul feyettebiune ahsenehu. 

Biiyiik Millet Meclisi Namina 

Umuru §er'iye Vekili 

Mustafa Fehmi 26 ° 



260 - Kazim KARABEKiR: a.g.e. sh. 105 8 



384 



SARIKU M0CAH1DLER 



Kisa fasilalarla ortaya cikan bu beyan ve hareketlerin manasi ne- 
dir? Acaba M. Kemal Pa§a, Sallanat ve Hiiafet meselesinde nasil bir 
tavir almasi lazim gcldiginde tercddUd mu ctmektedir? Veyahud da 
adim adim bir plan uzcrinde mi ytirUmektedir. Bizce birinci tez daha 
kuvvctlidir. Filhakika Saltanat'in ilgasim tcmin cden bashca amil 
Hilafet'in muhafaza edilccegi zanni olmusmr. Fakat sonradan §iddede 
aleyhe gecmek hcsapta olsaydi, sirf muvakkad bir zan hasil etmek 
icin, Hilafeti muuiassibane mUdafaa mevkiinc gecmezdi. Bunun man- 
tiken boylc olmasi geekir. §u halde Hilafet'e dair bu devredeki miida- 
faalari, samirni tclakki ctmck lazimdir. §u §artla ki: Hilafet'in "Hane- 
dan-i Al-i Osman" da dcgil kcndinde devam etmesi bahis mevzuudur. 
Ctinkii yukanda mevzubahis cttigimiz Kazim Karabekir Pa§a'ya 
gOnderilmis bulunan ccvapta: "Tiirkiye'nin basinda Halife-i Islam 
olacak ve bir Hukiimdar Sultan bulunacaktir" diyor. Fakat bu si- 
fadarin veya hie olmazsa sirf Hilafet'in Al-i Osmanda devam edecegi- 
ni s5ylemiyordu. Bu mescleye zihni takdan Kazim Karabekir Pasa: 
"Mustafa Kemal Pa§a'nin ccvabindaki "Cumhuriyet olmaya- 
cak, Tiirkiye'nin basmda Halife-i Islam olacak ve bir Hukiimdar Sul- 
tan bulunacaktir" kaydi beni diisundurdii. Istanbul Cumhuriyet yapiy- 
orlar diye endi§e edcrck, propaganda yapiyordu. Padi§ah ve 
taraftarlan bundan iirkuyordu. Bcnim bugUn anladigim ise, daha kor- 
kun?tu. O da Mustafa Kemal'in bir muzafferiyet nedcesi Hiiafet ve 
Saltanat'i almasi idi. Bu ibareyi bir kac kere okudum. Hanedan-i Os- 
mandan bahis yok. (Tiirkiye'nin basmda Halife-i Islam olacak ve bir 
Hukumdar Sultan bulunacak) diyor. Herhalde yeni fikirden Cumhuriy- 
et tesisi daha az korkuludur. Bakahm isukbal ne gOsterecektir." 261 di| 
yor. 

Bu hususu Kazim Karabekir Pa§a yukarida dercettigimiz 
beyannameyi naklcttiktcn sonra aynca §u iki dipnotla da tavzih etmek- 
tedir: 



261 - Kazim KARABEKIR: a.g.e. sh. 978 



kadIrmiseroGlu 



385 



"1. Mustafa Kemal Pasa'nm Hilafet'in liizumu hakkindu- 
ki Bahkesir'deki hutbesi ve Meclisdeki nutku ve bu 
beyanname bir araya getirilir ve ba^larina da mefkure hati- 
rati hocalar grupu ortasmda ve aym kisvede Mustafa Kemal 
Pasa'nm resmi konursa vaziyet daha iyi anlasi.hr. Gazi'nin 
biiyiik bir taassupla Hiiafet ve Saltanati sahsuia almak iste- 
digi goruliir. Buna muvaffak olamayinca da 180 derece aksi- 
ne yurudugii miithis garabetdir. ifrat ve tefritten bir tiirlu 
kurtulamiyoruz. Bu tamim ne kadar liizumsuz ve hatta za- 
rarh ise sulhden sonra mutezayiden giden iiptimai tahribat 
da o kadar felaketdir. ihtarnameyi yazan Mustafa Fehmi 
Efendi'nin de reyi ile melon sapka ve latin hurufatiyle Istan- 
bul'un asri plajlarinda medeniyet yolunun yolculanm ara 
sira seyrederek bu sabik yazilanna mi yoksa hale mi acir 
acaba? Bihnem pek merakh bir seydir." 262 

2-"Gazinin vakit vakit yaptigi emrivakileri de kabul ile 
tstiklal Harbi pek sanh ve ferefli kabuledildi. Fakat sonrasi 
hie de boyle olmadi. Mustafa Kemal Pasa bir ssaman hoca- 
lardan mutaassip bir halde hutbe ve nutuklarla Hiiafet ve 
Saltanat'i almaga ugrasti. Muvaffak olamayinca miithis sola 
kaydi. Dini ve an'anevi varhklari kanla yikti.Terakki ve 
tekamiil taraftari olan arkadaslari bu saga sola hareketler- 
de artik birlikte yiiriimediler, hatta muhalefete geftiler. 
Bunlari kaybetmekle sukut da basladi ve devam ediyor. " 263 

Gerfekten M. Kemal Pasa ve cirafmdakiler bu devrede Salta- 
nat'i kotiilemisterse de Hilafet'i var kuvvetleriyle mQdafaa etmi§lerdir. 
Saltanatm ilgasi kararindan sonra hakkmda Ankara'nin iyi du§iinmedi- 
ftini anlayan Sultan Vahideddin, Tiirkiye'den aynhnca yerine Veli- 
nhd Abdiilmecid Efendi'yi Halife segtiler. Bununla Meclis daha dog- 
rusu M. Kemal Pasa arasindaki yazi§malar hayli calib-i dikkattir. 
Munlar da Hilafet'in muhafaza edilmek istendigine delil teskil edecek 
Ijir Uslflp tajimakta idi. Fakat... 

262 - a.g.e! sh. 978 

263 - a.g.e. sh. 978 



386 



LOZANIN GETlRDlGl DAR GEgtT 

BQtUn lavirlar ve beyanlar HilSfefin muhafazasi istikametinde 
gclisjrkcn "Lozan Konferansi" agildi. Bu konferansin ba§ansizliga 
ugrayarak kcsilmcsine kadar siircn birinci devrcsinde de bu hissiyat ■ 
dcvam ctti. Hatta Lozan zabitlannda acikca gorQldugii iizere inonii 
bile, mesele Hilafet'e taalluk etukce cciadetle mudafaalarda bulunuy- 
ordu. Ve helc "Muslim Standart Gazetesi"nin muhabiri Abdiilke- 
rim Efendi'yc vcrdigi ccvapta: 

"...Tiirkiye'de HilAfet masundur ve iktidara sahiptir." demis. 
ve yukanda Saltanat'in ilgasi dolayisiyle naklettigimiz M.Kemal Pa- 
sa'nin mUdafaasina e§ bir ifadc kullanmistir. Fakat konferans cikmaza 
girip isteklerimiz rcddcdilincc, ba$ka bir eserimizde ' m tafsilatim ver- 
digimiz Uzcrc mejhur Yahudi Hahamba§i Hayim Naum Efendi sah- 
ncye cikmisur. O'nun aracihgi ile Tllrkiye'nin ba§ta Hilafet olmak uze- 
re bircok tavizler vermesine sebcp olan Lozan anlasmasinin me§hur 
yirmidort maddclik gizli kismi tanzim edilmisur. 

' Hayim Naum Efendi, otedenberi Hilafeti yikmaga ugra§an "in- 
gilizler" ve hatta "Papahk" ile "Ankara" arasinda mekik dokumaya 
baslayinca M. Kemal Pasa, Hilafeti almak kadar, yikmanm da bir 
kuvvct gostcrisi olabilcccgini du$UnmUs. ve bu suretle yurt gezilerinde 
Hilafet'in alcyhinde konusmaya baslami§ur. Gercekten Hilafet'i kaldir- 
mak bahasina basanh bir sulh muahedesi ortaya cikanlabilseydi bu da 
Oncmli bir niifuz gOstcrisi imkani saglayabilirdi. Fakat henuz muahe- 
de imza edilmeden Turk Ordusu'nun biiyiik bir kismini terhis etmek 
ve acikca Makam-i Hilafet aleyhine konusmak suretiyle tavizler pesjn 
verilmis. oldugundan, hi? olmazsa buna mukabil olarak her hangi 
birtaviz de nc yazik ki, alinamami§tir! inonii, muanzlanndan bir 
taviz koparmak §oyle dursun kendisi taviz ustiine taviz vermek sureti- 
yle ortaya "M i s a k -i Mill!" den bir cok noktalarda feragati ifade 
eden carpik bir sulh muahedesi cikarmi§tir. Ciinkii batiblann bizim 1s- 



387 



264*- Kadir MISIR06LU: Lozan Zafer mi, Hezimet mi? C. 
tanbul 1971 VE C.lll, Istanbul 1977 



Is- 







Dine ve Din Muesseselerine karsi tutumuyla 

sohre t yapan bir sankl i meb'us : 
Antalya Meb'usu RASiH HOCA (KAPLAN) 

liklal hakkimizi dahi tammiyacaklan zannina kapilarak iki de bir Tiirki- 
ye'nin istiklalindcn soz acmak suretiyle biitiin zaafini aciga vurmu§tur. 

Bu konferansin uzun ve tefermath hikayesine girmiyoruz. Yalmz 
Kuvva-yi Milliye ruhundan doniisun burada basjadigina i§aretle iktifa 
cdiyoruz. O derecc ki, ismet Pasa, Lozan'in getirdigi- Ǥartlar 
muvacehesinde ve gizli muahedenin taahhiidleri istikametinde year bir 
Tiirkiye viicuda gctirmek icin kendisi ba§ mimar olmak Qzere hamarat 
bir surette Baswkillik Makami'na oturmu§tur. M. Kemal Pa§a , da 
kendisini Lozan'a §ahsen gondermis. olmak dolayisiyle O'nu ve getir- 

■; f :*f. ■ ■ ' 



388 



SARIKUMOCAHlDLER 



KADlRMISUlOftLU 



389 



digi kotil nclicclcri mlldafaa mevkiindc kalmi§tir. Fakat Nutkun Lo 
zan'i mudafaa eden sayfalannda bu mUdafaanm ancak olii dogmus. bu- 1 
lunan "Sevr Sulli Projesi"nc kiyascn yaprlabildigi dikkatlen kacma 
maktadir. Burada M. Kemal Pasa, diger bir cok miidafilcr gibi 
Lozan Muahcdenamcsi'nin ancak Sevr'c nazaran iisliin oldugunu s5y 
lcycbilmcktcdir. Halbuki bu kiyas bauldir. Sevr Sulh projesi tanzim, 
cdilirkcn kimsc bizc fikrimizi sormami§, Lozan ise karsjlikh uzun mil- 1 
naka§aiardan sonra ortaya cikmi§tir. Ostclik bir de Sevr hukuken te 
kcmmiil etmemjg gayri mutcbcr bir "muahede projesi" dir. 26S Onu 
sadcce Yunahistan tasdik ctmistir. Sevr'le Lozan'in kiyasi bir kelimey- 
1c soylcmck gcrckirse "caiz'-' degildir. Ihtimal bu ylizden , inbnii de 
vaki tenkidlcre hie bir zaman ccvap vermemi§, sadece Lozan yildO- 
.numlcrindc birtakim nlimayisji toplantilarla yetinmi§tir. Miistakbel 
Turk GOCuklanmn iki ayagimizi bir papuca sokan Lozan Mu§- j 
hcdcnamcsi'ni bir gun rcddccekleri muhakkaktir. Turk Mill! Suuru, ar- 
tik, kayip topraklanrn Musul, Bati Trakya, Adalar v.s.'yi yad ellerde 
esir, mahkum vc zillet icinde birakmiyacak bir uyaniklik gostcrmek i 
iizcrc dine ve mill! tariliine donus. devresine gelmi§tir!... 

II - INKILABLAR DEVRI 



Lozan Muahedcnamesi'nin imzalanmasindan sonra basjayacak 
olan bu yeni devrin, Tiirkiye'yi kurtarmis. ve ekseriyeti dindar 
meb'uslardan mutc§ckkil bulunan Birinci Meclis'in kadrosuyla yiirii- 
tiilmesine imkan gortilmiiyordu. Bu yuzden M. Kemal Pasa, Once 
Meclisi yenilemek hususunda bir karar islihsaline muvaffak oldu. 
Ciinkii Birinci Meclis'in Lozan'i tasvib etmesine fiilen ve mantiken 
imkan yo'ktu. ikinci Mcclis, yeni kurulan "Halk Firkasi" mensupran 
arasmdan M. Kemal Pa§a'mn §ahsen tayini ile secilmis. meb'uslardan 

265 - Bkz: Dr. Charles CROZAT: devletler Umumi Hukuku, Istan- 
bul 1950, 1, sh. 399 



tesekkiil etii. Bu mcclisin Hilafcl'in ilgftsmdan sapkaya ve latin harfie- 
nne kadar bUtun inkilaplar elrafindaki faaliyetleri mevzuumuzun di- 
Sindadir. Fakat sadeec bu yeni devir vc ink.lapcilarm kisa bir tahlilivle 
iktifa ctmek istiyoruz. 

Lozan'dan sonra, Hilafcl'in ilgasmdan basjamak suretiyle yavas 
yavas dinle alakali her mes'eledc ondan uzaklasm kacmayi ifade eden 
tavir ve hareketlere tevcssul cdilmi§ ve bu durum, TUrkiye'de cok par- 
uli hayatm baslad.g. devre kadar devam etmistir. Sayan-i teessurdiir 
taj dm suuruna z,d olan inkilap hareketlcrinin bas mUrevvici olan bazi 
adamlar maalesef Sankh Hoca Efendiler arasmdan 91 km 1§ ur. Bunlara 
bir ifa m,sal vermek gerckirse Hilafetin ilgasim teklif eden soztim ona 
uemadan Urfa Meb'usu Seyh Saffet Efendi olmustur. Eskiseh.; 
Mebusu Abdullah Azmi Efendi ile Konya Meb'usu Musa Kaz.m 
Efendi ler de Seriye Vekaleti yani din hiikumlerini yurtitmekle mukel- 
lcf vekalet kaldmlirkcn tcklifin bas mUdafii kesildiler. Dini, hiikumet 
ve idare hayatindan tardeden bu karan ona kars, cikmasi gereken kim- 
seler destekliyordu. 

Esasen kanun layihasimn altinda da bir sariklmin imzas. vardr 

Siirt Meb'usu Hali! Hulki Efendi. Bu menfi tutumlu hocalar icin- 

de en iilen g.denlerden birisi de Antalya Meb'usu Rasih Hoca (Kap- 

an) idi. Buna muhafazakar meb'uslar alay i 9 in "Parsik Efendi" diyor- 

lardi. Bunlar Siirt Meb'usu Halil Hulki Efendi'yc "Hayik Efendi"' 

dcrlerdi. Bu kadroya bir de Sebinkarahisar Meb'usu Sururi Efendi'yi 

.lave etmek laz.mdir. Buna mukabil Hilafetin ilgasmda celadetle 

mudafaada bulunan ve asla biikiiJmeyen Gumiishane Meb'usu 

Zek, Bey, ulemadan degildi. Galatasaray Lisesi mezunu idi. Hatta 

Mechse dahil olmadig. halde Hilafeti cesurane bir surettc miidafaa et- 

r 1 ! «*V yUzden bk hayli eza vc cera y a u ^ ram «§ bulunan Baro Reisi 
Lutfi Fikn Bey de ulemadan sayilmazdi. Paris'te okumu§tu. 

Dini mudafaa etmesi lazim geldigi halde,onu sondurmeye matuf 
kararlarin ba § murevvici kesilcn sankhlar bunlardan ibaret degildir. 



<«•«*& 



390 






SARIKIJMOCAHIDLER 



c 



SEssat- bu rcfa " ^~^~ * : 

ifin uiKdim ctmcdcn geyemiyoruz: • 

1928yihnda llahiyat Fakiiltesi profesorlerindon h< 

nylc bajhca k, marnara goste.iyor. Biriacisi; Biitiin ictiJ 

:::.r.:rLtw:"i" e5 B:: rr BMn **^ 

na t ta riir va in t k ' ,5b K iSanda ' ***** hukukta > ik «-«a, J 
natta yaptigi biitiin tahavviillerin ™^- • , 

****** ve mm Hayat, fcy^n 2** ^ 

seler 2 "!?^ f^ ** mtteS8esedi - ™** ictimai muesse 

in k t am a ir m Tf"? ihe katlanmak > ^kamiiian sey 
rmi Kovalamak mecburiyetindedir 

^^,^:a~j^-:-— 

demokrasisinde din do muhtac oldugu inkisafi 17 * 
gostermelidir. g lnKl ? afl ve *ayatiy e t| 



kadirmislroGlu 



391 



3- Boyle bir jslahat imkam mevcud olmakla beraber bu- 
nu sirrilerin laakli ve fevrf olan teessiirlerinden beklemek 
bugiinkii cemiyetlerin ?artlarma gore bir imkansizhktir. 
Dini hayat da ahlaki ve iktisadi hayat gibi ancak ilmi tefek- 
kiirler ve ilmi ueullerle hemahenk bir Burette hususi ve 
sahsi feyzini verebilsin. Bu islahat icin enciimenimizin ta- 
savvur ettigi tedbirler sunlardir: 

tbadetin seklinde: 







!$&£■< 






Adi ge$en raporun serlevhasi 



392 



KADlR MlSlROfiLU 



393 



SAKIKUMOCAHlDLBR 



Mabedlerimiz temiz,muntazam, kabil-i ziyaret ve kabil-i 

iskan bir hale getirilmolidir. Mabedlerde siralar, elbiselik- 

ler tesis edilmeli ve temiz ayakkabilarla mabetlere girilmesi 

tercih edilmelidir. Bu, din£ lslahatm ibadete aid olan sihhi 

sartidir. 

Ibadet dilinde: 

Ibadet lisani Tiirkce olmahdir. Ayetlerin, dualann, hut- 
belerin Tiirkce sekilleri kabul ve istimal edilmelidir. Bunlar, 
yalmz hafizamn sermayesi olarak degil, mektup ve muhar- 
rer olarak dahi istimal edilmelidir ve mabedlerde bu esasta 
teskilat yapmahdir. 
Ibadet sifatmda: 

Ibadetlerin son derece bedii.miiheyyic bir sekilde yapil- 
masi temin edilmelidir. Bunun icin usul dairesinde teganni- 
ye miisaid muezzinler, imamlar yetistirmek lazimdir. Aynca 
mabetlere musiki aletlerin kabulii dahi lazim gelir. Mabed- 
lerde ilahi mahiyetinde asri ve (enstriimantal) musikiye 
kat'i ihtiyap vardir. 

Ibadetin fikriyatinda. 

Hutbelerin matbu sekilleri kafi degildir.Hitabet kiraat- 
ten ayn bir seydir. Hutbelerde miihim olan mahiyet dogru- 
dan dogruya ilmi, yahud iktisadi fikirler degil, dogrudan 
dogruya dini olan kiymetler ve muakaledir. 

Bunu verebilecek olan insanlar, hitabete muktedir dinj 
filozoHaridir. Bu mertebede hatiplerimiz Ilahiyat Fakultesij 
vasitasiyle kafi miktarda yetisinceye kadar harifte mevcud 
olan din mutefekkirlerinden ve din filozoflarindan istifade 
etmek lazimdir. Bunlar haricinde yapilacak hizmet, din ede 
biyatimn ve din felsefesinin tesisidir. 

Bu maksadi eski sekli ile ne dogrudan dogruya ilm- 
kelam, no dogrudan dogruya tasavvuf temin edemez. Asi 



miihim olan sey ne Kur'an-i Kerim'in Tflrkpesi ne de bu 
Turkcenin tasnif ve tensik edilmis seklidir. Miihim olan sey 
Kur'an'in ve tslam Dini'nin beser£ ve mutlak mahiyetini gos- 
teren felsefi bir ruyettir. ^imdiye kadar bu yapilmamistir. 
Kur'an-i Kerim bu gozle goriiliip kuvvetli bir zeka ile anla- 
sibnadikpa akh mahz ve mantiki miicerret ile anlasilamaz. 

Biitiin lslahatin tahakkuku ipin ilmi bir merkez tarafin- 
dan viicude getirilecek olan tatbikat projesinin ihzari lazim 
gelir. Bu ilim merkezi Ilahiyat Fakiiltesidir. 

Tiirk inkilabi bu Fakiilteyi viicude getirmekle bu ihtiya- 
ci tesbit etmis oluyor. Fakultemiz, iic senelik ilmi tedris tec- 
riibeleri neticesinde Turk Cemiyeti icin hayirh veserefli ola- 
cagma kani bulundugu bu lslahat kanaatine vasil olmustur. 

Ezciimle ayinlerin sihhilesmesi, turkcelesmesi, be- 
diilesmesi, felsefilesmesi hususundaki tekliflerin cihet-i tat- 
bikiyesini ve ameliyesini tafsil edecegiz. 

Bu surette yeni Tiirkiye, din sahasinda yalniz yeni bir 
vicdan intihabimn degil, biitiin esir ve geri olan tslam kavim- 
lerinin hiirriyet ve terakkisinin de bir miirsidi olabilecektir. 

tmzalar ,' 

Prof. Kopriiliizade Fuad, 

Prof, tsmail Hakki (Baltacioglu) 

Prof, izmirli Ismail Hakki 

Prof. Halil Halid 

Prof. Halil Nimetullah 

Prof. Mehmet Ali Ayni 

Prof. §erafeddin (Yaltkaya) 

Prof. Arapkirli Hiiseyin Avni 

Prof. Hilmi Omer 

Prof.YusufZiya 

(Babanzade Nairn Bey'le Ferid Kam imzadan istinkaf et- 
mis ve hey'eti terketmislerdir). 



J 



394 



SARTKUMOCAIIlDLRR 



Lozan sonrast idaresinin islamiyet'c bakismin en aldatmaz delili 
olan bu vcsikaya bir kclime dahi ilavc elmeye ltizum gormiiyoruz. 

"Tevhid-i Tedrisat Kanunu" ile medrcselerin kaldinlmasim ve 
bunu Uikibcn dc dint bir atmosfcrin dcvfimina medar olacak her§eyin 
dcgisUrilmcsinc aid tcfcrruauan kat'annazar inkilabin ruhi vc fikri isti- 
kamctinc dair birka? soz soylcmck surcliylc bu bahsi kapamak istiyo- 
ruz: Zira inkilabin kronolojik muhtcvasi bilincn bir seydir. 

TUrk inkilabi scrbcsl dii$unccyc vc tcnkidc imkan vcrmedigi i?in 
bugiine kadar saglam bir tcnkidi yapilabilmis, degildir. Ilk defa bu 
mcvzu iizcrindc cgilcn mcrhum Peyami Safa'nin "Tiirk inkilabina 
Bakisjar" isimli cscri dc maalcscf 90k cksik ve yanlisjiklarla birlikte 
nievzuata rii$vct olmak lizcre iiavc edildigi daha ilk baki§ta farkedilen 
bir hayli miiicnakiz bcyan ihtiva ctmcktcdir. ^unku aradan yanm asra 
yakin bir zaman gccmi§ olmasina ragmen, bugun bile gcrek M. Ke> 
mal Pa§a vc gcrcksc inkilaplar tizcrindeki taassup devam etmcktedir. 

Bir kcrc M. Kemal Paga'yl, her turlQ tenkid ve tarizden koru 
mak icin 25.7.1951 tarih vc 5816 numarah hususi bir kanun cikanl 
mi§tir. Bu da yctmiyormus. gibi 1961 Anayasasina, inkilaplarla alakali 
kanunlann Anayasaya mugaycrcti iddia olunamaz diyc bir madde 
ilavc edilmi§Ur. Gcrccktcn mezkflr kanunun 153. maddesi inkilaplark 
alakali kanunlan siralamak surctiyle bunlann Anayasayi 
mugaycrelinin iddia cdilcmiycccgini bildirmcktcdir. Bu beyan kanur 
vazn tarafindan, bu kanunlann anayasaya mugayir oldugunu tescil de 
mcklir. Bttylcsinc pc^in bir tedbir bundan ba§ka bir mana ta§imaz. 

Halbuki orada zikrolunan kanunlardan bazilanm yeni kanunlai 
degil, hayaun .kendisi ilga eimi§tir. Buna misal vermek gerekirse 
mczkur maddenin ycdinci fikrasini teskil eden: 

"26 T e§r i n i s a n i 1934 t a r i h 1 i ve 2590 

say 1I1 Efendi, Bey, Pasa gibi lakab ve 

unvanlarin kaldinldigina dair kanun "uzik 

. redpbiririz. Nc dcrsiniz, bu kanun kabul edildigi zaman basvekil olan 

Ismet inonii'ye bugun soziimona mer'iyette bulunan bu kanu 



kad1rmisiro6lu 



395 



muvacehesinde "Pa§a" demck sue mudur? Fakat her halde, kendisine 
tsmet Paga ycrinc "ismet General" dense, isminin bir yanmi frenk- 
le§mi§ olacagi i?in daha memnun kalacagi muhakkaktir. 

Tiirk Kanunu Mcdcnisi Esbab-i Mucibesinde, Tiirk Milleti'nin 
mutckid bulundugu Islamiyet'c afikca hakaret edildigi gibi bugiine ka- 
dar bircok resmi vc hususi bcyanlar da bu istikamette, Islami rencide 
edegclmi§tir. Hatta, daha dun, Allaha ve Peygambere kufredenler hak- 
kinda cczalar derpi§ c<lcn bir kanunla, Allah ve Peygamber'e inanip 
muhabbctlc bagh bulunanlann vicdanlanni dinsizlerin taarruzundan 
korumak istikamctindc ortaya atilmi§ olan temenniler -esefle belirt- 
mck gcrckir ki- Tiirk Parlamcntosunda makes bulamami§tir. Buna rag- 
men M. Kemal Pa§a'nin da bir giin her fani gib imullaka afaki olarak 
tahlil cdilecck olan ^ahsiyetini kanunla zirhlandirmaktan iclinap etme- 
yen Parlamento, Miisltiman halkin inan?lanni korumak hususunda her 
nedense kiskanc davranmi§nr. 

Cumhuriyct tarihinin objektif bir tahlili yapilmadikca bugun ve 
hatta yarini anlamaya ve hatasiz bir surcttc istikametlendirmeye imkan 
yoktur. Fakat resmi otorite bugiine kadar boyle bir tahlile imkan ver- 
meyecek bir g5riinii§ arzctmi§tir. Ancak bundan boyle aym sakum 
yolda devam edemeyecektir. 

Biitiin kaanuni cngcllcrc ragmen yakin bir gelecekte M.Kemal 
ve inkilaplann hakiki bir tahlilini "Miisliiman Tiirk Gencligi"ne yine 
in§aalah biz arz edecegiz.'Truva'nin Yeni Ati" adiyla bu kangrene 
ne§teri vuracak olan escrimiz - timid ve tcmenni ederiz ki - 90k gecik- 
meyeccktir. 



§imdi Mehmed Kaplan'in bahsi ge?en "Nesillerin Ruhu" 



266 



266 - Mehmed Kaplan'in eski makalelerini ihtiva eden bu eserde- 
ki bir cok fikir ne yazik ki, O'nun daha sonra ne§redilen "Buyiik Turkiye 
Ruyasi" isimli yeni eserinde tamamen nakzedilmi§tir. Eskiyi de az 50k 
takdir etmekle beramer "Tanzimat" tan itibaren bizi "biz" olmaktan 9ika- 
an inkilab hamielerinin amillerini goklere 9tkaran bu yeni ve §a§itici 
eseriyle Kaplan -her ne tesirle ise- butun bu eski soyledikleririi geri al- 
mi§ gibidir. 



396 



SARIKUMOCAHlDLBR 



KADlRMISIROftLU 



397 



adll cscrindcn ahnmis, §u satirlarla sizi basba§a birakarak bu esere ni- 
hayel vcriyoruz: 

"...Olmck Uzere olan bir adama bakarak, bu adam biitiin hayatm- 
,ca bOylc hasta ve bitkindi dcmck nc kadar yanhs. ise, imparatorlugun 
gttkme anini gttrerek, i§tc sizin mazi dediginiz budur, demek de o ka- 
dar yanlis. olur. Her millet gibi bizim mazimizin dc iyi ve kotii taraflan 
vardir. Her millet gibi, bizim dc asirlarca ya§anmi§ hayatimizm bir 
manSsi vc degeri olmak icap eder. ana has tariht sardar, Cumhuriyet 
ncslinin bu basit hakikati gOrmcsinc mani oluyordu. 

Dilz vc ciplak sahada yeni bir yapi kurulmak isteniyordu."Issiz 
bozkirlar ortasmda kiiciik bir Amerikan §ehri gibi yiikselen An- 
kara" bu zihniycti 90k giizel tcmsil eder. Ankara, sun'i bir sehirdir. 
Dcgil harap koy vc kOyliilerdcn ibarct Anadolu ile, kendi dar tabit mu- 
hiti ile bile miinascbeti yoktur. Bu §ehir, tarihi, cografi ve igtimai §art- 
larin dismda, bir tasvvurun sembolii gibidir. Bunda kahramanca bir 
sey oldugu inkar olunamaz. Tarihe, cografyaya ve ictimat §ardara me- 
ydan okumak, onlarin empoze cttigi zaruretler dismda bir alem kurma- 
ga gahsrnak, esine ancak masallarda rasUanan bir tahayytil ve iradenin 
ifadesidir. Bu zaman zarfinda Tiirkiye'de yapilan harekcder.derinlik 
ve genisjik baknnindan olgiiliirsc, hayal edilen ve istenilenin yanmda 
cok dar ve sig kahr. 

Biitiin harcketleri, maziye kar§i toptan bir reaksiyon olan Cumhu- 
riyet nesli'nin ya§ama, dii§unme ve duyma tarzlannda derin tezadlar 
bulunur. Ilk Cumhuriyet ncsli, "istibdat ve Me§rutiyet" devrinde ye- 
ti§mi§ insanlardan miirekkepti. Maziye aid kiymeder, onlann sahsiyet- 
lcrinin tcmelini tcskilediyordu. §imdi onlar inkilap yapmak i?in bu ki- 
ymedcri inkar clmck vc yikmak mecburiyetinde idilcr. Bu ancak zorla 
olabilirdi. Fakat zorlamanin da bir hududu vardi. Bu hududa gelince, 
ahnan yeni istikamcttcn doniilmek istenilmezsc kendi kendini mahvet- 
mek vcya aldatmaklan baska gare yoktur. 

tgtima? hayatta vc bizzat inkdapci neslin biinyesinde yasaiyan 



maziye aid kiymetlcrse, kurulmak istenilcn yeni hayata aid kiymeder, 
zorlama ncticesi, gizli veya acik bir gatisma vUcuda getirdi. Bu cati?- 
manm neticelcrini siyasct vc kUlttir sahasinda sivrilmis. §ahsiyederimi- 
zin en kiiciik harcketlerindc dahi gOrebilirsiniz. Atatiirk alaturka mu- 
sikiyi sever, fakat alafranga musikiyi yerle§tirmek icin kendini, radyo 
ve mcktepleri zorlar. Ataturk, Osmanh tarihini 90k iyi bilir, eski 
kahramanlanmizdan bir goguna hayrandir; fakat saraya kar§i nefreti 
dolayisiyle ve yakin tarihin milled geriye gckeceginden korkarak, Sii- 
merler devrine aid 90k eski bir mAzi hayali yaratir. Eski harflerle do- 
kuz asirlik bir Turk edebiyati vardir; fakat bunlann hepsi maziye 
aid kiymetleri ihtiva ettigi igin, harf inkiiabi ile araya kalm bir 
perde gekilir. Bosnian milli kiitiiphdne terciime eserlerle dolduru- 
lur. Daha ileriye gidilir: Asirlarm mahsulii olan Tiirkge begenil- 
mez, yepyeni bir dil viicuda getirilmek istenilir. Maziye kar§i bu 
kadar giddetli ve bu kadar cesaretli bir te§ebbiise bagka yerlerde 
rastlanmaz. 

Milli hayatinuz igin 90k muhim olan bu merhale, bu zaman 
hakkinda serbest surette du§unmenin zamani gelmi§tir. Birkag 
yddanberi, 1918'den onceki kiymet hiikiimlerinden yavas. yavas. 
aynldigimizi kimse inkar edemez. Eger tuttugumuz yeni is- 
tikamette esasli adimlar atmak istiyorsak, §imdiye kadar yapilan- 
Ian tarafsiz ve dikkatli bir gozle tetkik etmemiz lazimdir. Nesil- 
Her arasinda mevcud oldugunu sdyledigimiz reaksiyon prensibi, 
zaruri olarak bizi gun gegtik^e onceki nesillere kar§i bir tavir al- 
maga zorlayacaktir. itiraf edilsin, edilmesin bu hareket §imdiden 
ba§lami§tir. 

Tenkitsiz devirler yasadik. Bunu tenkid devrinin takip etmesi 
gayet tabiidir. Unutmayahm ki, daima bir ideal olarak one surdii- 
giimuz Bati medeniyeti, tenkid sayesinde geli§mi§tir. Descartes 
"En bediht olan seylerden dahi, prensip itibariyle §uphe etmek ve 
onlan dikkatle yoklamak lazimdir" der. 



398 



SARIKUMOCAHlDLER 



KADlRMISlROGLU 



399 



Icinde ya§adigimiz dcvrin tczatlarmi belirtmek maksadi ile, bii- 
yiik Fransiz tarihgisi, millcfckkiri Andre Siegrifd'in Garp medeniyc- 
tin esaslanna dair ortaya koydugu cok vazih dil§iincclcri OI9U olarak 
clc alacagim. 

Andre Siegfrid, Garp mcdcniyetini iic tcmcl uzerine istinat etti- 
riyor: 1- Eski Yunan'dan intikal cdcn akil (scrbcsl tcnkid), 2- Hnstiy- 
anhk'tan gclen insan §ahsma hiirmet duygusu (Roma bunu hu- 
kukilc§tiriyor; Fransiz ihtilali siyasi umdclcr halinc getiriyor), 3- 
Onsckizinci vc Ondokuzuncu asirda geliscn biiyiik sanayi. 

Bu prcnsiplcrc dayanarak yirrni bcs, scnelik garphlasma hareketi- 
mizc bakarsak, Cumhuriyci ncsillcrinin Garbi, asla garphlann anladigi 
sekildc anlamadiklarmi goriiriiz. 

Fransiz mtltcfckkirinin Garb'm tcmcl lcrinden bin saydigi akil, ki; 
scrbcst tcnkidi icap cttirir vc ancak scrbcst tcnkid sayesindc yasar, bu 
dcvirdc hie dc ytiksck bir deger olarak taninmamis. vc scvilmemi§tir. 
Bilakis aklm Inkis&fina engel olan kuvvetli bir sansiir bu devri ka- 
rakterize eder. Itiraf ctmck lazimdir ki, Mesrutiyet devri, bu bakim- 
dan Cumhuriyct devrine nazaran cok ileridir. Serbest tcnkid olmayan 
ycrdc aklin hakim oldugunu kirn iddia cdcbilir? Her §eyi yoklayan 
Sokrat'i ortadan kaklinn, eski Yunan medeniyetinden degerli olarak 
nc kahr? Dikkat edilirsc, Cumhuriyet devrinde gercekten miitefek- 
kir adini alacak hie bir buyuk §ahsiyet yeti§memi§tir. 

Andre Siegfrid'in Hristiyanliktan gcldigini sOyledigi insan §ahsi- 
yetinc hiirmet duygusu, eskiden halis Islamiyeti'n hakim oldugu cag- 
larda, bizim ccmiyetimizde dc vardi. Islamiyet'e gOre insan §ahsiyeti- 
ne hiirmet duygusunun ne oldugunu ogrenmek isteyenler, Yunus 
Emre'nin §iirlerini okusunlar. Orada Tann'nin bir parcasi olarak gorii- 
len insanm ulviyetini bulacaklardir. Fakat, Iran ve Bizans'tan gelen is- 
tibdat an'anesi, islamiyelin cevherinde olan bu asil i§igi karatmis. ve 
bu nur sadece gercekten dindar olan kalplerde kalmi§tir. 

Cumhuriyct devrinde, dini duygular, yine tarihi zaruretler 






dolayisiyle ihmal edildigi ve bilhassa Garb'i taklid ederken bu fik- 
re deger verilmedigi icin, insan sahsina hiirmet duygusu, cok zaa- 
fa ugramis, ictimai hayatimizda otoriteler hakiki sahsiyetler ol- 
maktan ziyade, hie bir sahsiyeti olmayan kole ve dalkavuklar 
bulmaktan hoslannuslardir. Bu devirde, korkunc bir "aydinlar 
ihanett-ne rastlanz. Kalbini ve kafasin. yitiren,etten robotlar etra- 
n sarar. 

Garb medeniyctinin tcmcllcrindcn ilcilnciisti olan biiyiik sanayi 
meselesi uzcrindc fazla durmaga liizum gormiiyoruz. Zira henuz yolla- 
nm yaptirmamis, iptidai ziraat tckniginden kurtulmarms bir milletin 
boyle bir davaya kalkmasi giiliinc olur. 

Biitun bu tezatlann en fecii siiphesiz, yaptiklanmizi serbest 
bir §ek.lde tenkid etmekten korkarak kendi kendimizi aldatmay- 
a cali§mami/.dir. Garph asla bunu yapmaz. Zira bu bir milled 
hayal kinkl.gma dogru gotiiren en k.sa yoldur. Serbest tenkid 
olrmyan bir memlekette i§lerin iyi gittiginden yiizde viiz siiphe 
edebihrsiniz." 2 °' 




mi ■ 1 , 
11 ,.■ ,„ 



267 - Mehmed KAPLAN: Nesillerin Ruhu - Istanbul 1967. sh. 15 



ve devami 



• clutuO